Қазақстан экономикасында соңғы жылдары шағын және орта бизнес (ШОБ) негізгі қозғаушы күштердің біріне айналды. Бүгінде бұл сектор елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 40 пайызын қалыптастырып отыр. Мемлекет кәсіпкерлікті қолдау бағдарламаларын жалғастырып жатқанымен, сонымен қатар бизнестің ашықтығы мен салық тәртібіне қойылатын талаптарды да күшейтуде.
Бұл үрдіс экономиканың сапалы өсуіне ықпал ете ме, әлде кәсіпкерлер үшін жаңа тәуекелдер туғыза ма?
ШОБ – экономиканың басты тірегі
Ресми мәліметтерге сәйкес, соңғы бес жыл ішінде шағын және орта бизнесте жұмыспен қамтылғандар саны шамамен 30 пайызға өсті. Бұл туралы Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин де айтты. 2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша Қазақстанда 2,8 миллионнан астам салық төлеуші тіркелген. Жыл басынан бері олардың қатары 367 мың адамға көбейген. Сонымен бірге өзін-өзі жұмыспен қамтығандар саны 543,5 мың адамға жетті. Бұл көрсеткіштер халықтың кәсіпкерлікке деген қызығушылығы артып келе жатқанын білдіреді. Әсіресе өңдеу өнеркәсібі, машина жасау, құрылыс, фармацевтика, химия өндірісі, ауыл шаруашылығы, көлік және сауда салаларында жаңа кәсіпорындардың көбеюі экономиканың әртараптануына оң әсерін тигізіп отыр. Салық түсімдерінің алғашқы бес айда 18 пайызға, ал қосылған құн салығы бойынша түсімдердің 45,1 пайызға артуы да экономикалық белсенділіктің артқанын көрсетеді. Бұл өсімнің бір бөлігі бизнестің кеңеюімен байланысты болса, екінші жағынан салықтық әкімшілендірудің тиімділігі де артып келеді.
Мемлекет енді көлеңкелі кәсіпкерлікке назар аударуда
Экономика өсіп жатқан тұста мемлекет тіркелмеген кәсіпкерлік қызметті анықтауға бағытталған жаңа бақылау тетіктерін енгізіп жатыр. Соңғы уақытта қоғамда мобильді аударымдарға байланысты түрлі пікірлер тарағанымен, Мемлекеттік кірістер комитеті бұл бақылаудың жаппай сипат алмайтынын бірнеше рет мәлімдеді. Жаңа тәртіп бойынша тек екі талап қатар орындалғанда ғана ақпарат салық органдарына беріледі. Біріншіден, жеке тұлғаның есепшотына қатарынан үш ай бойы кемінде 100 түрлі адамнан ақша түсуі керек. Екіншіден, осы кезеңдегі жалпы түсім көлемі ең төменгі жалақының 12 еселенген мөлшерінен, яғни 2026 жылғы есеппен 1 миллион 20 мың теңгеден асуға тиіс. Бұл талаптар қарапайым азаматтардың туыстары немесе достары арасында жасалатын күнделікті ақша аударымдарын бақылауға емес, кәсіпкерлік қызметтен тұрақты табыс тауып жүрген, бірақ ресми тіркелмеген адамдарды анықтауға бағытталған.
Бизнесті заңдастырудың жаңа кезеңі
Сарапшылардың пікірінше, мұндай бақылау көлеңкелі экономиканы қысқартуға мүмкіндік береді. Себебі соңғы жылдары әлеуметтік желілер арқылы сауда жасап, қызмет көрсетіп жүрген көптеген азамат кәсіпкер ретінде тіркелмей жұмыс істеп келген. Бұл жағдай ресми бизнес үшін әділетсіз бәсекелестік қалыптастырды. Заңды түрде тіркелген кәсіпкерлер салық төлеп, есеп тапсырып отырса, бейресми жұмыс істейтіндердің шығындары әлдеқайда аз болды. Сондықтан жаңа талаптар нарықтағы бәсекелестікті теңестіруге бағытталған қадам ретінде бағалануда. Сонымен бірге мемлекет кәсіпкерлерге тек бақылау ғана емес, түсіндіру жұмыстарын да күшейтіп отыр. Алматыда өткен Салық форумында жаңа Салық кодексінің талаптары, өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтардың мәртебесі, онлайн саудадағы есеп жүргізу ерекшеліктері және халықаралық салық салудағы өзгерістер кеңінен талқыланды.
Кәсіпкерлер үшін басты міндет – ашық жұмыс істеу
Салық саласының сарапшысы Максим Барышев бүгінде кәсіпкерлер үшін ең маңызды мәселе – салық есебін уақытында тапсырып, міндетті төлемдерді кешіктірмеу екенін айтады. Сонымен қатар әрбір кәсіпкер мәміле жасайтын серіктестерінің де салықтық тәртібіне назар аударуы қажет. Қазіргі цифрлық жүйелер арқылы контрагенттердің салық бойынша берешегі бар-жоғын немесе есепті уақытында өткізетінін алдын ала тексеруге мүмкіндік бар. Бұл кейін туындауы мүмкін құқықтық тәуекелдердің алдын алады.
Өсу мен бақылау арасындағы тепе-теңдік
Қазақстан экономикасы 2026 жылдың қорытындысында кемінде 5 пайызға өседі деген болжам жасалып отыр. Мұндай өсімге қол жеткізу үшін мемлекет бір мезгілде екі бағытты қатар ұстануда. Бір жағынан кәсіпкерлікті қолдау жалғасса, екінші жағынан экономиканың көлеңкелі бөлігін қысқарту көзделіп отыр. Бірақ бұл саясаттың табысты болуы бақылаудың қаталдығына емес, оның әділдігіне байланысты. Егер жаңа талаптар адал кәсіпкерлерге артық әкімшілік ауыртпалық түсірмей, тек заңсыз кәсіпкерлікпен күресуге бағытталса, онда бизнес қауымдастығының сенімі сақталып, салық базасы кеңейе түседі. Ал жалпы Қазақстандағы шағын және орта бизнестің қарқынды дамуы ел экономикасының тұрақтылығын күшейтіп келеді. Бірақ экономикалық өсімнің келесі кезеңі кәсіпкерлер санының артуымен ғана емес, олардың қызметінің ашықтығымен де өлшенеді. Сондықтан мобильді аударымдарға қатысты жаңа талаптарды тек бақылау құралы ретінде емес, экономиканы заңдастыру мен әділ бәсекелестік қалыптастыруға бағытталған реформа ретінде қарастырған жөн. Мемлекет үшін басты міндет – бақылау мен бизнесті қолдау арасындағы теңгерімді сақтап қалу. Ал кәсіпкерлер үшін ең тиімді стратегия – заң талаптарына сай ашық әрі жауапты жұмыс жүргізу.
