Осыдан 20 жыл бұрын адам бір ақпаратты білгісі келсе, кітапханаға баратын. Кейін интернет келді. Google пайда болды. Әлемдік ғылыми қауымдастық сол кезде-ақ «іздеу жүйелері адамның есте сақтау қабілетін әлсіретіп жатыр» деген пікір айта бастаған еді. Бірақ уақыт өте келе қоғам оған бейімделді. Енді адам ақпаратты жаттап алудан гөрі, оны қайдан табуға болатынын жақсы білетін болды, деп жазады Ozgeris.info.
Ал бүгін адамзат мүлде басқа кезеңге аяқ басты. Егер Google бізге ақпаратты тауып берсе, ChatGPT мен басқа да жасанды интеллект жүйелері сол ақпаратты өңдеп, талдап, тіпті ой қорытындысын жасап береді. Ең қауіпті сұрақ та осы жерден туындайды: егер ойлау процесінің өзін машина атқара бастаса, онда адам миының рөлі қандай болмақ? Соңғы бір жылдың ішінде дәл осы мәселе әлемнің жетекші университеттері мен зерттеу орталықтарының назарын аударды. Бұрын фантастикалық фильмдерде ғана айтылатын қауіп енді ғылыми мақалалардың тақырыбына айналды.
Осы жылдың маусым айында MIT Media Lab зерттеушілері жариялаған «Your Brain on ChatGPT» атты жұмыс халықаралық ғылыми ортада үлкен пікірталас туғызды. Ғалымдар алғаш рет ChatGPT қолданған адамның ми белсенділігін электроэнцефалография арқылы бақылап, оны ешқандай цифрлық көмекші пайдаланбаған адамдармен салыстырды. Зерттеуге қатысушылар бірнеше апта бойы эссе жазып, әр тапсырма кезінде олардың есте сақтау, логикалық ойлау, шығармашылық шешім қабылдау және зейінді басқаруға жауап беретін нейрондық байланыстары тіркелді. Нәтижесінде өздігінен ойланған адамдардың миы әлдеқайда белсенді жұмыс істегені байқалды. Ал тапсырманы толықтай жасанды интеллектінің көмегімен орындаған қатысушыларда мидың күрделі танымдық қызметіне жауап беретін бөліктерінің белсенділігі төмен болған. Оның үстіне кейін дәл сол адамдарға ChatGPT-сыз тапсырма бергенде де олардың нәтижесі бұрынғы деңгейге бірден оралмаған. Бұл жаңалық әлеуметтік желілерде «ChatGPT адамды ақымақ қылып жатыр» деген дабылды пікірлердің көбеюіне себеп болды. Алайда зерттеу авторлары мұндай асығыс қорытынды жасауға болмайтынын да ескертті. Бұл жұмыс әлі ғылыми рецензиядан толық өтпеген алдын ала зерттеу болғандықтан, оны соңғы үкім емес, жаңа ғылыми пікірталастың бастамасы ретінде қарастырған жөн.
MIT зерттеушілері осы еңбекте ерекше бір ұғымды қолданды. Олар оны Cognitive Debt – «когнитивтік қарыз» деп атайды. Экономикада адам банктен несие алып, ақшаны дәл қазір пайдаланады, ал оның құнын кейін төлейді. Жасанды интеллект те дәл осындай механизммен жұмыс істеуі мүмкін деген болжам бар. ChatGPT сізге мақаланы санаулы секундта жазып береді, кодты түзетеді, есепті шығарады немесе баяндама әзірлейді. Сіз уақыт ұтасыз. Бірақ сол уақытта ми атқаруы тиіс жұмысты орындамай қалады. Егер бұл күн сайын қайталана берсе, талдау жасау, дәлел құру, ақпаратты құрылымдау, есте сақтау сияқты қабілеттер біртіндеп жаттықпайды. Ғалымдардың алаңдауы да осы жерде. Олар мәселе жасанды интеллектінің өзінде емес, адамның оны қалай пайдаланатынында екенін айтады. Егер адам алдымен өз бетінше ойланып, кейін ғана ЖИ-ді көмекші ретінде қолданса, технология өнімділікті арттыруы мүмкін. Ал егер барлық интеллектуалдық жұмысты алгоритмге тапсыра бастаса, уақыт өте келе адамның когнитивтік әлеуеті әлсіреу қаупі бар.
Бұл пікірді көптеген ғалымдар қолдайды. Ethan Mollick жасанды интеллектіні білім беру мен бизнесте белсенді зерттеп жүрген сарапшылардың бірі саналады. Оның пікірінше: «Жасанды интеллект адамды ақылды да, әлсіз де ете алады. Барлығы оны қалай қолданатынымызға байланысты. Егер ол сіздің орныңызға ойласа, онда сіздің миыңыз аз жұмыс істейді. Ал егер ол сіздің ойыңызды толықтыратын құралға айналса, адамның мүмкіндігі бұрынғыдан да кеңейеді». Бұл пікір бүгінгі ғылыми қауымдастықтың ортақ ұстанымына жақын. Яғни қауіп технологияда емес, адамның мінез-құлқында жатыр.
Психология ғылымында мұндай құбылыс бұрыннан белгілі. 2011 жылы америкалық психологтар жариялаған әйгілі зерттеу кейін Google Effect немесе «цифрлық амнезия» деген атаумен танылды. Оның қорытындысы қарапайым еді: адамдар ақпараттың өзін емес, оны қайдан табуға болатынын есте сақтайды. Смартфон шыққаннан кейін телефон нөмірлерін жаттауды қойдық. GPS пайда болған соң бағытты есте сақтау қабілеті әлсіреді. Енді жасанды интеллект жаңа кезеңді бастап берді. Бұрын біз тек ақпаратты сыртқа сақтасақ, енді ойлаудың өзін сыртқы жүйеге жүктей бастадық. Ғылым мұны Cognitive Offloading, яғни танымдық жүктемені сыртқы құралдарға беру деп атайды. Бұл белгілі бір деңгейде қалыпты құбылыс болғанымен, оның шамадан тыс қолданылуы сыни ойлау қабілетінің әлсіреуіне әкелуі мүмкін деген пікір күшейіп келеді.
Алайда ғылыми орта бұл мәселеге біржақты қарамайды. Daniel Kahneman кезінде адамның миы энергияны үнемдеу үшін әрдайым жеңіл жолды іздейтінін жазған болатын. Оның атақты «Жылдам ойлау және баяу ойлау» тұжырымдамасына сәйкес, адам күрделі талдауды қажет ететін жағдайда ғана күш жұмсайды, ал күнделікті өмірде автоматты шешімдерге сүйенеді. Жасанды интеллект осы табиғи бейімділікті одан әрі күшейтуі мүмкін. Өйткені енді ми күрделі тапсырмаларды өзі орындаудың орнына оларды бірнеше секундта алгоритмге бере салады. Сондықтан кейбір нейропсихологтар ЖИ-дің негізгі қаупі интеллектіні төмендету емес, адамның өз бетінше ойлануға деген қажеттілігін азайтуында деп есептейді.
Дегенмен, бұл пікірталастың екінші жағы да бар. Stanford Human-Centered Artificial Intelligence институтының мамандары жасанды интеллектіні калькулятормен салыстырады. Кезінде калькулятордың шығуы да адамдар есептей алмай қалады деген қорқыныш туғызған. Бірақ шын мәнінде ол математиканы жойған жоқ, керісінше адамдарға күрделірек есептерді шешуге мүмкіндік берді. Жасанды интеллект те дәл осындай құралға айналуы мүмкін. Егер адам оны өз ойын алмастыру үшін емес, кеңейту үшін қолданса, өнімділік бірнеше есе артады. Сондықтан бүгінгі таңда ғылым іздеп отырған басты жауап «ЖИ пайдалы ма, әлде зиян ба?» деген сұрақ емес. Негізгі мәселе – адам мен алгоритм арасындағы шекараны қай жерден белгілеу керек деген сауал.
Бәлкім, XXI ғасырдың ең үлкен парадоксы да осы шығар. Адамзат тарихында ақпарат ешқашан бүгінгідей қолжетімді болған емес. Бірақ дәл осы кезеңде ойлау қабілетін сақтау ең үлкен дағдыға айналып барады. Жасанды интеллект бізден жылдам жаза алады, тезірек есептей алады, миллиондаған құжатты бір сәтте талдай алады. Алайда қандай технология пайда болса да, сұрақ қою, күмәндану, дәлел іздеу және жаңа идея тудыру қабілеті әзірге адам миының еншісінде қалып отыр. Егер осы қабілетті күн сайын жаттықтырмасақ, ең үлкен тәуекел – машинаның ақылды болып кетуі емес, адамның ойлануға деген әдетінен айырылуы болуы мүмкін.
MIT зерттеуінен кейін әлеуметтік желілерде «ChatGPT адамды ақымақ қылып жатыр» деген пікірлер қарша борады. Алайда ғылыми орта мұндай асығыс тұжырым жасаудан сақтандырады. Жасанды интеллект пен білім беру саласын зерттеп жүрген Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебінің профессоры Итан Моллик дәл осы мәселені талдап, қоғамның негізгі қателігі технологиядан емес, оны қолдану тәсілінен туындайтынын айтады. Оның пікірінше, жасанды интеллект адамның миын зақымдамайды, бірақ адамның ойлау әдетін өзгертуі мүмкін.
«Біз жасанды интеллект миымызды құртып жатыр дегеннен гөрі, өзіміз ойлаудан бас тартып барамыз дегеннен көбірек қорқуымыз керек. AI – калькулятор сияқты құрал. Егер оны есептің жауабын тексеру үшін қолдансаңыз, ол пайдалы. Бірақ егер калькуляторсыз екіге екіні қоса алмайтын жағдайға жетсеңіз, мәселе калькуляторда емес, өзіңізде. ChatGPT те дәл сондай. Алдымен өзіңіз ойланыңыз, өзіңіз жазыңыз, өзіңіз талдаңыз. Кейін ғана жасанды интеллектіні екінші пікір, редактор немесе көмекші ретінде пайдаланыңыз. Сонда технология сіздің ойлау қабілетіңізді әлсіретпейді, керісінше күшейтеді», дейді ғалым.
Оның пайымдауынша, жасанды интеллект адамның орнына емес, адаммен бірге жұмыс істегенде ғана өзінің шынайы пайдасын көрсетеді. Соңғы екі жылда жарияланған зерттеулердің басым бөлігі де осы ойды қуаттайды. Мәселен, Microsoft Research жүргізген ауқымды зерттеу генеративті жасанды интеллект қызметкерлердің күнделікті жұмыс өнімділігін едәуір арттыратынын көрсетті. Ондаған ұйым мен мыңдаған қызметкер қамтылған тәжірибе барысында қатысушылар құжат дайындау, ақпаратты өңдеу, хат жазу, есеп құрастыру сияқты жұмыстарды әлдеқайда жылдам орындаған. Бірақ зерттеушілер өнімділіктің артуы автоматты түрде ойлау сапасының жақсарғанын білдірмейтінін ерекше атап өтеді. Керісінше, адамның интеллектуалдық жүктемесі азайған сайын сыни ойлау қабілетін саналы түрде жаттықтыру қажеттілігі арта түседі. Егер адам алгоритм ұсынған әр жауапты тексермей қабылдайтын болса, онда оның кәсіби шешім қабылдау дағдысы біртіндеп әлсіреуі мүмкін. Зерттеу авторлары сондықтан жасанды интеллектіні «автопилот» емес, «серіктес» ретінде қарастыруға кеңес береді.
Бұл мәселе тек нейробиологтарды ғана емес, психологтарды да алаңдатып отыр. Соңғы жылдары ғылымда Algorithmic Dependence – «алгоритмге тәуелділік» деген ұғым жиі қолданыла бастады. Бұрын адам маңызды шешім қабылдау үшін тәжірибесіне, біліміне немесе жақындарының пікіріне сүйенетін. Қазір көптеген адам кез келген сұрақтың жауабын ChatGPT-ден, Gemini-ден немесе басқа жүйелерден іздейді. Қай фильм көру керек? Қандай мамандық таңдау керек? Қай инвестиция тиімді? Қалай хат жазған дұрыс? Алгоритмдер біртіндеп кеңесші ғана емес, адамның ойлау процесінің бір бөлігіне айналып барады. Бұл құбылыстың қауіпті тұсы – адамдардың алгоритм берген жауапты ақиқат ретінде қабылдауға бейімділігі. Психологияда мұны automation bias, яғни автоматтандырылған жүйеге шамадан тыс сенім арту деп атайды. Мұндай жағдайда адам өз бетінше тексеруді, күмәндануды немесе балама нұсқа іздеуді доғарады.
Осыған байланысты британдық The Guardian басылымы жариялаған үлкен сараптамада бір маңызды ой айтылады. Сарапшылардың пікірінше, бүгінгі басты сұрақ «Жасанды интеллект не істей алады?» емес, «Жасанды интеллект бізді қалай өзгертіп жатыр?» болуы тиіс. Өйткені когнитивтік жүктемені сыртқы жүйеге беру есте сақтау, логикалық ойлау және шығармашылық сияқты қабілеттердің табиғи жаттығуын азайтады. Дегенмен зерттеушілер мұны абсолютті қауіп ретінде бағаламайды. Олар технологияны саналы қолдану мәдениеті қалыптасса, оның пайдасы әлдеқайда басым болуы мүмкін екенін айтады.
Жасанды интеллектінің шығармашылыққа әсері төңірегіндегі пікірталас та қызып тұр. Бір топ зерттеушілер алгоритмдер адамның қиялын шектейді десе, енді біреулері керісінше жаңа идеялардың тууын жеделдетеді деп есептейді. MIT зерттеуінде ChatGPT көмегімен жазылған эсселердің бір-біріне ұқсас болғаны байқалған. Мұғалімдер оларды «тегіс», «жансыз», «авторлық қолтаңбасы жоқ мәтіндер» деп сипаттаған. Ал ешқандай көмекші пайдаланбаған қатысушылардың жұмыстары әлдеқайда әртүрлі әрі есте қаларлық болған. Мұның өзі шығармашылық тек нәтиже емес, сол нәтижеге жету жолындағы интеллектуалдық ізденістен туындайтынын көрсетеді. Егер адамның орнына барлық құрылымды алгоритм жасап берсе, ми жаңа байланыстар құруға бұрынғыдай күш жұмсамайды.
Сонымен бірге ғалымдар екінші шетке де шығуға болмайтынын ескертеді. MIT зерттеуінің өзі әзірге рецензиядан өтпеген алдын ала ғылыми еңбек саналады. Кейін жарияланған ғылыми пікірлерде зерттеудің қатысушылары аз болғаны, әдістемесінде жетілдіруді қажет ететін тұстар бар екені айтылды. Сондықтан бүгінгі ғылым «ChatGPT интеллектіні төмендетеді» деген қорытынды жасаған жоқ. Ғылым әзірге басқа нәрсені айтып отыр. Егер адам жасанды интеллектіні ойлаудың орнына пайдаланса, когнитивтік белсенділігі төмендеуі мүмкін. Ал егер оны өз ойын толықтыруға арналған құрал ретінде қолданса, технология өнімділікті де, шығармашылықты да арттыра алады. Демек мәселе жасанды интеллектінің өзінде емес, адамның интеллектуалдық тәртібінде жатыр.
