Қазақстанда мобильді аударымдарға қатысты бақылау күшейтілді. 2026 жылдың бірінші тоқсаны бойынша екінші деңгейлі банктер азаматтардың ақша аударымдары туралы деректерді 15 сәуірге дейін Мемлекеттік кірістер комитетіне ұсынуға тиіс, деп жазады Ozgeris.info.
Бұл бастама қоғамда түрлі пікір тудырғанымен, оның негізгі мақсаты – жасырын табысты анықтап, салық тәртібін реттеу. Яғни, мемлекет қарапайым аударымдарды емес, жүйелі түрде табыс тауып, бірақ оны рәсімдемейтін азаматтарды бақылауға алмақ.
Комитеттің мәліметінше, банктер қаңтар-наурыз айларындағы барлық транзакцияларды жинақтап жатыр. Осы деректер негізінде камеральдық бақылау жүргізіліп, сәйкессіздік анықталған тұлғаларға арнайы хабарлама жолданады. Мұндай хабарлама бірден айыппұл немесе жаза емес, керісінше азаматқа өз жағдайын түсіндіруге немесе түзетуге мүмкіндік беретін алдын ала ескерту саналады. Хабарлама алған азаматқа жауап беру үшін 30 жұмыс күні беріледі, бұл мерзім құжатты алған күннің ертеңінен бастап есептеледі.
«Банктерден деректер 15 сәуірден кешіктірілмей түседі. Камеральдық бақылау нәтижесінде сәйкессіздік анықталған тұлғаларға хабарламалар жолданады. Бұл – бірден санкция қолдану емес, алдымен азаматқа түсіндіру және түзету мүмкіндігін беру тетігі. Салық төлеуші өз әрекетін заңға сәйкестендіруге мүмкіндік алады», деп мәлімдеді Мемлекеттік кірістер комитеті.
Егер азамат жеке шотына түскен қаражаттың кәсіпкерлік қызметке қатысы бар екенін мойындаса, мәселені бірнеше жолмен шешуге болады. Ол үшін тиісті салық есептілігін тапсырып, табысын заңдастыру қажет. Сонымен қатар өзін-өзі жұмыспен қамтыған ретінде арнайы мобильді қосымша арқылы тіркеліп, салық және әлеуметтік төлемдерді төлеуге мүмкіндік бар. Бұдан бөлек, қолданыстағы Салық кодексіне сәйкес өзіне ыңғайлы салық режимін таңдап, ресми кәсіпкер ретінде тіркелуге де болады. Бұл қадамдар азаматты қосымша тексеруден және ықтимал санкциялардан сақтайды.
Ал егер азамат салық органының талабымен келіспесе, ол өз уәжін дәлелдеуге толық құқылы. Мұндай жағдайда аударымдардың кәсіпкерлік қызметке қатысы жоқ екенін түсіндіретін жазбаша жауап ұсынылады. Мәселен, туыстар арасындағы ақша алмасу, қарыз қайтару немесе кездейсоқ аударымдар заң бұзушылық болып саналмайды.
«Келіспеген жағдайда салық төлеуші сәйкессіздіктің себептерін түсіндіретін құжат ұсына алады. Егер бұл заң бұзушылық емес екені дәлелденсе, ешқандай қосымша шара қолданылмайды. Бірақ белгіленген мерзімде жауап берілмесе немесе түсініктеме жеткіліксіз болса, салық органдары тексеру жүргізуге құқылы», деп ескертті комитет өкілдері.
Жаңа талаптар барлық аударымға бірдей қолданылмайды. 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап нақты критерийлер енгізілді. Салық органдары тек үш шарт қатар орындалған жағдайда ғана азаматтың операциясына назар аударады. Біріншіден, үш ай ішінде 100 немесе одан да көп әртүрлі адамнан ақша түсуі тиіс. Екіншіден, бұл аударымдар үш ай қатарынан жүйелі түрде қайталануы керек. Үшіншіден, жалпы сомасы 12 айлық ең төменгі жалақыдан, яғни 1 020 000 теңгеден асуы қажет. Осы үш белгі қатар келген жағдайда ғана азаматтың әрекеті кәсіпкерлік қызмет ретінде қарастырылып, түсініктеме талап етіледі.
Мысалы, егер азамат қаңтардан наурызға дейін жеке картасына тұрақты түрде түрлі адамдардан ақша қабылдап, оның жалпы сомасы белгіленген межеден асып кетсе, салық органдары бұл қаражаттың табиғатын анықтайды. Ал қарапайым тұрмыстық аударымдар – туыстар, достар немесе әріптестер арасындағы ақша алмасу бұл талапқа кірмейді. Сондай-ақ бір реттік немесе кездейсоқ түсімдер де тексеру нысаны болмайды.
Бұл өзгерістердің негізгі мақсаты – көлеңкелі экономиканы қысқарту. Соңғы жылдары мобильді аударымдар бейресми есеп айырысудың ең кең таралған тәсілдерінің біріне айналған. Көп жағдайда кәсіпкерлік қызмет жүргізетін азаматтар табысын ресми түрде көрсетпей, жеке карталар арқылы төлем қабылдайды. Жаңа тетік дәл осындай жағдайларды анықтауға бағытталған.
Сонымен қатар талаптарды елемеу белгілі бір тәуекелге әкелуі мүмкін. Егер азамат хабарлама алғаннан кейін бір ай ішінде жауап бермесе немесе талапты орындамаса, 41-ші күні оның банк шоттары бұғатталуы ықтимал. Бұл – салық міндеттемесін орындауға мәжбүрлейтін соңғы шаралардың бірі.
Жалпы алғанда, жаңа бақылау жүйесі барлық азаматқа емес, нақты кәсіпкерлік белгілері бар операцияларға бағытталған. Сондықтан тұрақты табысы жоқ немесе жеке мақсаттағы аударымдармен шектелетін азаматтарға алаңдауға негіз жоқ.
