Қазір Қазақстанда егде жастағы адамдар саны артып келеді. Бірақ бұл өзгерістің салдары зейнетақы жүйесімен ғана шектелмейді. Халықтың қартаюы еңбек нарығына, денсаулық сақтау саласына, әлеуметтік қызметтердің жұмысына және отбасылардың тұрмысына тікелей ықпал етеді. Әсіресе жастар басқа өңірлерге көшіп жатқан аймақтарда қарттарға күтім жасау мәселесі күрделене түсуі мүмкін.
Ozgeris.info еліміздің демографиялық өзгерістерге қаншалықты дайын екенін және алдағы жылдары қандай мәселелер туындауы ықтимал екенін саралады.
Бір елдегі екі түрлі демографиялық жағдай
Қазақстанды халқы жас елдердің қатарына жатқызуға болады. Бірақ жалпыұлттық көрсеткіштердің тасасында өңірлер арасындағы елеулі айырмашылық қалып отыр. 2026 жылдың басында елімізде 65 жастан асқан 1,98 миллион адам тұрған. Бұл – халықтың 9,6 пайызы. БЖЗҚ мен Біріккен Ұлттар Ұйымының болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай 60 жастан асқан тұрғындардың үлесі 18,8 пайызға жетуі мүмкін. Демек, алдағы ширек ғасырда Қазақстанның жас құрылымы айтарлықтай өзгереді.
Қартаю үдерісі қазірдің өзінде солтүстік және шығыс өңірлерде айқын байқалады. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы Солтүстік Қазақстан облысында 15 жасқа дейінгі әр 100 балаға 65 жастан асқан 84,1 адамнан келген. Шығыс Қазақстан облысында бұл көрсеткіш 80,7, Қостанай облысында 71,3 болған. Ал Маңғыстау облысында небәрі 16,2, Түркістан облысында 17,2 адамнан келеді. Яғни бір елдің ішінде демографиялық жағдайы бір-біріне мүлде ұқсамайтын өңірлер қалыптасқан.
Бұл айырмашылықты тек туу көрсеткішімен түсіндіру жеткіліксіз. Халықтың жас құрылымына көші-қон да ықпал етеді. Жастардың оқу немесе жұмыс іздеп ірі қалаларға қоныс аударуы туған өңірінде еңбек жасындағы тұрғындардың үлесін азайтуы мүмкін. Мұндай жағдайда егде жастағы адамдардың үлесі халық санының жалпы өзгерісіне байланысты да өседі. Дегенмен қартаю индексінің өзі жастардың нақты қаншасы көшіп кеткенін көрсетпейді. Оны анықтау үшін әр өңірдегі көші-қон, туу және өлім-жітім көрсеткіштерін қатар талдау қажет.
Өңірлер арасындағы демографиялық алшақтықтың әлеуметтік салдары бар. Мәселен, жастары көп аймақтарда мектеп, балабақша және жұмыс орындарын көбейту маңызды болса, егде тұрғындардың үлесі жоғары өңірлерде медициналық және әлеуметтік қызметтерге сұраныс артуы мүмкін. Оның үстіне қарттарға күтім жасауға көмектесетін еңбек жасындағы адамдардың басқа қалаларда тұруы отбасыларға қосымша қиындық туғызады. Сондықтан халықтың қартаюын тек республикалық деңгейде қарастыру жеткіліксіз. Әр өңірдің жас құрылымына қарай әлеуметтік инфрақұрылымды жоспарлау қажеттігі туындап отыр.
Қарттарға күтім жасау экономикаға қалай әсер етеді?
Халықтың қартаюының экономикалық салдары көбіне зейнетақы шығындарының өсуімен байланыстырылады. Бірақ мәселенің еңбек нарығына қатысты тағы бір қыры бар. БЖЗҚ деректеріне сәйкес, 2012 жылы Қазақстанда 65 жастан асқан бір адамға 25-64 жас аралығындағы 7,68 тұрғыннан келсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 4,95-ке дейін төмендеген. Болжам бойынша, 2050 жылы арақатынас 3,42-ге дейін қысқаруы мүмкін. Бұл еңбек жасындағы әрбір адамның міндетті түрде зейнеткерді асырайтынын білдірмейді. Дегенмен халықтың жас құрылымындағы өзгеріс алдағы уақытта еңбек ресурстары мен әлеуметтік шығындарға әсер етуі ықтимал.
Осы тұста көп ескеріле бермейтін мәселе – отбасы мүшелерінің қарттарға ақысыз күтім жасауы. Қазақстанда егде жастағы ата-анасына қамқорлық көрсету көбіне балаларының міндеті ретінде қабылданады. Бірақ қарт адамның денсаулығы нашарлап, күнделікті көмекке мұқтаж болған жағдайда бұл жауапкершілік отбасының тұрмыс-тіршілігіне де әсер етеді. Мәселен, жұмыс істейтін адам ата-анасына қарау үшін еңбек уақытын қысқартуы немесе жұмыстан уақытша кетуі мүмкін. Мұндай шешім отбасының табысын азайтып қана қоймай, адамның еңбек өтілі мен болашақ зейнетақы жинағына да ықпал етеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2024 жылы жарияланған зерттеуінде қарттар мен өзге де күтімге мұқтаж адамдарға туыстары көрсететін ақысыз көмектің экономикалық құны қарастырылған. Ұйым келтірген халықаралық бағалаулар бойынша, мұндай күтімнің құны елдердің жалпы ішкі өнімінің 0,8–4,9 пайызына дейін жетуі мүмкін. Есептеуге күтімге жұмсалған уақытпен қатар, ақылы жұмыстың қысқаруы салдарынан жоғалған табыс пен еңбек өнімділігі де кіреді. Бұл көрсеткіштер Қазақстанға қатысты емес, бірақ отбасы ішіндегі күтімнің экономика үшін қаншалықты маңызды екенін аңғартады.
Осыдан тағы бір мәселе туындайды. Қарттарға күтім жасауға жұмсалған уақыт ресми еңбек нарығында көрінбеуі мүмкін. Адам жұмысынан кеткен жағдайда оның табысы азайғаны тіркелгенімен, үйде атқарып отырған еңбегінің экономикалық құны жеке есептелмейді. Сондықтан халықтың қартаюының салдарын бағалағанда зейнетақы мен медициналық шығындарды ғана емес, отбасылардың күтімге жұмсайтын уақытын да ескеру қажет. Әсіресе еңбек жасындағы тұрғындар санының егде адамдарға арақатынасы төмендеп келе жатқан Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы арта түспек.
Мемлекеттік күтім жүйесі сұранысты өтей ала ма?
Қазақстанда өз бетінше күнделікті тіршілігін қамтамасыз ете алмайтын азаматтарға арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетіледі. Мұндай көмек үй жағдайында, күндізгі орталықтарда немесе стационарлық мекемелерде ұйымдастырылуы мүмкін. Бірақ қарт адамдарға қажетті күтімнің деңгейі әртүрлі. Біреуге азық-түлік әкеліп беру немесе үй шаруасына көмектесу жеткілікті болса, енді біреуге тұрақты медициналық бақылау, оңалту және тәулік бойы қарау қажет.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2026 жылғы 3 қарашада жариялаған мәліметіне сәйкес, 1 қарашадағы жағдай бойынша Қазақстанда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсетуге 625 ұйым лицензия алған. Олардың 463-і коммуналдық мемлекеттік мекеме, 162-сі үкіметтік емес ұйым. Жалпы мұндай қызметтермен 108 мыңға жуық адам қамтылған. Бұл санатқа қарттармен қатар, мүгедектігі бар және әлеуметтік қолдауға мұқтаж өзге азаматтар да кіреді.
Мұнда назар аударатын маңызды жайт бар. Мемлекеттік статистика әлеуметтік қызмет алушылардың жалпы санын көрсеткенімен, елімізде нақты қанша қарт адамның тұрақты күтімге мұқтаж екенін және олардың қаншасы қажетті көмекті ала алмай жүргенін толық ашып көрсетпейді. Сондықтан қызмет алушылардың санын егде жастағы тұрғындардың жалпы санымен салыстырып, мемлекеттік қолдаудың жеткіліктілігі туралы біржақты қорытынды жасау дұрыс емес.
Оның үстіне әлеуметтік қызмет көрсету ұйымдарының саны мен олардың нақты мүмкіндігі бірдей ұғым емес. Мәселен, лицензия алған мекеменің қанша адамға қызмет көрсете алатыны, мамандарының жеткіліктілігі, ауыл тұрғындары үшін қолжетімділігі және көрсетілетін көмектің жиілігі де маңызды. Қазақстанда 2025 жылдан бастап мұндай ұйымдарды міндетті лицензиялау енгізілді. Тексеру барысында мамандардың біліктілігі, қауіпсіздік талаптары мен материалдық-техникалық жағдайы ескеріледі. Министрлік мәліметінше, лицензия алуға өтініш берген ұйымдардың бір бөлігінде штаттық нормативтердің сақталмауы, қажетті рұқсаттардың болмауы және материалдық базаның жеткіліксіздігі анықталған.
Демек, мәселе тек әлеуметтік қызмет көрсететін ұйымдарды көбейтуде емес. Қарт адамның нақты қажеттілігіне сәйкес көмек алуына жағдай жасау да маңызды. Әсіресе медициналық және әлеуметтік қызметтерді өзара байланыстыру қажеттігі туындайды. Өйткені егде адамның жағдайы бір мезгілде дәрігердің де, әлеуметтік қызметкердің де көмегін талап етуі мүмкін.
Халықаралық тәжірибе нені көрсетеді?
Қарттарға күтім жасау мәселесін зерттеген Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мамандары ұзақ мерзімді күтімді тек медициналық қызметпен шектеуге болмайтынын атап өтеді. Ұйымның 2025 жылы жаңартылған зерттеуінде мұндай жүйе адамның күнделікті қажеттіліктерін өтеуге, өз бетінше өмір сүру мүмкіндігін барынша сақтауға және қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс екені көрсетілген. Зерттеушілер халық қартаюына байланысты кәсіби күтімге сұраныс өсетінін, ал отбасылардың мұндай көмекті өз күшімен ұйымдастыру мүмкіндігі шектелуі ықтимал екенін алға тартады.
ДДСҰ-ның ұзақ мерзімді күтім жөніндегі ұсынымдарында үш бағытқа ерекше мән берілген. Біріншісі – күтім қызметтерін жалпы денсаулық сақтау жүйесімен байланыстыру. Екіншісі – кәсіби мамандарды даярлау және ақысыз күтім жасайтын отбасы мүшелерін қолдау. Үшіншісі – көрсетілетін қызметтің сапасын қамтамасыз ету. Ұйымның түсіндіруінше, медициналық көмек, оңалту және әлеуметтік қолдау бір-бірінен бөлек жұмыс істеген жағдайда адамның қажеттілігін толық өтеу қиындайды.
Қазақстан үшін бұл тәжірибенің маңызы бар. Себебі қарттарға күтім жасауды тек отбасының немесе әлеуметтік мекеменің міндеті ретінде қарастыру мәселені толық шешпейді. Мысалы, ауруханадан шыққан егде адамға үй жағдайында оңалту қажет болуы мүмкін. Бірақ оның медициналық көмекті қайдан алатыны, күнделікті күтімді кім ұйымдастыратыны және осы қызметтердің өзара қалай үйлестірілетіні алдын ала айқындалуы тиіс. Мұндай байланыстың болмауы отбасы мүшелеріне қосымша жауапкершілік жүктейді.
ДДСҰ зерттеулерінде күтім жасаушылардың басым бөлігі әйелдер екеніне де назар аударылған. Ұйым мұндай жауапкершіліктің әйелдердің денсаулығына, жұмыспен қамтылуына және әлеуметтік мүмкіндіктеріне әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Қазақстанда бұл мәселенің ауқымын анықтау үшін қарттарға күтім жасайтын адамдардың жынысы, жасы, еңбек жағдайы және күтімге жұмсайтын уақыты туралы жеке зерттеу қажет.
Қазақстанға қандай өзгеріс қажет?
Қазақстандағы демографиялық өзгерістердің бағыты белгілі. Өмір сүру ұзақтығы артып, туу деңгейі төмендеп келеді. БЖЗҚ болжамына сәйкес, 2025–2050 жылдар аралығында қордан зейнетақы төлемдерін алушылар саны 520 мыңнан 2 миллионға дейін өсуі мүмкін. Бұл зейнетақы жүйесінің ұзақ мерзімді тұрақтылығына қатысты мәселені өзекті ете түседі. Бірақ егде адамдар санының көбеюі олардың барлығы бірдей күтімге мұқтаж болады дегенді білдірмейді. Сондықтан болашақтағы қажеттілікті тек жас ерекшелігіне қарап есептеу жеткіліксіз.
Ең алдымен, өңірлердегі нақты жағдайды анықтау маңызды. Қанша қарт адам жалғыз тұрады, қаншасы күнделікті көмекке мұқтаж, олардың қаншасы мемлекеттік немесе жеке қызметтерді пайдаланады? Күтім жасайтын туыстары бар адамдардың жағдайы қандай? Бұл сұрақтарға толық жауап болмайынша, алдағы жылдары қанша әлеуметтік қызметкер, қанша мамандандырылған орталық немесе үйде күтім көрсету қызметі қажет болатынын дәл жоспарлау қиын.
Екінші мәселе – күтімнің отбасы экономикасына әсері. Қазақстанда бұл еңбектің көлемі мен оның еңбек нарығына ықпалы туралы деректерді жүйелі түрде жинау маңызды. Мұндай зерттеу қарттарға күтім жасайтын азаматтарға қандай қолдау қажет екенін анықтауға мүмкіндік береді. Мәселен, уақытша күтім қызметтерін дамыту, жұмыс пен отбасылық міндеттерді қатар атқаруға жағдай жасау немесе күтім жасаушыларды арнайы оқыту сияқты шешімдердің тиімділігін бағалауға болады.
Үшінші бағыт – өңірлік саясат. Халықтың қартаю индексі жоғары Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Қостанай облыстарында әлеуметтік қызметтерге деген болашақ сұранысты жеке есептеу қажет. Өйткені жастар көп шоғырланған өңірлерге арналған әлеуметтік саясат халықтың жас құрылымы өзгеше аймақтардың қажеттілігін толық өтемеуі мүмкін.
Қазақстанда халықтың қартаюы әлі барлық өңірде бірдей сезіліп отырған жоқ. Бірақ демографиялық болжамдар бұл мәселені кейінге қалдыруға болмайтынын көрсетеді. Бүгінгі еңбек жасындағы тұрғындардың бір бөлігі алдағы онжылдықтарда егде жасқа жетеді. Сол кезде олардың қандай әлеуметтік және медициналық көмек алатыны қазір қабылданатын шешімдерге байланысты болмақ.
Сондықтан мәселе қарт адамдардың саны қаншаға өсетінінде ғана емес. Мәселе Қазақстанның сол өзгеріске бейімделген күтім жүйесін қалыптастыруға қаншалықты дайын екенінде болып отыр. Ал халықтың ұзақ өмір сүруі – демографиялық жетістік болса, сол жылдарды лайықты жағдайда өткізуге мүмкіндік жасау – әлеуметтік саясаттың маңызды міндеттерінің бірі.