Қазақстан үшін жасанды интеллект енді болашақтың ғана емес, бүгінгі дамудың да басты тетігіне айналып келеді. Бұған дейін цифрландыру көбіне мемлекеттік қызметті оңтайландыру, құжат айналымын жеңілдету, деректер базасын біріктіру деңгейінде қарастырылса, қазір мәселе әлдеқайда кең қойылып отыр, деп жазады Ozgeris.info.
Осы тұрғыдан алғанда, Ұлттық жасанды интеллект орталығы «Alem.ai» тек жаңа ғимарат немесе технологиялық алаң емес. Ол – Қазақстанның цифрлық келбетін айқындайтын стратегиялық жоба. Әлемде жасанды интеллектке жеке инвестиция көлемі өсіп, 2024 жылы ұйымдардың 78 пайызы ЖИ қолданғанын мәлімдеген кезеңде мұндай орталықтың ашылуы Қазақстан үшін уақыт талабына берілген жауап деуге болады. Stanford HAI жариялаған 2025 жылғы AI Index есебінде генеративті жасанды интеллектке жаһандық жеке инвестиция 33,9 млрд долларға жеткені айтылған. Бұл көрсеткіш 2023 жылмен салыстырғанда 18,7 пайызға көп.
Қазақстандағы жаңа кезең бірнеше маңызды шешіммен тұспа-тұс келді. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі құрылды, жасанды интеллект туралы заңнамалық негіз қалыптасты, ұлттық инфрақұрылым ретінде «Alem.ai» іске қосылды. Үкімет дерегінше, 2025 жылы цифрландыру және ЖИ саласында заңнамалық база, есептеу қуаттары және ұлттық орталық бағытындағы ірі жобалар жүзеге асқан. Премьер-министрдің орынбасары, Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев бұл жобаны «Astana Hub»-тың табиғи жалғасы ретінде сипаттайды.
«Жоба «Astana Hub»-тың логикалық жалғасы іспетті. Кейінгі жылдары «Astana Hub» еліміздің көптеген өңірлеріне ғана емес, АҚШ, Ұлыбритания, Сауд Арабиясы, Сингапур, Дубай сияқты халықаралық алаңдарға шықты. Сол секілді «Alem.ai» да халықаралық делегациялар, мемлекет басшылары мен ірі компаниялар келіп көретін, Қазақстанның технологиялық әлеуетін айқын көрсететін символдық кеңістікке айналуы мүмкін. Ал болашақта бұл модельдің басқа елдерде де көшірмелері пайда болып, халықаралық деңгейде масштабталуы жоспарланып отыр», дейді министр.
Бұл пікірдің астарында маңызды ой бар. Жасанды интеллект саласында табысқа жету үшін бір ғана бағдарламашылар мектебі немесе бір ғана стартап алаңы жеткіліксіз. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ЖИ экожүйесі бірнеше қабаттан тұрады: білім беру, зерттеу, дерек, есептеу қуаты, құқықтық орта, венчурлік капитал, халықаралық байланыс және этикалық бақылау. «Alem.ai» осы тізбекті бір кеңістікке жинауға ұмтылып отыр.
Орталықтың құрылымы да осы идеяға негізделген. Бірінші қабат көпшілікке арналған ашық кеңістік ретінде жобаланған. Мұнда форумдар, хакатондар, интерактивті көрмелер, жасанды интеллект музейі, ЖИ кинотеатр және балаларға арналған «AI Kit Zone» орналасады. Бұл қабаттың міндеті – технологияны тар кәсіби ортадан шығарып, қоғамға түсінікті ету. Себебі жасанды интеллект туралы қоғамдық түсінік қалыптаспайынша, оны кеңінен енгізу де қиын.
Екінші және үшінші қабаттарда «TUMO Education» мектебі орналасады. Мұнда ІТ және жасанды интеллект бағытындағы 11 сала бойынша білім беру көзделген. Жылына 5-6 мың бала оқыту мүмкіндігі қарастырылған. Бұл – Қазақстан үшін ерекше маңызды бағыт. Өйткені ЖИ экономикасының негізі дайын бағдарлама емес, дайын кадр. Егер ел балалар мен жасөспірімдерге ерте жастан алгоритмдік ойлау, креативті шешім қабылдау, жобалық жұмыс мәдениетін үйрете алса, онда болашақта технологияны сырттан тұтынушы емес, оны жасаушы елге айналу мүмкіндігі артады.
Stanford AI Index есебінің білім беру тарауында әлем елдері компьютерлік ғылым мен ЖИ сауатын мектеп деңгейінен бастап кеңейтуге басымдық беріп отырғаны көрсетіледі. Үрдіс Қазақстан үшін де өзекті: жасанды интеллект тек университет қабырғасында оқытылатын мамандық емес, жалпы білім жүйесінің жаңа сауаты болуы керек.
Төртінші және бесінші қабаттардағы «Tomorrow School» осы білім беру тізбегінің келесі баспалдағы болмақ. 18-24 айға созылатын бағдарлама жылына шамамен мың адамды қамтуға есептелген. Мұнда басты назар теорияға емес, нақты жобаларға, тәжірибелік дағдыға, индустрия талаптарына бейімделген маман даярлауға аударылады. ЖИ саласында дипломнан бұрын портфолио, тәжірибе және нақты өнім жасау қабілеті бағаланатынын ескерсек, мұндай формат еңбек нарығы үшін аса қажет.
Алтыншы қабат стартаптарға арналған. Бұл жерде жасанды интеллект бағытындағы стартап-кампус пен акселерациялық бағдарламалар іске қосылады. Жыл сайын шамамен 50 қатысушы іріктеліп, оларға есептеу қуаттары, деректер жиынтығы, тренингтер және ірі тілдік модельдер ұсынылады. Мұндай қолдау стартаптардың идеядан өнімге, өнімнен нарыққа өту жолын қысқартуы мүмкін.
Бұл жерде бір маңызды тұжырым бар: жасанды интеллект саласындағы бәсеке енді тек идеялар жарысы емес, инфрақұрылым жарысы. Кімде дерек бар, кімде есептеу қуаты бар, кімде мықты инженерлік орта бар – сол алға шығады. Сондықтан «Alem.ai» стартаптарға кеңсе беретін орын ғана болмай, оларға технологиялық ресурс ұсынатын орталыққа айналуы қажет.
Жетінші қабатта ірі технологиялық компаниялардың зерттеу орталықтары мен зертханалары орналасады деп жоспарланған. Google, Apple Vision, Telegram, TON блокчейн зертханасы, Smart City бағытындағы халықаралық орталықтар және басқа да отандық, шетелдік BigTech компаниялармен ықпалдастық қарастырылған. Егер бұл жоспар толық іске асса, орталықтың ең маңызды нәтижесі – студенттер, стартаптар және корпорациялар арасындағы тікелей байланысты күшейту болмақ.
Сегізінші қабаттағы «AI-driven Government» аймағы мемлекеттің өзі де жасанды интеллектіні басқару жүйесіне енгізуді көздейтінін көрсетеді. Бұл бағытта мүмкіндік көп. ЖИ бюджет жоспарлауда, әлеуметтік көмек тағайындауда, көлік ағынын басқаруда, медициналық алдын алу жүйесінде, білім сапасын талдауда қолданылуы мүмкін. Бірақ дәл осы жерде жауапкершілік те жоғары. Мемлекеттік шешім қабылдауда қолданылатын алгоритмдер ашық, түсінікті, әділ және тексерілетін болуы шарт.
OECD жасанды интеллект қағидаттары сенімді ЖИ адам құқықтарын, демократиялық құндылықтарды және қауіпсіздікті сақтауы керек екенін атап өтеді. Бұл қағидаттар алғаш 2019 жылы қабылданып, 2024 жылы жаңартылды. ЮНЕСКО да ЖИ этикасы бойынша ұсынымында ашықтық, есептілік, адам қадір-қасиеті және экологиялық тұрақтылық қағидаларын негізгі өлшем ретінде ұсынады. Осы себепті «Alem.ai» орталығының табысы тек қанша стартап шығарғанымен немесе қанша бала оқытқанымен өлшенбеуі керек. Оның негізгі көрсеткіші – Қазақстанда жауапты, қауіпсіз, адамға қызмет ететін жасанды интеллект мәдениетін қалыптастыру болуы тиіс. ЖИ адамның орнын басатын құрал емес, адамның мүмкіндігін кеңейтетін инфрақұрылым ретінде қабылданғанда ғана қоғам оны сеніммен қолданады.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев та өткен жылғы Жолдауында ұлттық жасанды интеллект орталығының маңызын дәл осы кең ауқымда сипаттаған еді.
«Alem.ai» халықаралық орталығы жасанды интеллект қозғалысының темірқазығына және Қазақстанның цифрлық трансформациясының символына айналуға тиіс. Бұл алаң еліміздегі ең мықты мамандардың басын қосып, әлемнің түкпір-түкпірінен таланттарды жинайды. Мұнда ғылыми және тәжірибелік-конструкторлық зертханалар, бағдарламалау мектебі және халықаралық технологиялық компаниялардың кеңселері орналасады. «Astana Hub» пен «Alem.ai» нағыз инновациялар фабрикасына айналуға тиіс. Ол үшін халықаралық серіктестерді тартқан жөн. Ғылыми зерттеулерге қолдау білдіріп, экономиканың басты бағыттарына, білім беру және әлеуметтік салаларға арналған шешімдер ойлап табу қажет», деген еді Президент.
Бұл сөздің мәні – Қазақстан жасанды интеллектіні сәнді технология ретінде емес, экономикалық жаңғыру құралы ретінде қарастыруы керек. Әлемде ЖИ еңбек өнімділігін арттыру, ғылымды жеделдету, медициналық диагностика сапасын көтеру, өнеркәсіпті автоматтандыру, мемлекеттік басқаруды нақты дерекке негіздеу құралына айналып келеді. Қазақстан үшін де басты сұрақ – жасанды интеллект бар ма, жоқ па дегенде емес, оны қай салада, қандай мақсатта, қандай жауапкершілікпен қолданамыз дегенде.
Бүгінде Қазақстанның артықшылығы да, тәуекелі де бар. Артықшылығы – елде цифрлық мемлекеттік қызмет тәжірибесі қалыптасқан, Astana Hub секілді технологиялық орта бар, жас буынның ІТ-ге қызығушылығы жоғары. Тәуекелі – сапалы дерек тапшылығы, қазақ тіліндегі модельдер мен контенттің жеткіліксіздігі, өңірлердегі білім теңсіздігі, кадрлардың сыртқа кетуі, ЖИ этикасы мен қауіпсіздігі бойынша қоғамдық талқылаудың әлі де әлсіздігі.
Сондықтан «Alem.ai» алдында үш үлкен міндет тұр. Біріншісі – кадр даярлау. Бұл жерде мектеп оқушысынан бастап, инженер, зерттеуші, мемлекеттік қызметші, кәсіпкерге дейінгі кең аудитория қамтылуы қажет. Екіншісі – ұлттық технологиялық өнімдер жасау. Қазақстан тек дайын шетелдік платформаларды қолданушы болып қалмай, қазақ тілін, жергілікті нарықты, ұлттық дерек қорларын түсінетін ЖИ шешімдерін әзірлеуі керек. Үшіншісі – сенім қалыптастыру. Қоғам ЖИ-дің қалай жұмыс істейтінін, қандай дерек пайдаланатынын, қателік болса кім жауап беретінін білуі тиіс.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, жасанды интеллектке байланысты жаңа институттар енді тек технологиялық емес, саяси және мәдени мәнге де ие. 2026 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы жасанды интеллектінің ықпалы мен тәуекелдерін бағалайтын 40 мүшеден тұратын ғылыми панель құруды мақұлдады. Бұл ЖИ мәселесінің жаһандық басқару деңгейіне көтерілгенін көрсетеді.  Демек, Қазақстандағы ұлттық орталық та халықаралық диалогтан тыс қалмауы керек.
«Alem.ai» осы тұрғыдан алғанда елдің технологиялық амбициясын білдіретін жоба ғана емес, жаңа қоғамдық келісімнің де алаңы бола алады. Онда инженерлер мен гуманитарлар, ғалымдар мен кәсіпкерлер, мемлекет пен азаматтық қоғам, мектеп оқушылары мен халықаралық сарапшылар бір кеңістікте тоғысуы қажет. Себебі жасанды интеллектінің болашағы тек код жазатын адамдарға ғана емес, оның қоғамға әсерін түсіндіре алатын, құқықтық шекарасын белгілейтін, этикалық өлшемін қорғайтын мамандарға да тәуелді.
Қазақстан үшін жасанды интеллект дәуіріндегі ең үлкен мұрат – технологияны ұлттық дамудың құралына айналдыру. Егер «Alem.ai» білім мен ғылымды, стартап пен өндірісті, мемлекеттік басқару мен халықаралық әріптестікті бір арнаға тоғыстыра алса, онда бұл орталық расында да ұлы мұраттардың бастауы болмақ.
Бірақ мұндай жобаның шынайы бағасы салтанатты ашылуымен емес, бірнеше жылдан кейінгі нәтижесімен өлшенеді. Қанша бала технологияға қызықты? Қанша маман жаңа кәсіпке бейімделді? Қанша стартап экспортқа шықты? Қанша мемлекеттік шешім дерекке негізделді? Қазақ тіліндегі жасанды интеллект қаншалықты дамыды? Міне, негізгі өлшем осы болуы керек. «Alem.ai» Қазақстанға үлкен мүмкіндік беріп отыр. Ендігі міндет – сол мүмкіндікті жүйелі саясатқа, нақты өнімге, сапалы білімге және қоғамға пайдалы технологияға айналдыру. Жасанды интеллект дәуірінде алға шығатын елдер – ең көп ұран айтқан елдер емес, ең дұрыс экожүйе құрған елдер. Қазақстан осы жолдың басында тұр.
