Жасанды интеллект еңбек нарығындағы қарапайым құрал болудан қалып, қызметкердің кәсіби бейнесін өзгертетін факторға айналып келеді. Бұған дейін маманның біліктілігі оның тәжірибесімен, білім көлемімен және өз бетімен шығарған нәтижесімен өлшенсе, енді сол нәтижеге адамның өзі қаншалықты, ал алгоритм қаншалықты үлес қосқанын анықтау қиындай түсті.
Use.AI жүргізген 9 684 жұмыс істейтін адамды қамтыған зерттеу осы өзгерістің ауқымын көрсетеді. Сауалнамаға АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Еуропалық Одақ және Латын Америкасындағы қызметкерлер қатысқан. Респонденттердің 52 пайызы жасанды интеллект олардың өздерін шын мәніндегі тәжірибесінен де біліктірек көрсетуіне мүмкіндік беретінін айтқан. Ал 64 пайызы ИИ-ді өз бетімен орындай алмайтын тапсырларды орындау үшін пайдаланған. Тағы 43 пайызы жасанды интеллект өздерін бұрын дайын болмаған міндеттерді қабылдауға мүмкіндік бергенін мойындаған. Бұл жерде мәселе «адамдар алдап жүр» деген қарапайым тұжырымда емес. Керісінше, еңбек нарығында «маманның қабілеті» деген ұғымның өзі өзгеріп жатыр.
AI – қызметкердің жаңа «құралы»
Бұрын қызметкер белгілі бір тапсырманы орындау үшін бірнеше жыл тәжірибе жинауы керек еді. Қазір қажетті ақпаратты іздеу, мәтін жазу, презентация дайындау, код құрастыру, талдау жасау немесе идея әзірлеу сияқты көптеген процестерді ЖИ бірнеше минутта орындауға мүмкіндік береді. Бұл – технологияның басты артықшылығы. Мәселен, бұрын презентация жасауға бірнеше сағат жұмсайтын маман бүгінде оның құрылымын бірнеше минутта жасата алады. Сараптамалық мәтіннің алғашқы нұсқасын дайындау, деректерді жүйелеу, аударма жасау немесе бағдарламалық кодтың базалық бөлігін құрастыру да әлдеқайда жылдам орындалады. Сондықтан ЖИ қолдануды автоматты түрде «біліксіздік» деп бағалау дұрыс емес. Керісінше, ЖИ-мен тиімді жұмыс істей білу жақын болашақта көптеген мамандықтар үшін кәсіби құзыреттіліктің бір бөлігіне айналады. Алайда осы жерде маңызды шекара бар: адам технология шығарған нәтижені түсіне ме?
Негізгі қауіп – нәтиже мен нақты қабілетті шатастыру
Зерттеудегі ең алаңдататын көрсеткіштердің бірі – қызметкерлердің 35 пайызы ЖИ көмегінсіз қазіргі жұмысының кейбір бөлігін орындау қиын болатынын айтқан. Ал 25 пайызы жұмыс берушісі өзін шын мәніндегі қабілетінен жоғары бағалап жүр деп қауіптенеді. Бұдан бөлек, респонденттердің 39 пайызы ИИ көмегімен жасалған жұмысты бұл туралы басшысына айтпай тапсырғанын, 30 пайызы технологияның елеулі үлесі бар жұмысы үшін мақтау алғанын көрсеткен.
Бұл көрсеткіштер жұмыс берушілер үшін маңызды сұрақ туындатады: біз қызметкердің өзін бағалап отырмыз ба, әлде оның ЖИ көмегімен жасаған нәтижесін ғана бағалап отырмыз ба? Мысалы, қызметкер өте сапалы аналитикалық есеп дайындады делік. Бұрын басшы осы есепке қарап, оның аналитикалық қабілеті жоғары деген қорытынды жасайтын. Ал бүгін дәл сондай есепті қызметкер ЖИ арқылы бірнеше минутта дайындауы мүмкін. Демек, дайын өнім бұрынғыдай адамның білім деңгейін толық көрсете алмайды.
Кадр таңдауда жаңа мәселе пайда болады
Бұл әсіресе қызметтік өсім кезінде маңызды. Зерттеуге қатысқандардың 19 пайызы ЖИ қолдану олардың қызметте жоғарылауына ықпал еткенін айтқан. Мұнда екі түрлі сценарий болуы мүмкін. Бірінші жағдайда ИИ шынымен мықты қызметкерді одан да өнімді етеді. Ол технологияны дұрыс пайдаланып, нәтижені тексеріп, қателерін тауып, соңғы шешімді өзі қабылдайды. Екінші жағдайда қызметкер ЖИ арқылы өз мүмкіндігінен жоғары нәтиже көрсетеді, бірақ технологиясыз сол деңгейдегі жұмысты орындай алмайды.
Бірінші сценарий – цифрлық күшейту. Екіншісі – технологиялық тәуелділік. Жұмыс беруші үшін осы екеуінің айырмашылығын анықтау барған сайын маңызды болады. Осыған қатысты HR-маман Саят Манашев былай дейді:
ЖИ қызметкердің біліктілігін алмастырмайды, бірақ оның өнімділігін айтарлықтай арттыра алады. Сондықтан қызметкерді тек дайын нәтижесіне қарап бағалау енді дұрыс емес. HR үшін маңыздысы – адамның ЖИ берген ақпаратты қаншалықты түсінетіні, тексере алатыны және өз бетінше шешім қабылдай алуы. ЖИ-ді жасырын қолданудан гөрі, компанияда оны пайдалану тәртібін ашық белгілеген жөн. Болашақта ең бағалы маман – ЖИ-ді көп қолданатын емес, оны дұрыс қолданып, соңғы нәтижеге жауап бере алатын қызметкер.
«ЖИ қолдандың ба?» деген сұрақ жеткіліксіз
Компаниялар қызметкерлерден әрбір сұранысы туралы есеп талап етуі міндетті емес. Себебі ЖИ жұмыс процесіне біртіндеп кәдімгі бағдарламалар сияқты еніп барады. Мысалы, электрондық поштаны түзету үшін ЖИ пайдалану мен толық аналитикалық есепті ЖИ-ге жаздырудың арасында үлкен айырмашылық бар. Сондықтан ең тиімді тәсіл – ЖИ-дің қолданылған-қолданылмағанын емес, оның жұмыс нәтижесіне қаншалықты ықпал еткенін бағалау. Егер алгоритм тек мәтіндегі қателерді түзетсе – бұл бір деңгей. Ал егер зерттеудің негізгі бөлігін, аналитикалық қорытындыны, ұсыныстарды немесе бағдарламалық кодтың басым бөлігін ЖИ жасап берсе – бұл мүлдем басқа деңгей. Мұндай жағдайда қызметкер технология қолданылғанын ашық көрсетуі орынды.
Ең маңызды жаңа қабілет – дұрыс сұрақ қоя білу
ЖИ дәуірінде маманның құндылығы тек оның қанша ақпарат білетінімен өлшенбейді. Мысалы:
* дұрыс тапсырма қоя ала ма;
* ЖИ берген жауаптың әлсіз жерін көре ала ма;
* жалған немесе қате ақпаратты анықтай ала ма;
* бірнеше нұсқаның ішінен дұрысын таңдай ала ма;
* шешімінің себебін түсіндіре ала ма;
* күтпеген жағдайда өз бетінше шешім қабылдай ала ма? Міне, еңбек нарығындағы жаңа айырмашылық осы жерде пайда болады. Яғни болашақта «ЖИ-ді кім жақсы қолданады?» деген сұрақпен қатар «ЖИ қателескен кезде кім оның қателескенін түсінеді?» деген сұрақ әлдеқайда маңызды болады.
ChatGPT-тегі ақаулар да бір маңызды нәрсені көрсетті
Бұл мәселенің теориялық емес, практикалық сипаты да бар. 3 қыркүйекте ChatGPT пен Codex жүйелерінде қателердің көбеюі тіркеліп, OpenAI кейін ақаудың жойылғанын хабарлады. Компанияның статус парағында 3 қыркүйектегі оқиға бойынша ChatGPT пен Codex-ке қатысты ақаулардың болғаны және олардың қалпына келтірілгені көрсетілген. Ал 4 қыркүйекте OpenAI Азия-Тынық мұхиты аймағындағы кейбір пайдаланушылар ChatGPT, файл жүктеу, дауыстық режим және Codex қызметтерінде қателерге тап болуы мүмкін екенін хабарлады. Бұл Қазақстан үшін де маңызды сабақ.
Егер қызметкер күнделікті жұмысын толықтай бір ғана ЖИ жүйесіне тәуелді етсе, сервистің уақытша істен шығуы оның өнімділігіне тікелей әсер етуі мүмкін. Сондықтан ЖИ-ді алмастырғыш емес, жұмыс қабілетін арттыратын құрал ретінде пайдалану маңызды.
ЖИ дамыған сайын бұл мәселе күшейеді
Жаңа буын ЖИ жүйелері енді тек мәтін жазып немесе сұраққа жауап беріп қана қоймайды. Олар бағдарламалармен өзара әрекеттесіп, бірнеше кезеңнен тұратын тапсырмаларды орындауға, ақпарат іздеуге және белгілі бір процестерді адамның тұрақты бақылауынсыз жүргізуге жақындап келеді. 3 қыркүйекте OpenAI GPT-6 Astra моделін таныстырғанын Reuters хабарлады. Компания оны күрделі кәсіби міндеттерді орындауға бағытталған жаңа буын жүйесі ретінде сипаттайды. Reuters сонымен бірге мұндай агенттік жүйелердің қауіпсіздігі мен адам бақылауы мәселесі барған сайын күрделеніп келе жатқанын атап өтті. Бұл жерде маңызды мәселе – ЖИ адамның орнын толық басады деген қарапайым болжам емес. Негізгі өзгеріс басқа жерде.
Бір адам бұрын бірнеше адамның уақытын қажет ететін жұмысты ЖИ көмегімен орындай алады. Демек, компаниялар үшін қызметкерлер саны ғана емес, әр қызметкердің технологиямен бірге қанша құндылық жасай алатыны маңызды бола бастайды.
Қазақстан үшін бұл нені білдіреді?
Қазақстандық еңбек нарығы да бұл процестен тыс қалмайды. Әсіресе медиа, маркетинг, білім беру, мемлекеттік басқару, қаржы, IT және қызмет көрсету салаларында ИИ құралдарының таралуы жұмыс тәсілін өзгертеді. Бірақ Қазақстан үшін бір маңызды тәуекел бар – ЖИ-ді дайын жауап беретін «электронды қызметкер» ретінде қабылдау. Мұндай жағдайда адам технологияның нәтижесін тексермей қабылдауға үйренеді. Бұл әсіресе мемлекеттік басқару, құқық, медицина, қаржы, білім беру және журналистика сияқты қателіктің құны жоғары салаларда қауіпті. Сондықтан ұйымдарда ЖИ қолдануға тыйым салудан гөрі, оны пайдалану мәдениетін қалыптастыру маңызды. Компания қызметкерден «ЖИ-ді қолданба» деудің орнына: «ЖИ қолдан, бірақ нәтижені түсін, тексер және оған өзің жауап бер» деген қағиданы енгізгені әлдеқайда тиімді.
Жасанды интеллект адамның мүмкіндігін арттырады
Жасанды интеллект қызметкерді автоматты түрде білікті немесе біліксіз етпейді. Ол адамның мүмкіндігін бірнеше есе арттыра алады, бірақ адамның шынайы қабілетін де жасыруы мүмкін. Сондықтан алдағы жылдары жұмыс берушілер үшін ең маңызды көрсеткіш дайын нәтиже ғана болмайды. Қызметкердің сол нәтижеге қалай келгені, шешімін қаншалықты түсінетіні және ЖИ қателескен жағдайда не істей алатыны бағаланады. ЖИ дәуірінде ең құнды маман – жасанды интеллектінің көмегімен көп жұмыс істейтін адам емес, жасанды интеллект қателескен кезде оны байқап, дұрыс шешім қабылдай алатын адам. Өйткені технология өнімділікті арттыра алады. Бірақ соңғы жауапкершілік әзірге адамның мойнында.
