Қазақстанда интернет кеңістігін реттеу тәртібі өзгеруі мүмкін. Құрылтайда бірінші оқылымда қаралған заң жобалары әлеуметтік желілердің жұмысынан бастап, блогерлердің жауапкершілігіне, балалардың интернетті пайдалануына және азаматтардың жеке өмірін қорғауға дейінгі бірқатар мәселені қамтиды. Ұсынылған түзетулер қабылданса, 16 жасқа толмаған балаларға әлеуметтік желіде тіркелуге тыйым салынып, бес мыңнан астам жазылушысы бар парақшаларға жаңа талаптар қойылады. Шетелдік платформалар да Қазақстан заңнамасына сәйкес жұмыс істеуге міндеттелмек. Бұл өзгерістер интернеттегі қауіпсіздікті қаншалықты арттырады және азаматтардың ақпарат алу еркіндігіне қалай әсер етеді?
Ozgeris.info тілшісі мәселенің бірнеше қырына үңіліп көрді.
Балаларды әлеуметтік желіден шектеу қаншалықты тиімді?
Қазір әлеуметтік желі жасөспірімдердің күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналды. Олар интернет арқылы достарымен сөйлеседі, жаңалық оқиды, сабаққа қажетті мәлімет іздейді, өз қызығушылықтарына сай орта табады. Бірақ виртуалды кеңістіктің мүмкіндігі көбейген сайын балалардың түрлі қауіпке тап болу ықтималдығы да артып отыр. Кибербуллинг, алаяқтық, жас ерекшелігіне сай келмейтін ақпарат пен интернетке тәуелділік мәселелері көптеген елді әлеуметтік желілерге қатысты талаптарды қайта қарауға мәжбүр етті.
Қазақстан да осындай қадамға бармақ. Мәдениет және ақпарат министрі Арман Қырықбаев таныстырған заң жобасында 16 жасқа толмаған балалардың онлайн-платформаларға тіркелуіне тыйым салу ұсынылған. Бұл талап әлеуметтік желілерге қатысты болғанымен, балалардың ата-анасымен, мұғалімдерімен және жақындарымен байланысуына арналған мессенджерлерді қамтымайды.
Дегенмен тыйымның іс жүзінде қалай орындалатыны әзірге белгісіз. Мәселен, жасөспірім әлеуметтік желіге тіркелгенде туған жылын өзгертіп көрсетсе, платформа оның нақты жасын қалай анықтайды? Жеке басын куәландыратын құжат талап етіле ме, әлде жасын тексерудің басқа тәсілі қолданыла ма? Бұл сұрақтардың жауабы маңызды. Өйткені жасын тексеру тетігі әлсіз болса, шектеуді айналып өту қиынға соқпайды. Ал пайдаланушыдан қосымша жеке мәлімет жинау дербес деректердің қауіпсіздігіне қатысты жаңа мәселе туындатуы мүмкін.
Бұдан бөлек, әлеуметтік желіде тіркелуге тыйым салу баланың зиянды ақпараттан толық қорғалатынын білдірмейді. Ол мұндай материалдарды өзгенің аккаунты арқылы немесе тіркелуді қажет етпейтін ашық парақшалардан көре алады. Сондықтан балалардың интернеттегі қауіпсіздігін тек жас шектеуімен қамтамасыз ету қиын. Мұнда ата-ананың бақылауы, мектептегі медиа сауаттылық сабақтары және платформалардың зиянды контентті дер кезінде анықтауы да маңызды.
Интернеттен 128 мыңнан астам заңсыз материал анықталған
Заңнаманы қайта қарауға түрткі болған мәселелердің бірі – интернетте таралатын заңсыз ақпараттың көптігі. Мәдениет және ақпарат министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы он айында жүргізілген мониторинг барысында құқыққа қайшы 128,5 мың материал анықталған. Соның шамамен 70 пайызы жойылған. Яғни 38 мыңнан астам материалға қатысты мәселе шешілмеген.
Бұл көрсеткіш интернет кеңістігін бақылаудың қазіргі тетіктері барлық жағдайда бірдей нәтиже бермейтінін аңғартады. Әсіресе шетелдік платформалармен жұмыс істеу кезінде олардың Қазақстандағы мемлекеттік органдардың талаптарын орындауы маңызды мәселеге айналады.
Осыған байланысты заң жобасында онлайн-платформалардың Қазақстанда заңды тұлға ретінде өкілдік ашуы ұсынылған. Мұндай талап қабылданса, мемлекеттік органдар заңсыз ақпаратты жою жөніндегі нұсқамаларды платформалардың жергілікті өкілдеріне жолдай алады. Ал олар талапты орындамаған жағдайда әкімшілік жауапкершілік қарастырылады.
Бір қарағанда, бұл интернеттегі заңсыз әрекеттерге тосқауыл қоюдың тиімді жолы сияқты. Өйткені Қазақстанда ресми өкілдігі бар платформамен байланыс орнату, шағым жолдау және оның орындалуын талап ету әлдеқайда жеңіл болуы мүмкін. Бірақ мұнда заңсыз ақпараттың қандай өлшемдер бойынша анықталатыны ерекше мәнге ие.
Мәселен, азаматтың мемлекеттік органның шешімін сынауы мен белгілі бір адам туралы көрінеу жалған мәлімет таратуы екі бөлек жағдай. Сол сияқты қоғамдағы келеңсіздікті әшкерелейтін журналистік зерттеу мен біреудің ар-намысына нұқсан келтіру мақсатында жарияланған ақпаратты да бірдей бағалауға болмайды. Сондықтан заңсыз контентті жою тәртібі нақты әрі түсінікті болмаса, оны қолдану барысында даулы жағдайлар туындауы мүмкін.
Тағы бір назар аударатын мәселе – жойылмаған материалдардың сипаты. Министрлік келтірген 128,5 мың материалдың қаншасы алаяқтыққа, қаншасы кибербуллингке немесе басқа құқықбұзушылықтарға қатысты екені нақтыланбаған. Мұндай деректер интернеттегі қауіптің қай түрі басым екенін анықтауға және соған сәйкес шара қабылдауға мүмкіндік берер еді.
Бес мың жазылушысы бар парақшалар бақылауға алына ма?
Ұсынылған түзетулердің тағы бірі әлеуметтік желілерде көпшілікке ақпарат тарататын пайдаланушыларға қатысты. Заң жобасында бес мыңнан астам жазылушысы бар азаматтар мен ашық қауымдастықтарды сәйкестендіру тетігін енгізу көзделген.
Бұл талап ең алдымен блогерлерге, танымал парақша иелеріне және ірі интернет қауымдастықтарының әкімшілеріне әсер етуі мүмкін. Бастаманың мәні – көпшілікке ақпарат тарататын аккаунттардың кімге тиесілі екенін анықтау мүмкіндігін арттыру.
Қазір әлеуметтік желілерде аты-жөнін көрсетпей, түрлі ақпарат жариялайтын парақшалар аз емес. Олардың арасында қоғамдық мәселелерді көтеретіндері де, жарнама жасайтындары да, тексерілмеген мәлімет тарататындары да бар. Мұндай жағдайда жалған ақпараттың авторын анықтау немесе азаматтардың шағымын қарау қиындық туғызуы мүмкін.
Дегенмен бес мың жазылушының болуы адамның қоғамдық пікірге ықпал ететін тұлға екенін білдіре бермейді. Мәселен, үй жағдайында тағам әзірлеу туралы жазатын азаматтың да, мемлекеттік органдардың жұмысын сынайтын белсендінің де аудиториясы бірдей болуы мүмкін. Бірақ олардың қызметінің сипаты мен жариялайтын ақпараты әртүрлі.
Сондықтан сәйкестендірудің нақты тәртібі маңызды. Пайдаланушы тек жеке басын растауға міндеттеле ме, әлде оған қосымша талаптар қойыла ма? Оның жеке мәліметтері кімге қолжетімді болады? Сәйкестендіруден бас тартқан жағдайда қандай шара қолданылады? Бұл мәселелер заң жобасының кейінгі талқылауларында нақтылануы тиіс.
Әсіресе жеке мәліметтердің қорғалуы назардан тыс қалмауы керек. Өйткені аккаунт иесін анықтау қажеттігі оның мекенжайы, телефон нөмірі немесе басқа да жеке деректері көпшілікке ашық болуы тиіс дегенді білдірмейді.
Әлеуметтік желідегі сөз үшін жауапкершілік күшеймек
Интернеттегі пікірталас мәдениеті де заң шығарушылардың назарынан тыс қалмаған. Жаңа түзетулер онлайн-платформаларда жала жапқаны, ал масс-медиа мен әлеуметтік желілерде былапыт сөз қолданғаны үшін әкімшілік жауапкершілік енгізуді көздейді.
Сонымен қатар азаматтың ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметті сол ақпарат жарияланған жерде теріске шығару ұсынылады. Мәселен, жалған мәлімет әлеуметтік желідегі парақшада жарияланса, оны жоққа шығаратын ақпарат та сол жерде берілуі керек.
Мұндай талаптың қажеттігін түсінуге болады. Әлеуметтік желіде жарияланған бір жазба аз уақыт ішінде мыңдаған адамға таралады. Ал кейін оның жалған екені анықталса да, бастапқы ақпаратты оқығандардың бәрі теріске шығаруды көрмеуі мүмкін. Соның салдарынан адамның беделіне келген нұқсанды қалпына келтіру қиынға соғады.
Бірақ жауапкершілікті күшейту кезінде пікір білдіру еркіндігі де ескерілуі қажет. Әсіресе журналистер, қоғам белсенділері мен блогерлер үшін бұл мәселенің маңызы зор. Өйткені лауазымды тұлғаның жұмысын сынау, мемлекеттік шешімге келіспеу немесе қоғамдық мәселеге қатысты өткір пікір айту өздігінен жала жабу болып саналмайды.
Былапыт сөзге қатысты норманы қолдануда да нақты өлшем қажет. Мәселен, журналист белгілі бір оқиғаны баяндау кезінде кейіпкердің сөзін өзгеріссіз келтірсе, бұл қалай бағаланады? Ал көркем шығармадағы немесе сатиралық материалдағы сөз қолданысына қандай талап қойылады? Осындай жағдайлардың құқықтық тұрғыдан айқындалуы заңды әртүрлі түсіндіруге жол бермеу үшін маңызды.
Адамның суретін жариялау тәртібі өзгеруі мүмкін
Заң жобасында адамның бейнесін оның келісімінсіз пайдалану шарттарын нақтылау да ұсынылған. Бұл өзгеріс әлеуметтік желі пайдаланушыларымен қатар, журналистерге, жарнама берушілерге және интернет арқылы ақпарат тарататын басқа да азаматтарға қатысты болуы мүмкін.
Қазір бір адамның әлеуметтік желіге жариялаған суретін басқа парақшаларға көшіріп тарату жиі кездеседі. Кей жағдайда мұндай фотосуреттер жарнамалық материалдарға, түрлі жазбаларға немесе адамның өзіне қатысы жоқ ақпаратқа қоса беріледі.
Дегенмен суреттің интернетте ашық жариялануы оны кез келген мақсатта пайдалануға болады дегенді білдірмейді. Сондықтан заңда адамның өз бейнесіне қатысты құқығы мен қоғамның ақпарат алу мүддесі қатар ескерілуі керек.
Мәселен, көпшілік қатысқан қоғамдық іс-шарадан түсірілген фотосурет пен адамның жеке парақшасынан алынған отбасылық суреттің сипаты бірдей емес. Сол сияқты қоғам үшін маңызды оқиғаны жариялау мен адамның бейнесін коммерциялық мақсатта пайдаланудың да айырмашылығы бар.
Ұсынылған өзгерістер осы мәселелерді реттеуге бағытталғанымен, оларды қолданудың нақты шарттары заң жобасының түпкілікті редакциясында айқындалуы қажет.
Онлайн-кинотеатрлар мен ақылы курстарға да талап қойылады
Жаңа заң жобалары тек әлеуметтік желілерді қамтымайды. Өзгерістер аудиовизуалды қызмет көрсететін платформаларға, онлайн-кинотеатрларға және интернет арқылы білім беру қызметін ұсынатын азаматтарға да қатысты.
Атап айтқанда, теле- және радиоарналарды тиісті платформалар арқылы таратуды лицензиялау, сондай-ақ онлайн-кинотеатрларды Қазақстандағы заңды өкілін белгілеуге міндеттеу ұсынылған.
Бұл бастама интернет арқылы көрсетілетін аудиовизуалды контентті құқықтық тұрғыдан реттеуге бағытталған. Дегенмен жаңа талаптардың онлайн-кинотеатрлардың қызметіне, оның ішінде қазақстандық көрермендерге ұсынатын мүмкіндіктеріне қалай әсер ететіні әзірге белгісіз.
Бұдан бөлек, заң жобасында білім беру курстары мен оккульттік қызметтер туралы ақпараттың ашықтығын арттыру қарастырылған.
Соңғы жылдары әлеуметтік желілер ақылы курстарды жарнамалайтын негізгі алаңдардың біріне айналды. Мұнда шет тілін үйретуден бастап, кәсіп ашу, табыс табу, психологиялық кеңес беру сияқты түрлі қызмет ұсынылады. Бірақ олардың барлығының сапасы мен нәтижесіне кепілдік берілмейді.
Осы тұрғыдан алғанда, қызмет ұсынатын адамның біліктілігі туралы мәліметтің ашық болуы тұтынушылар үшін маңызды. Алайда мұндай талаптың қандай курстарға қолданылатыны да нақты белгіленуі керек. Өйткені кәсіби білім беру қызметі мен адамның өз тәжірибесімен бөлісуі бірдей емес.
Қауіпсіздік пен еркіндіктің арасы
Қазақстанда интернетті реттеуге қатысты ұсынылған өзгерістердің ауқымы кең. Олар балалардың әлеуметтік желіні пайдалануынан бастап, блогерлердің жауапкершілігіне, шетелдік платформалардың жұмысына және азаматтардың жеке құқықтарына дейінгі мәселелерді қамтиды.
Мұндай өзгерістерге қажеттілік бар екенін жоққа шығаруға болмайды. Интернеттегі алаяқтық, кибербуллинг, жалған ақпарат пен жеке мәліметтердің заңсыз таралуы азаматтарға нақты зиян келтіруі мүмкін. Әсіресе балалар мен жасөспірімдер мұндай қауіптің алдында осал.
Сонымен бірге интернет тек бақылауды қажет ететін кеңістік емес. Ол азаматтардың ақпарат алатын, пікір білдіретін, қоғамдық мәселелерді талқылайтын және мемлекеттік органдардың жұмысына баға беретін маңызды алаңына айналды. Сондықтан жаңа талаптардың тиімділігі олардың қаншалықты қатаң болатынымен емес, қандай нәтиже беретінімен өлшенуі тиіс.
Мәселен, 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желіге тіркелуіне тыйым салынғаннан кейін кибербуллинг азая ма? Шетелдік платформалар Қазақстанда өкілдік ашса, азаматтардың шағымдары жылдамырақ шешіле ме? Ал көпшілікке ақпарат тарататын парақшаларды сәйкестендіру жалған ақпараттың таралуын шынымен тежей ала ма?
Бұл сұрақтардың жауабын заң қабылданғаннан кейінгі тәжірибе көрсетеді. Бірақ соған дейін ұсынылған нормалардың қалай орындалатыны, азаматтардың құқықтары қалай қорғалатыны және қабылданған шешімдерге шағымдану тәртібі анық болуы қажет.
Өйткені интернеттегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен сөз бостандығын сақтау бір-біріне қарсы міндеттер емес. Керісінше, азамат өзін қауіпсіз сезінетін әрі ойын еркін жеткізе алатын орта қалыптастыру үшін екеуі де қажет. Ендігі мәселе – заң шығарушылардың осы тепе-теңдікті қаншалықты сақтай алатынында.