V Ұлттық құрылтай отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылға арналған Қазақстан дамуының негізгі бағыттарын белгіледі. Мемлекет басшысы экономикалық өсім, энергетикалық қауіпсіздік, көлік және әлеуметтік инфрақұрылым, кадр саясаты, білім мен денсаулық сақтау, ұлттық қауіпсіздік және сыртқы экономикалық саясат мәселелеріне кеңінен тоқталды, деп жазады Ozgeris.info Digitalbusiness.kz-ке сілтеме жасап.
Жаңа Парламент
Президент Парламентті Құрылтай деп қайта атауды, оның өкілеттік мерзімін 5 жыл етіп белгілеуді және комитеттер санын 8-ге дейін шектеуді ұсынды.
«Нәтижесінде мандаттардың жалпы саны 145 болуы керек деген пікір айтылды. Төраға орынбасарларының саны 3, ал комитеттер саны 8 ден аспауы тиіс», деді Президент.
Энергетика және жылу электр орталықтары
2026 жылға арналған басты міндеттердің қатарында Тоқаев Көкшетау, Семей және Өскемен қалаларында жаңа жылу электр орталықтарының құрылысын жеделдету қажеттігін атап өтті.
«Бұл мәселенің шешімі созылып кеткенін мойындау керек, ал адамдар күтіп отыр. Менің наразылығым Үкіметке және Cамұрық-Қазына қорына бағытталған. Курчатовтағы электр стансасын, ГРЭС-2-дегі қосымша энергоблоктарды уақытында іске қосуды және Екібастұздағы ГРЭС-3 құрылысына кірісу қажет. Энергетикалық жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін теңгерімдеуші қуаттарды жедел режимде енгізу керек. Ең алдымен бұл газ генерациясына қатысты. Табиғи газдың әлеуеті жаңа кен орындарын іздеу арқылы күшейтілуі тиіс. Өкінішке қарай көгілдір отын өндірісі экономикамыздың өсіп келе жатқан қажеттіліктерінен артта қалып отыр.
Тек өткен жылы тауарлық газ импорты 18 пайызға өсіп, 4,5 миллиард текше метрге жетті. Ал жаңа газ кен орындарын пайдалануға беру жол берілмейтіндей баяу жүріп жатыр. Қалыптасқан жағдай тиімсіз жоспарлаудың тікелей нәтижесі және қазіргі төтенше жағдайда мүлде қабылдауға болмайды. QazaqGaz басшылығына перспективалы учаскелерді өз қаражаты есебінен және инвесторларды тарта отырып игеруді бастау жөнінде тапсырма бердім. Үкімет Cамұрық-Қазына қорымен бірлесіп геологиялық барлау жұмыстарын жандандырып, көмірсутек кен орындарын игеруді қамтамасыз етуі керек. Газ өңдеу бойынша ірі жобалардың уақытында іске қосылуына бақылауды күшейту қажет. Ниет туралы декларациялар емес нақты нәтижелер керек», деп атап өтті Тоқаев.
Су ресурстары
Президент елдің энергетикалық жүйесі мен көлік логистика инфрақұрылымы үшін су ресурстарының маңыздылығына назар аударды.
«Энергетикалық жүйенің сенімділігін қамтамасыз ететін маңызды қор – елдің су ресурстары. Олардың әлеуеті тиісті деңгейде пайдаланылмай отыр. Ашық айтқанда бұл аса маңызды саладағы жұмыс назардан тыс қалған. Шұғыл түрде елдің нақты гидро әлеуетіне дәл баға беру қажет, себебі бұрынғы деректер кеңестік кезеңнен бері ескірген. Қазақстанның су энергетикалық ресурстарының нақты картасын дайындау керек. Уақыт күтпейді. Бұл құжаттарды әзірлеу гидроэнергетиканы жедел дамытуға кедергі болмауы тиіс. Үкімет пен Cамұрық-Қазына қоры гидротехникалық нысандарды тиімділігін арттыру мақсатында сенімгерлік басқаруға беру мәселесін шешуі керек. Көлік логистика кешені де ерекше назарды қажет етеді, өйткені онсыз экономиканың тұрақты өсуі мүмкін емес. Қазақстанның транзиттік әлеуеті өте зор, бірақ оны толық ашу үшін ауқымды жұмыс атқару қажет. Елде кең көлемді жұмыс жүргізіліп жатыр, мыңдаған шақырым автокөлік және теміржол жолдары салынып, жөнделуде, негізгі бағыттардағы тар орындар жойылуда, вокзалдар, теңіз, әуе және құрлық порттары жаңғыртылып, салынуда, мультимодальды тасымалдар дамытылуда», деп атап өтті мемлекет басшысы.
Теміржол қатынасы және әуе тасымалы
Тоқаевтың айтуынша, теміржол желісін және халықаралық әуе қатынасын дамытуға ерекше көңіл бөлінеді.
«Автомобиль жолдарымен қатар теміржол инфрақұрылымын кеңейту және нығайту жұмыстарын жалғастыру қажет, бұл көлік байланысын күшейту үшін маңызды. Өткен жылы Достық – Мойынты учаскесіндегі екінші жолдардың іске қосылуы, сондай-ақ Алматыны айналып өтетін желінің құрылысының аяқталуы елдің транзиттік мәртебесін едәуір нығайтты. Биыл Қызылжар – Мойынты және Дарбаза – Мактаарал теміржол желілері салынады, сондай ақ Алтынкөл – Жетіген және Жезқазған – Сексеул учаскелері жаңғыртылады. Қазақстан үшін әуе қатынасын дамыту айрықша маңызға ие. Жаңа халықаралық рейстерді іске қосу қажет. Бұл тек экономика мәселесі емес, сонымен қатар азаматтары әлем бойынша еркін қозғалу мүмкіндігіне ие ашық қоғам ретіндегі мемлекетіміздің мәртебесі. Біздің аумақ арқылы оннан астам халықаралық маршрут өтеді, бұл оң үрдіс, оны жан жақты қолдау керек. Дәл қазір Қазақстан өзін халықаралық транзиттік көлік торабы ретінде көрсетуі тиіс», деді Қ.Тоқаев.
Вице-президент және кадрлық шешімдер
Отырыс барысында мемлекеттік кеңесші лауазымы жойылып, оның орнына вице президент қызметі енгізілетіні айтылды.
Президент сондай-ақ экономика және энергетика салаларындағы кадрлық шешімдердің қажеттігін атап өтіп, әлеуметтік саладағы өзекті мәселелерге тоқталды.
«Бұл жағдайда біздің танымал экономистерге қатысты елеулі наразылығым бар. Энергетиктерге де осындай шағымдар бар. Кадрлық шешімдер қабылдауға тура келетін сияқты. Біздің басты стратегиялық мақсатымыз сапалы экономикалық өсім қарқынын бәсеңдетпеу. Осы мақсатта инфляцияны төмендету жұмыстары басталды, жаңа инвестициялық цикл жарияланды, өзге де шешімдер қабылдануда. Экономика мен бизнес жаңа салық ережелері режиміне көшіп жатыр. Үкімет пен жергілікті атқарушы органдар тең және қақтығыссыз фискалдық транзитті қамтамасыз етуі тиіс. Жаңа Салық кодексін қолдануға қатысты қоғамның барлық орынды және сындарлы ұсыныстарын мұқият зерделеп, қажет болған жағдайда түзетулер енгізу керек. Қоғам трансформациясы жағдайында кері байланыстың тиімді арналары аса маңызды. Азаматтардың өтініштерімен жүйелі жұмыс нақты қажеттіліктерді білуге және адамдардың үміт тілектеріне дер кезінде жауап беруге мүмкіндік береді», деп атап өтті Қ.Тоқаев.
Білім беруді қаржыландыру
Президент білім беру саласына да назар аударды.
«Соңғы уақытта жекеменшік мектептерді қаржыландыру тетігіне қатысты азаматтардан өтініштер көбейді. Жақында Turkistan газетіне берген сұхбатымда өз ұстанымымды айттым, қолданыстағы мемлекеттік қаржыландыру тәртібі бұрмаланған және шұғыл түрде түзетуді қажет етеді. Жекеменшік мектептерге жүргізілген аудит нәтижесінде жан басына қаржыландыру әдістемесінің жетілмегендігі салдарынан заңсыз және негізсіз шығындар анықталды. Үкіметке білім беру саласын мемлекеттік қаржыландыру тетігін жедел реформалау тапсырылды. Қаржыландырудың нақты критерийлерін қалыптастыру қажет. Сонымен бірге орта білім беру жүйесін дамытудағы бизнестің оң рөлін ескеру керек», деді Президент.
Медициналық сақтандыру мәселелері
Денсаулық сақтау саласындағы түйткілдер де назардан тыс қалмады.
«Денсаулық сақтау саласында да ұқсас мәселелер туындады. Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының кешенді тексерісі көптеген заңбұзушылықтар мен асыра пайдалануларды анықтады. Негізінен бұл қарапайым қосып жазулар мен мемлекеттік қаражатты аса ірі көлемде ұрлау мақсатында құжаттарды өрескел қолдан жасау фактілері. Ел инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға, экономикалық өсім мен денсаулық сақтауды дамытуға күш жұмылдырып жатқан кезде, әлеуметтік салаға бөлінген орасан қаражаттың талан таражға салынуы жол берілмейді. Ал 2024-2025 жылдары денсаулық сақтауды дамытуға ғана мемлекет 7,8 триллион теңге бөлді. Мемлекеттің білім мен денсаулық сақтауға жұмсайтын шығыстары ең алдымен азаматтардың өмір сапасын жақсартуға бағытталған, Әділетті Қазақстан құру стратегиясынан туындайды. Құқық қорғау органдарына жемқорлық схемаларынан пайда тапқан барлық тұлғаларды анықтау тапсырылды. Үкіметтің міндетті медициналық сақтандыру қорын Қаржы министрлігінің қарамағына беру туралы шешімін қолдаймын. Қорда болған жағдай әлеуметтік саланы басқарған басшылардың кәсіби деңгейінің төмендігі мен мемлекеттік мүддеге немқұрайлы қарауының салдары. Сондықтан шенеуніктердің адалдығына деген сұраныс әлі де жалпыұлттық маңызы бар міндет болып қала береді», деп атап өтті Мемлекет басшысы.
Ұлттық қауіпсіздікке төнген қатер
Сонымен қатар Қ.Тоқаев алаяқтықпен күрес мәселесіне ерекше тоқталды.
«Шектен шыққан алаяқтар ұлттық қауіпсіздікке нақты қатерге айналды. Медициналық сақтандыру қорында қомақты қаражат ұрланып жатқанда, жедел жәрдем қызметінің қызметкерлері мен фельдшерлер алаяқтардың арандатуымен наразылық акцияларына шығып, әлеуметтік талаптар қоюда. Азаматтарымыз да алаяқтардың құрбаны болып, адал еңбегімен тапқан жинақтарынан айырылып, қылмыстық қаржылық операцияларға алдау арқылы тартылуда. Қазіргі әлемде иммиграциялық алаяқтық мәселесі де ушығып отыр. Еуропа мен АҚШ-та не болып жатқанын көріп отырсыздар. Бұл мәселе еліміз үшін де өзекті бола түсті, себебі Қазақстан шетелдіктер үшін жұмыс істеу мен тұруға барған сайын тартымды болуда. Құқық қорғау органдары шетел азаматтарына Қазақстан аумағында тұрақты тұруын заңдастыру мақсатында құжаттарды заңсыз берген алаяқтардың қылмыстық әрекеттерін әшкереледі. Әлеуметтік немесе экономикалық саладағы алаяқтық қылмыстармен күресті күшейту қажет. Заң мен тәртіпті бұзғандардың барлығын, ұсақ бұзақылардан бастап ұйымдасқан қылмыс өкілдері мен қоғамды тұрақсыздандыруды көздеген арандатушыларға дейін қатаң жауапкершілікке тарту керек. Бұл өзекті әрі бірінші кезектегі міндет. Цифрландыру сөзсіз жаппай сипат алады, демек жеке деректерді заңнамалық қорғауға, азаматтардың қаржылық және цифрлық сауаттылығын арттыруға назар аудару қажет», деп атап өтті Президент.
Сыртқы саясат
Сыртқы экономикалық мәселелер де қозғалды.
«Тағы бір өткір мәселе халықаралық шиеленіс жағдайында Қазақстанның стратегиялық экономикалық әріптестерімен тиімді өзара іс қимылы. Біздің ұстанымымыз айқын, Қазақстан экономикалық интеграцияны қолдайды және оған белсенді қатысады, бірақ ол біздің мүдделерімізге қатысты әділ сипатта болуы тиіс. Қазақстан биыл Еуразиялық экономикалық одаққа төрағалық етеді. Біздің басымдықтарымыздың қатарында еуразиялық интеграцияның тиімділігін арттыру мақсатында жасанды интеллектіні кеңінен енгізу бар. Саудадағы кедергілер мен негізсіз протекционизмді жою жұмыстары жалғасады. Мысалы, Қазақстанның ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу саласының негізсіз қысымға ұшырауын қалыпты жағдай деп айтуға болмайды. Отандық азық түлік өнеркәсібінің өкілдері ЕАЭО елдерінен келетін субсидияланған өнімдердің қысымымен өндірісті қысқартуға мәжбүр. Ал бұл біз үшін азық түлік қауіпсіздігі мәселесі. Үкімет ұлттық мүдделерді қорғау үшін белсендірек жұмыс істеуі керек. Өзара мүдделердің әділ теңгерімін табу, Қазақстанның ұстанымын дәлелді түрде қорғау қажет. Тек осы жолмен ғана экономикамызды халықаралық нарықта бәсекеге қабілетті ете аламыз», деп мәлімдеді Мемлекет басшысы.
