VI Дүниежүзілік көшпенділер ойындары 6 қыркүйекте Қырғызстанда аяқталды. Алайда жарыстың жабылуынан кейін басты назар спортшылардың нәтижесіне емес, медальдық есепке қатысты дау-дамайға ауды. Қазақстан тарапының мәліметінше, ұлттық құрама 74 медаль: 32 алтын, 20 күміс және 22 қола жеңіп алып, жалпы есепте бірінші орынға шыққан. Қазақстанның Туризм және спорт министрлігі барлық жүлделерді қайта тексергеннен кейін де 32 алтын деген көрсеткіш өзгермегенін мәлімдеді. Осы есеп бойынша Қырғызстан 30 алтынмен екінші орында, Ресей 7 алтынмен үшінші орында тұр, деп жазады Ozgeris.info тілшісі.
Алайда Қырғызстандағы ойындардың ұйымдастырушылары бастапқыда мүлде басқа кесте жариялады. Онда Қырғызстан 30 алтын, 29 күміс, 13 қола — барлығы 72 медальмен бірінші орынға қойылған. Қазақстанға 29 алтын, 16 күміс, 19 қола — барлығы 64 медаль есептелген. Яғни ұйымдастырушылардың алғашқы қорытындысы бойынша Қырғызстан Қазақстаннан бір алтынға озып кеткен.
Қазақстанның 32 алтыны қалайша 29-ға түсті?
Дәл осы жерде даудың негізгі себебі жатыр. Қазақстан тарапының есебіне қарағанда, жарыстың соңғы күнінде қазақстандық спортшылар тоғызқұмалақтан төрт алтын, ал мангаладан екі алтын алған. Қазақстанның жалпы 32 алтыны осы соңғы күндегі нәтижелерді де қамтиды. Ал ұйымдастырушылар жариялаған кестеде Қазақстанға небәрі 29 алтын жазылған. Осылайша үш алтынның айырмашылығы пайда болды. Қазақстандық БАҚ пен сарапшылардың талдауында осы үш медальдің кеміп қалуының ықтимал себебі ретінде соңғы күні тоғызқұмалақтан алынған екі алтын мен мангаладан алынған бір алтынның ұйымдастырушылардың алғашқы қорытынды кестесіне кірмей қалуы айтылды. Бірақ маңыздысы — Қырғызстан тарапы осы үш медальді нақты қандай негізде Қазақстан есебінен алып тастағанын ашық түсіндірген жоқ. Сондықтан бұл әзірге болжам ретінде қарастырылуы тиіс.
Мәселенің күрделілігі сол — айырмашылық тек үш алтынмен шектелмейді. Қырғызстан ұйымдастырушыларының кестесінде Қазақстанның жалпы медаль саны 64 болып көрсетілсе, Қазақстан тарапы 74 медаль алғанын мәлімдейді. Яғни жалпы есепте бірден 10 медаль айырмашылығы бар.
Ал Қырғызстан тарапы не дейді?
Ең қызығы — Қырғызстан тарапы кейін өзінің алғашқы нәтижесін де іс жүзінде жоққа шығарғандай болды. Алдымен ұйымдастырушылардың ресми кестесінде Қырғызстан бірінші, Қазақстан екінші деп көрсетілді. Кейін бұл кесте әлеуметтік желілерден өшірілді, қайта жарияланды, тағы өшірілді. Ойындардың ресми сайтындағы медальдық есеп те алынып тасталды. Ұйымдастырушылар кейін соңғы медальдық есеп Ойындар хатшылығынан барлық ақпарат келгеннен кейін ғана жарияланатынын айтты.
Ал Қырғызстанның Дене шынықтыру және спорт жөніндегі мемлекеттік агенттігі бұдан да басқа позиция білдірді. Оның мәлімдеуінше, Көшпенділер ойындарының концепциясында елдер арасындағы ресми медальдық және жалпы командалық есеп жүргізілмейді. Ойындардың негізгі мақсаты — этноспортты, дәстүрлі спорт түрлерін дамыту, халықтар арасындағы мәдени байланыс пен достықты нығайту.
Бұл жерде қарама-қайшылық бар: егер ресми жалпы есеп жүргізілмесе, онда Қырғызстан қалайша 30 алтынмен бірінші, Қазақстан 29 алтынмен екінші деп жарияланды? Дәл осы сұрақ қазір даудың негізгі түйіні болып отыр. Бұған қоса, бұған дейінгі Көшпенділер ойындарында медальдық кесте қолданылған. Мысалы, 2024 жылы Астанада өткен ойындардың ресми қорытындысында Қазақстан 43 алтынмен бірінші болған.
Көкпар мен көкбөріде кім жеңді?
Бұл жерде Қырғызстанның басымдығы анық. Көкбөрі финалында Қырғызстан Қазақстанды 12:0 есебімен жеңді. Ал көкпарда Қырғызстан 7:2 есебімен басым түсті. Яғни қазақ-қырғыз спорттық бәсекесінің ең принципті саналатын екі командалық ат спорты бойынша да биылғы ойындарда Қырғызстан жеңіске жетті. Сондықтан жалпы медальдық есептен бөлек, ең танымал әрі екі ел үшін символдық маңызы жоғары ат спорты дисциплиналарында Қырғызстанның нәтижесі әлдеқайда мықты болды деуге негіз бар. Бірақ бұл екі спорт түріндегі жеңіс автоматты түрде Қырғызстанды жалпы есептің жеңімпазы етпейді. Себебі жалпы есептің негізгі өлшемі — барлық спорт түрлеріндегі жүлделер.
Ендеше командалық есепте нақты кім жеңді?
Қазіргі таңда ең дұрыс журналистік жауап: VI Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының жалпы жеңімпазы бойынша түпкілікті ортақ ресми нәтиже жоқ. Үш түрлі нұсқа пайда болды. Қазақстанның ресми позициясы — 32 алтынмен бірінші орын. Қырғызстан ұйымдастырушыларының жариялаған алғашқы кестесі — 30 алтынмен Қырғызстан бірінші, 29 алтынмен Қазақстан екінші. Ал кейін Қырғызстанның спорт агенттігі жалпы командалық есептің өзі ресми түрде жүргізілмейтінін мәлімдеді.
Бұл жерде негізгі мәселе — медаль емес, есептің ашықтығы
Осы оқиғаның ең маңызды тұсы — Қазақстанның жеңді немесе Қырғызстан жеңді деген тартыстан бұрын, халықаралық спорттық жарыстың қорытындысы неге бірнеше түрлі нұсқада жарияланды деген сұрақ.
Спортта әр медальдің артында спортшының, жаттықтырушының және команданың еңбегі тұр. Сондықтан жарыс аяқталғаннан кейін нәтижелердің бірнеше рет өзгеруі, ресми кестенің жарияланып, кейін өшірілуі және соңында «жалпы есеп жүргізілмейді» деген түсініктеменің берілуі ұйымдастырушыларға қатысты сұрақ туғызады. Қазіргі деректер бойынша, ұйымдастырушылардың өздері соңғы хатшылық мәліметтерімен салыстыру аяқталғанға дейін түпкілікті кестені жарияламайтынын айтқан.
Сондықтан қазіргі сәтте «Көшпенділер ойындарын Қырғызстан жеңді» деп те, «Қазақстан ресми түрде сөзсіз жеңді» деп те кесіп айтуға ерте. Қазақстанның 32 алтын туралы есебі — ҚР Туризм және спорт министрлігінің ресми позициясы. Қырғызстанның 30 алтыны — олардың ұйымдастырушылары жариялаған нұсқа. Бірақ Қырғызстанның өзі кейін жалпы командалық есептің ресми түрде жүргізілмейтінін мәлімдеді. Яғни спорттық нәтиже бар, бірақ жалпы командалық жеңімпаз мәселесі әзірге ұйымдастырушылық даудың ішінде қалып отыр. Ал Қазақстанның 32 алтыннан 29-ға «түсуінің» нақты, ресми және толық түсіндірмесі әзірге жарияланған жоқ. Біздегі деректерге сүйенсек, Қазақстанның жеңісі негіздірек көрінеді.
Себебі Қазақстанның 32 алтын туралы мәліметі елдің Туризм және спорт министрлігінің ресми қорытындысында көрсетілген және жарыстың соңғы күніндегі нақты нәтижелермен расталған. Қазақстан құрамасының нәтижесін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та жоғары бағалап, спортшыларды табысты өнер көрсетуімен құттықтады. Ал Қырғызстанның 30 алтынмен бірінші орын алғаны туралы нұсқа ұйымдастырушылар жариялаған кестеде көрсетілгенімен, сол кестенің өзі кейін бірнеше рет өзгертіліп, соңында ресми жалпы медальдық есептің жүргізілмейтіні айтылды.
Көшпенділер ойынының қадірін қашырмайық!
Бұл жерде ең дұрыс шешім — кімнің сөзі дұрыс екенін таластыру емес, әрбір алтын медаль бойынша хаттаманы ашық жариялап, барлық елдің нәтижесін бірдей әдістемемен қайта есептеу. Өйткені Көшпенділер ойындарының басты құндылығы — Қазақстан мен Қырғызстанның бір-бірімен тартысуы емес, ортақ тарихи және мәдени мұраны әлемге көрсету. Ал ұйымдастырушылық есепке қатысты мұндай түсініксіздік келесі ойындардың беделіне әсер етпеуі керек.
Спорт журналисі Тұрар Кенжеғалиев Көшпенділер ойындарының ұйымдастырылуы мен Қазақстан құрамасының нәтижесіне қатысты пікір білдірді:
«Әрине, ашылу салтанаты өте әдемі өтті. Бірақ ұйымдастыру кезінде бірқатар қиындықтар болды. Көкпар мен көкбөрі ойындары кезінде қазақ жанкүйерлеріне қиын болды. Тіпті біздің туымызбен сабаған сәттер де болды.
Еліміздің басты рәмізі — көк туымыз тікелей эфир кезінде де дұрыс көрсетілмеді. Режиссерлер мұндай дүниелерге мұқият қарауы керек еді. Арнайы графика десек те, туымыздың астында қыран бейнесі бар екенін ескеру қажет. Тоғызқұмалақтағы нәтижелерді жоққа шығару — қате. Бұған басқа елдердің спортшылары да наразылық білдіріп жатыр. Мысалы, Норвегия құрамасы да өз пікірін білдірді. Сондықтан мұндай әрекет дұрыс емес деп есептеймін. Қазақстан құрамасы лайықты түрде 32 алтынмен көш бастады. Жігіттерге ризамын. Көкпар мен көкбөріден есе жібердік деп мойымайық. Жеңіс әлі алда. Жігіттердің барлығы жарады. Еңбектеріне ризамыз. Өзара бәсекелесеміз деп көшпелілерден қалған ойынның қадірін кетіріп алмайық. Осындай ойынның тазалығы арқылы түркі халқының адалдығын көрсетеміз. Егер бұлай істей алмасақ, көшпенділер ойындары «өшпенділер ойыны» болып кетпес үшін осымен доғару керек».
