Қазақстанда еңбек өнімділігі өсіп жатқанымен, жалақы дәл сол қарқынмен көбейіп жатқан жоқ. Керісінше, соңғы уақытта кейбір салаларда еңбекақының өсуі баяулағаны байқалады. Бұл туралы Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенген Halyk Finance сарапшысы Арслан Аронов айтты, деп жазады Ozgeris.info.
Қазақстан экономикасында 2025 жылдың алғашқы 9 айында еңбек өнімділігі нақты мәнде 5,6%-ға өскен. Бұл соңғы 13 жылдағы дәл осы кезеңмен салыстырғанда ең жоғары көрсеткіштердің бірі саналады. Дегенмен бұл өсім ел экономикасының жалпы қарқынынан сәл төмен болып шықты. Өйткені сол кезеңде Қазақстан экономикасы 6,3%-ға ұлғайған.
Еңбек өнімділігінің өсуіне бірнеше сала негізгі үлес қосқан. Әсіресе өңдеуші өнеркәсіп, құрылыс және көлік секторында айтарлықтай өсім байқалған. Мысалы, өңдеуші өнеркәсіпте өнімділік 5,7%-ға, құрылыс саласында 16,8%-ға, ал көлік саласында 20,2%-ға артқан.
Бұл өсімнің себептері әртүрлі. Көлік саласында көрсетілген қызмет көлемі артқан. Ал құрылыс секторында өнімділіктің жоғары көрінуі жұмысшылар санының қысқаруымен байланысты. Мәселен, 2025 жылдың алғашқы 9 айында құрылыс саласында жұмыспен қамтылған адамдар саны 12,7%-ға азайған.
Сонымен қатар тау-кен өндірісінде де біртіндеп қалпына келу байқалады. 2024 жылы бұл салада еңбек өнімділігі төмендеген еді. Ал 2025 жылы көрсеткіштер қайта жақсара бастаған.
Дегенмен экономикада маңызды мәселе сақталып отыр. Әртүрлі салалардағы еңбек өнімділігі деңгейі бір-бірінен қатты айырмашылық жасайды. Мысалы, тау-кен өндірісіндегі еңбек өнімділігі өңдеуші өнеркәсіптен 2 есе, ал ауыл шаруашылығынан шамамен 12 есе жоғары.
Сарапшылардың айтуынша, қазіргі өсім негізінен өндіріс көлемінің артуымен байланысты. Әсіресе мұнай өндірісінің ұлғаюы және мемлекеттік шығындардың экономикаға әсері маңызды рөл атқарған.
Halyk Finance сарапшысы Арслан Аронов бұл жағдайды былай түсіндіреді:
«Қазақстанда еңбек өнімділігінің қазіргі өсімі көбіне өндіріс көлемінің артуымен байланысты. Бұған мұнай өндірісінің ұлғаюы және фискалдық ынталандыру әсер етіп отыр. Яғни экономикаға мемлекеттік және квазимемлекеттік қаржының құйылуы өндіріс көлемін арттырды. Бұл мультипликативті әсер беріп, өнімділік көрсеткішін жоғары көрсетіп отыр. Бірақ бұл бизнес тиімділігі күрт артты дегенді білдірмейді. Өйткені дәл осы кезеңде нақты жалақының төмендеу үрдісі байқалады».
Сарапшы тағы бір ерекше құбылысты атап өтті. Әдетте экономикада еңбек өнімділігі артса, жалақы да өседі. Бірақ Қазақстанда соңғы жылдары бұл байланыс әлсіреген.
«Экономикалық теория бойынша еңбек өнімділігі мен жалақы арасында тікелей байланыс болуы керек. Яғни адам көп өнім өндірсе, оның еңбекақысы да өседі. Бірақ Қазақстанда 2023 жылдан бастап бұл байланыс әлсірей бастады. Жалақы кейде өсіп, кейде төмендегенімен, еңбек өнімділігі тұрақты деңгейде қалып отыр. Ал 2025 жылы бұл айырмашылық тіпті айқын көрінді – еңбек өнімділігі айтарлықтай өскен кезде жалақы өсімі баяулап, кей жағдайда төмендей бастады».
Сарапшының айтуынша, мұндай жағдай компаниялардың жалақыны тез көтеруге экономикалық ынтасы жоқ екенін көрсетеді. Өйткені өндіріс көлемі онсыз да өсіп жатыр.
«Қазіргі жағдайда компанияларда жалақыны жедел өсіруге айқын экономикалық ынта байқалмайды. Себебі өндіріс көлемі артып жатыр, ал жұмыскер саны айтарлықтай көбеймей отыр. Яғни кәсіпорындар өнім шығаруды көбейтіп жатқанымен, бұл міндетті түрде еңбекақының жылдам өсуіне алып келмейді».
Сонымен бірге сарапшылар Қазақстандағы еңбек өнімділігі дамыған елдермен салыстырғанда әлі де төмен екенін айтады. Бұл мәселе бұрын жарияланған зерттеулерде де айтылған. Мысалы, Еуропа елдерімен салыстырғанда Қазақстандағы еңбек тиімділігі айтарлықтай артта қалып отыр.
Алдағы уақытта бұл көрсеткіштердің динамикасы өзгеруі мүмкін. Сарапшылар 2026 жылы экономика өсімінің баяулайтынын болжайды. Егер экономикалық белсенділік төмендесе, еңбек өнімділігінің өсімі де баяулауы ықтимал.
Арслан Ароновтың айтуынша, бұл жағдай жалақы өсіміне де әсер етеді.
«2026 жылы экономика мен бизнес белсенділігінің баяулауы ықтимал. Мұндай жағдайда еңбек өнімділігінің өсу қарқыны да төмендейді. Ал бұл өз кезегінде жалақының жылдам өсуін тежейді. Сондықтан алдағы кезеңде еңбекақы өсімі бұрынғыдай қарқынды болмауы мүмкін».
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі жағдай Қазақстан экономикасының құрылымдық ерекшеліктерін көрсетеді. Яғни өндіріс көлемі өсіп жатқанымен, бұл өсім әрдайым халық табысының бірдей қарқынмен көтерілуіне әкелмейді.
