Еліміздегі автокөлік саны туралы ресми деректерге үңілсең, көп жағдайда түсінбей қаласың. Бір жерде көлік көбейді дейді. Бір жерде рекорд орнаттық дейді. Бір жерде зауыттар мыңдап өнім шығарды дейді. Бірақ жалпы тіркелген көліктердің саны өзгермей тұр. Кейде тіпті азайып кеткендей көрінеді. Осы қарама қайшылыққа экономист Алмас Чукин назар аударып, қоғамға өз ойын ашық айтты, деп жазады Ozgeris.info.
Оның айтуынша, былтырғы жылдың басында елде 5 млн 900 мың көлік тіркелген. Оның ішінде жеңіл көлік те бар, мотоцикл де бар, тіркеме де бар. Ал 2025 жылдың 1 желтоқсанында бұл көрсеткіш 5 млн 850 мың ғана болған. Яғни, ресми статистика бойынша көлік саны кеміген. Осыдан кейін «миллиондаған көлік қайда кетті» деген заңды сұрақ пайда болады. Бұл туралы сарапшы былай дейді:
«Өткен жылы қазан айында дерекқорға үлкен тазалау жүргізілді. Бір көлік бірнеше рет тіркелген жағдайлар болды. Қолданылмайтын, жойылған, жоғалған нөмірлер де көп еді. Солардың бәрі өшірілді. Соның салдарынан жалпы көрсеткіш төмендеп көрінді. Бұл дұрыс қадам. Бірақ бұл біздегі статистиканың қаншалықты ретсіз екенін де көрсетті».
Яғни, база бұрын дұрыс жүргізілмеген. Бір көлік бірнеше рет есепке алынған. Кейбір көліктер мүлде жоқ болса да, қағаз жүзінде тұрған. Осыны ретке келтіргеннен кейін нақты жағдай шамамен белгілі бола бастады. Бірақ мәселе мұнымен бітпейді. Алмас Чукиннің айтуынша, Қазақстанда автонарық туралы ақпарат бір жерде жинақталмаған. Әр мекеме өз білгенінше есеп жүргізеді. Бір орталық жүйе жоқ. Ол бұл туралы былай дейді:
«Қазір статистиканы табу өте қиын. Бір дерек бір мекемеде, екіншісі басқа жерде. Бірі айлық есеп береді, бірі жылдық. Бірі толық ашпайды. Соның салдарынан нақты картинаны көру мүмкін емес. Ал экономика үшін бұл өте қауіпті жағдай».
2025 жылы ресми дилерлер 235 мың жаңа жеңіл көлік саттық деп есеп берген. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 14 пайызға көп. Оның 80 пайызы Қазақстанда жасалған деп көрсетілген. Сонымен қатар отандық автозауыттар шамамен 170 мың көлік өндірдік деп хабарлаған. Бұл екі көрсеткіш бір біріне шамалас келеді. Бірақ бұл тек ресми нарықтағы деректер. Сарапшының айтуынша, елге келетін көліктің үлкен бөлігі ресми статистикаға кірмейді. Олар жеке адамдар арқылы немесе бейресми жолмен әкелінеді. Бұл туралы ол былай дейді:
«Бізде үлкен көлемде сұр импорт бар. Адамдар көлікті өздері әкеледі. Делдалдар арқылы кіргізеді. Олардың бәрі ресми есепке толық кірмейді. Сондықтан біз тек дилерлерге қарап, нарықты бағалай алмаймыз».
Кеден деректеріне сүйенсек, елге тағы 250 мың бен 300 мыңның арасында көлік импортталған. Оның ішінде жаңа да бар, қолданыста болғаны да бар. Қытай бұл жерде басты рөл атқарады. Сол елден Қазақстанға 210 мың автомобиль жеткізілген.
2025 жылдың жарты жылындағы импорт көрсеткіштері мынадай болды. Қытайдан 94 мың 600 көлік келген. Өсім 247,5 пайыз. АҚШ-тан 12 мың 890, төмендеу 29,3 пайыз. Жапониядан 10 мың 380, төмендеу 11,2 пайыз. Оңтүстік Кореядан 6 мың 400, төмендеу 23,9 пайыз. Ресейден 5 мың 900, өсім 217,9 пайыз. Германиядан 1 мың 800, өсім 23,3 пайыз. Канададан 605, төмендеу 41,6 пайыз. Мексикадан 358, өсім 90,4 пайыз. Словакиядан 250, өсім 257,7 пайыз. Ұлыбританиядан 218, өсім 79 пайыз.
Бірақ мұнымен де жағдай анықталмайды. Өйткені көліктер көбіне үшінші елдер арқылы келеді. Қытайда жасалған машина Қырғызстан арқылы кіріп кетуі мүмкін. Ол жақтан 38 мың 902 көлік қайта экспортталған. Ал АҚШ-тағы көліктер Грузия арқылы келген. Ол жақтан 41 мың 556 автомобиль жеткізілген. Осы жағдайды сарапшы былай түсіндіреді:
«Көліктің нақты қай елде жасалғанын және қалай келгенін анықтау қиын. Бір елде шығарылған машина екінші ел арқылы өтеді. Үшінші елде рәсімделеді. Соңында бізге келеді. Мұның бәрі есепті шатастырады».
Барлық деректерді жинақтай келе, Алмас Чукин жылына шамамен 500 мың салыстырмалы түрде жаңа көлік қосылып отырады деген қорытынды жасайды. Бірақ соған қарамастан еліміздегі автопарк әлі де ескі. Оның айтуынша, жаңа көліктер көбейіп жатыр. Бірақ өте баяу. Ескі машиналар әлі де басым. Орташа жасы жоғары. Сондықтан қауіпсіздік те, экология да нашар күйде. Ол жол апаты мәселесіне де ерекше тоқталады. Сарапшының айтуынша, бізде жолдағы өлім өте жоғары. Күніне шамамен 7 адам қаза табады. Айына 200 адамға жуық. Бұл соғыссыз, апатсыз жағдайда өте қорқынышты көрсеткіш. Бірақ қоғам оған үйреніп кеткен.
2025 жылы елде 34 мың 146 жол апаты тіркелген. Соның салдарынан 2 мың 330 адам қайтыс болды. 49 мың 220 адам жарақат алды. Бұл сандардың артында мыңдаған отбасының қайғысы тұр. Бірақ көп жағдайда бұл тақырып қоғамда кең талқыланбайды.
Тағы бір маңызды мәселе 2023 жылдың 1 қаңтарынан басталған көлік заңдастыру науқаны. Абхазия, Армения және басқа елдердің нөмірімен жүрген машиналар тіркелді. Бірақ нақты саны ашық жарияланбады. Бұл туралы сарапшы былай дейді:
«Осы заңдастыру кезінде қанша көлік өтті, ешкім нақты айтпайды. Ашық есеп жоқ. Бұл да статистиканың жабық екенін көрсетеді. Қазір Қазақстанда шамамен әр 4 адамға 1 көліктен келеді. Бұл дамыған елдермен салыстырғанда 2-3 есе аз. Бірақ соған қарамастан ірі қалаларда кептеліс жылдан жылға күшейіп келеді. Жолдар, тұрақтар, инфрақұрылым жетіспейді. Электрлі көліктер де көбейіп жатыр. Бірақ әзірге үлесі аз. Баға мәселесі де өзекті. 2024 жылы көлік бағасы 10-20 пайызға өсті. 2025 жылы да қымбаттауы мүмкін. Оған ҚҚС, жеңілдіктердің жойылуы, несие шарттарының өзгеруі әсер етеді».
Жалпы, Алмас Чукиннің пікірінен бір нәрсе анық байқалады. Қазақстанда көлік бар. Ақша бар. Сұраныс бар. Бірақ ашық жүйе жоқ. Нақты есеп жоқ. Біртұтас база жоқ.
Ол бұл туралы былай дейді:
«Егер біз нақты статистиканы реттемесек, дұрыс шешім қабылдай алмаймыз. Қай өңірде қандай көлік көп, қай жерде проблема бар, ешкім білмейді. Ал экономикада бейберекеттік осылай басталады. Бүгінде елде көлік көп сияқты көрінеді. Бірақ оның сапасы, жасы, қауіпсіздігі үлкен сұрақ тудырады. Кептеліс, апат, экология, баға бәрі бір біріне байланып жатыр. Бұл тек автонарықтың емес, бүкіл қалалық өмірдің проблемасына айналды».
