Әнші Төреғали Төреәлінің қарындасы Дина Төреәлінің «Хабар» телеарнасынан ұсыныс алуы қоғамда қызу пікірталас туғызды. Әңгіме бір блогердің телевизияға келуімен шектелген жоқ. Әлеуметтік желіде кәсіби журналистердің мүмкіндігі, жоғары білімнің құны, танымал адамдарға берілетін артықшылықтар туралы мәселе көтерілді. Дина Төреәлінің дипломға қатысты жауабы дауды одан әрі ушықтырды. Ал «Хабар» телеарнасы оның жүргізуші емес, жаңа бағдарламаның спикері болатынын түсіндірді. Бұл оқиға отандық телевизияда бұрыннан қалыптасқан үрдісті қайта күн тәртібіне шығарды. Өнер адамдары мен блогерлерді эфирге шақыру қаншалықты орынды және мұндай таңдауда кәсіби біліктілік қай орында тұруы керек?
Ozgeris.info сайты аталған мәселеге шолу жасап көрді.
Үш күндік дайындық пен төрт жылдық білім
Даудың басталуына Дина Төреәлінің Instagram парақшасындағы жазбасы себеп болды. Блогер «Хабар» телеарнасынан жүргізушілікке ұсыныс алғанын, оны қабылдап, Астанаға келген соң жобаның редакторы және продюсерімен кездескенін айтты. Сондай-ақ эфирге дейін үш күндік дайындық қарастырылғанын жеткізді. Оның бұл жаңалығы Threads желісінде бірден талқылана бастады. Әсіресе журналистика факультетінде оқып жүрген жастар мен кәсіби мамандардың мүмкіндігі сөз болды.
«Онда болашақ журналистер не үшін қиналып, кемі төрт жыл жоғары оқу орнында оқып жүр?» – деген сұрақ әлеуметтік желідегі пікірталастың негізгі өзегіне айналды. Тағы бір қолданушы телеарнаға орналасу үшін бірнеше ай тегін тәжірибеден өтетін жастардың еңбегі ескерусіз қалатынын айтып, танымал адамдардың бірден эфирге шақырылуын сынға алды. Өзге пікірлерде де журналистика мамандығын меңгерген жастардың жұмыс табуы қиын екені айтылды. Бұл жазбалар еңбек нарығының нақты статистикасын көрсетпегенімен, кәсіби ортадағы алаңдаушылықты аңғартады.
Журналистика факультетінің түлегі телеарнаға жұмысқа орналасу үшін бірнеше кезеңнен өтеді. Жаңалық жазуды, ақпарат жинауды, дереккөзбен жұмыс істеуді үйренеді. Телевизияға бет бұрғандар кадрда сөйлеу, сұхбат жүргізу, тікелей эфирде жұмыс істеу дағдыларын меңгереді. Мұның бәрі диплом алған күні аяқталмайды. Кәсіби тәжірибе жинау үшін де уақыт керек. Сондықтан желі қолданушыларының наразылығын біреудің жетістігін көре алмау деп қана түсіндіру жеткіліксіз. Мұнда еңбек пен білімнің бағалануына қатысты мәселе жатыр.
Дина Төреәлі сынға жауап бергенде, 23 жаста екенін, үш баласы барын және кезінде оқудың орнына отбасын құруды таңдағанын айтты.
«Менің жасым 23-те! Аллаға шүкір, үш балам бар. Оқуды емес, отбасы болуды таңдадым сол сәтте. Оқу, білім алу ешқашан да кеш емес және одан қашпаймын. Бірақ сендер ойлаған бір қағаз диплом ештеңені шешпейді. Потенциалың жоқ болса, 10 дипломың болса да көмектеспейді», – деп жазды ол.
Блогер жеке кәсібі мен табысын да алға тартты.
«Дипломым жоқ – бизнесім бар. Дипломым жоқ – табысым бар. Көзім ашық – көкірегім ояу, шүкір! Күнделікті даму үстіндемін», – деді Дина.
Әрине, кәсіп ашып, табыс табу үшін міндетті түрде жоғары білім қажет емес. Дегенмен кәсіпкерлік жетістік пен журналистік біліктілік екі бөлек ұғым. Адамның әлеуметтік желіде танымал болуы оның қоғамдық мәселелерді талдауға, күрделі сұхбат жүргізуге немесе ақпараттың шынайылығын бағалауға дайын екенін білдірмейді. Сол сияқты дипломы бар адамның бәрі бірдей жақсы жүргізуші бола алмайды. Бірақ осыдан жоғары білімнің қажеті жоқ деген қорытынды шықпайды. Кәсіби білім мен табиғи қабілет бірін-бірі толықтыруы керек.
«Хабар» неге түсініктеме берді?
Әлеуметтік желідегі талқылаудан кейін «Хабар» телеарнасы жаңа жобаның форматын түсіндірді. Ресми мәліметке сәйкес, 23 қарашада «Ой тұмар» атты ток-шоу эфирге шығады. Бағдарламаның жүргізушілері – Жайна Сламбек, Мөлдір Досбай, Ләйлә Сұлтанқызы және Ақмоншақ Нұртаза. Ал Дина Төреәлі, Лаура Лесбек пен Риза Данияр аптасына бір рет қатысатын негізгі спикерлердің бірі ретінде қарастырылған. Жоба әртүрлі буын өкілдерінің көзқарасын жеткізуге бағытталған.
«Жоба әр түрлі буын өкілдерінің пікірін жеткізуге арналған. Алдағы уақытта жасөспірімдерден бастап, аға буынға дейінгі көрермен бағдарламаға қонақ болады, барлық буынның көзқарасына орын беріледі», – деп түсіндірді телеарна.
Бұл мәлімдеме даудың маңызды бір тұсын нақтылады. Дина Төреәлі кәсіби журналистің орнына тұрақты жүргізуші болып тағайындалмаған. Ол бағдарламаға өз пікірін білдіретін қатысушы ретінде шақырылған. Ал жүргізуші мен спикердің міндеті бірдей емес. Біріншісі эфирдің барысына жауап беріп, әңгімені бағыттайды, сұрақ қояды, пікірлерді нақтылайды. Екіншісі талқыланатын мәселеге қатысты өз көзқарасын жеткізеді. Сондықтан блогердің ток-шоуға қатысуын журналистің жұмыс орнын тартып алу деп бағалау негізсіз. Дегенмен қоғамның бұл оқиғаға ерекше назар аударуы кездейсоқ емес. Өйткені телевизияға танымал адамдарды шақыру тәжірибесі бұрыннан қалыптасқан және оның тиімділігі мен кәсіби талаптарға сәйкестігі туралы сұрақтар әлі де өзекті.
Әншілердің тележүргізуші болуы бүгін басталған жоқ
Отандық телевизияда шоу-бизнес өкілдерінің бағдарлама жүргізуі бұрыннан бар. Мәселен, 2016 жылы «Қазақстан» ұлттық телеарнасындағы «Сәлем, Қазақстан!» жобасының жүргізушілері ретінде әнші Ерке Есмахан мен актер Тәуекел Мүсілім көрерменге таныстырылды. Екеуі жобаның бірнеше маусымында бірге жұмыс істеді. 2017 жылғы 29 наурызда телеарнаның ресми сайтында жарияланған ақпаратта олардың Әли Оқаповтың шығармашылық кешін жүргізгені көрсетілген. Сол жылдың мамырында Ерке Есмахан бағдарламаның үшінші маусымы аяқталғанын хабарлаған. Яғни бұл бір реттік қонақтық емес, бірнеше маусымға созылған жүргізушілік тәжірибе болды.
Тағы бір мысал – Қарақат Әбілдина. 2017 жылдың қазан айында әнші «Хабар» телеарнасындағы «Ана мен бала» әлеуметтік ток-шоуын жүргізе бастады. Аптасына үш рет эфирге шыққан бағдарламада бала тәрбиесі, ана мен бала денсаулығы, отбасындағы қарым-қатынас секілді мәселелер талқыланды. Қарақат Әбілдина бұған дейін «Бенефис шоу» арқылы жүргізушілік тәжірибе жинағанын айтып, жаңа жобада өзі де үйренгісі келетінін жеткізген. Бағдарламаның 2018 жылғы ақпандағы шығарылымдарында оның невропатолог, психолог және өзге мамандармен сұхбат жүргізгені көрсетілген.
Бұл мысалдардың Дина Төреәліге қатысты оқиғадан айырмашылығы бар. Ерке Есмахан мен Тәуекел Мүсілім ойын-сауық бағдарламасын жүргізсе, Қарақат Әбілдина әлеуметтік тақырыптағы ток-шоудың тізгінін ұстады. Ал Дина әзірге жүргізуші емес, пікірталасқа қатысатын спикер ретінде шақырылған. Сондықтан олардың қызметін бірдей бағалау дұрыс болмас еді. Дегенмен бұл мысалдар телеарналардың кәсіби журналистикадан тыс салаларда танылған адамдармен жұмыс істеу тәжірибесі кемінде он жыл бұрын қалыптасқанын көрсетеді.
Мұндай таңдаудың өзіндік себебі бар. Телевизия үшін көрерменнің назарын аудару әрқашан маңызды болған. Бұрын телеарна өнер адамын эфирге шақыру арқылы оның жанкүйерлерін тартуға тырысса, қазір блогерлердің әлеуметтік желідегі аудиториясы да ескерілуі мүмкін. Танымал адамның қатысуымен түсірілген бағдарламадан үзінділер интернетте таралып, жаңа көрерменнің қызығушылығын оята алады. Бірақ адамның Instagram немесе Threads желісіндегі оқырман саны оның теледидардағы жұмысын қанша адам көретінін дәлелдемейді. Мұндай шешімнің тиімділігін бағалау үшін бағдарламаның нақты рейтингін, көрілімін және аудитория құрамын салыстыру қажет.
Кәсіби журналистің орны қайда?
Дина Төреәліге қатысты дау телевизиядағы екі түрлі қызметтің арасын ажырату қажеттігін көрсетті. Қоғамдық ток-шоуға пікір білдіру үшін блогерді, кәсіпкерді немесе өнер адамын шақыру бір басқа, ал жаңалықтар мен сараптамалық бағдарламаларды жүргізуді кәсіби дайындығы жоқ адамға тапсыру бір басқа. Бірінші жағдайда адамның өмірлік тәжірибесі мен көзқарасы маңызды болуы мүмкін. Екіншісінде ақпаратпен жұмыс істеу, деректерді тексеру, сұхбаттасушының жауабын талдау және күрделі тақырыпты түсіндіру қабілеті алдыңғы орынға шығады.
Мәселен, «Ана мен бала» бағдарламасында Қарақат Әбілдинаның көпбалалы ана ретіндегі тәжірибесі жобаның тақырыбына сәйкес келді. Бірақ бағдарламада медициналық мәселелер қозғалған кезде тиісті мамандардың қатысуы қажет болды. Бұл жүргізушінің жеке тәжірибесі кәсіби сараптаманы алмастырмайтынын көрсетеді. Дәл осындай талап жаңа «Ой тұмар» жобасына да қатысты. Егер бағдарламада отбасы, тәрбие, білім немесе қоғамдағы өзге мәселелер талқыланса, қатысушылардың жеке пікірі мен тексерілген ақпараттың арасы ажыратылуы керек. Ал оның сақталуына ең алдымен редакция жауапты.
Threads желісінде көтерілген жас журналистердің мүмкіндігі туралы мәселе де назардан тыс қалмауға тиіс. Алайда бұл жерде нақты дерек пен жеке тәжірибені шатастырмаған жөн. Әлеуметтік желідегі жазбалардан журналистика түлектерінің қаншасы жұмыссыз жүргенін, олардың қаншасы телевизияға орналасқысы келетінін анықтау мүмкін емес. Сондай-ақ Дина Төреәлінің жобаға қатысуы үшін кәсіби журналистке арналған бос орын қысқартылды деген ақпарат жоқ. Сондықтан бұл оқиғаны журналистердің жұмыссыз қалуының тікелей дәлелі ретінде көрсету қисынсыз.
Есесіне дау телеарналардағы кадр іріктеу тәртібіне қатысты орынды сұрақтар туғызды. Жас журналист эфирге шығу үшін қандай талаптардан өтуі керек? Тәжірибеден өткен студенттердің қаншасы кейін тұрақты жұмысқа қабылданады? Танымал адамдарды шақырғанда олардың дайындығы қалай бағаланады? Бұл сұрақтарға телеарналардың нақты деректері арқылы жауап беруге болады. Әзірге «Хабар» жаңа бағдарламаның форматы мен қатысушылардың міндетін түсіндіргенімен, Дина Төреәліні қандай өлшемдер бойынша таңдағаны және оған қандай дайындық қарастырылғаны туралы толық мәлімет жарияланған жоқ.
Дипломның құны төмендеді ме?
Бұл оқиғадағы ең даулы тұстың бірі Дина Төреәлінің жоғары білім туралы пікірі болды. Блогердің дипломы болмаса да, кәсіппен айналысып, табыс тауып отырғаны – оның жеке жетістігі. Бірақ мұндай жетістік кәсіби білімнің құнын төмендетпейді. Журналистика дипломы да адамның қабілетіне өмір бойы кепіл бола алмайды. Жоғары оқу орнында алған білімді тәжірибемен ұштастырмаса, маманның кәсіби өсуі қиын. Керісінше, басқа саладан келген адам журналистиканың талаптарын меңгеріп, уақыт өте білікті жүргізушіге айналуы мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда, Дина Төреәліге қатысты пікірталаста екі түрлі мәселе араласып кетті. Бірі – блогердің білім туралы ұстанымы, екіншісі – телеарнаның оны жаңа жобаға шақыруы. Бірінші мәселеге қатысты қоғамның сын айтуына негіз бар. Ал екіншісін бағалау үшін бағдарламаның форматын, қатысушының міндетін және эфирдегі жұмысын ескеру қажет.
Бұған дейін өнер адамдарының тележүргізуші болғаны белгілі. Олардың арасында бұл жұмысты бірнеше маусым бойы атқарғандар да бар. Сондықтан телевизияға басқа саладан келу өздігінен кәсіби талаптың бұзылғанын білдірмейді. Мәселе адамның қайдан келгенінде емес, қандай жұмысқа шақырылғанында және сол міндетті орындауға қаншалықты дайын екенінде.
23 қарашада «Ой тұмар» бағдарламасы эфирге шыққаннан кейін көрермен Дина Төреәлінің жаңа рөлін бағалай алады. Ал оған дейін оның кәсіби деңгейі туралы үзілді-кесілді тұжырым жасау ерте. Дегенмен осы даудың өзі телеарналар үшін маңызды бір жайтты аңғартты: танымал адамды шақыру көрерменнің назарын аударуы мүмкін, бірақ оның сенімін сақтап қалу үшін мазмұнды бағдарлама мен кәсіби жауапкершілік қажет.
Өйткені телевизияның міндеті тек көрермен жинау емес. Оның қандай ақпарат ұсынатыны, кімге сөз беретіні және сол сөздің салмағына қалай қарайтыны да маңызды. Ал журналистиканың құнын дипломның өзінен емес, сол білім мен тәжірибенің қоғамға беретін нәтижесінен іздеген жөн.