Салық кодексіне енгізіліп жатқан өзгерістер бір қарағанда тек құжаттағы түзету сияқты көрінгенімен, шын мәнінде ол күнделікті өмірге тікелей әсер ететін маңызды мәселелерді қамтып отыр. Премьер-министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің төрағалығымен өткен жобалық кеңсенің 10-шы отырысында дәл осы түйткілдер кеңінен талқыланды. Әңгіме тек интернет-платформалар туралы емес, ауылдағы табыс көзінен бастап, шағын кәсіп иелерінің жағдайына дейін жетті, деп жазады Ozgeris.info.
Алдымен назарға іліккен мәселе – интернет-платформалардың салық агенті ретіндегі міндеті. Қазіргі цифрлық заманда такси, жеткізу, қызмет көрсету саласында жұмыс істейтін платформалар көбейіп кетті. Бірақ олардың бәрі бірдей жұмыс істемейді. Кейбірінде барлық төлем платформа арқылы өтеді. Мұндай жағдайда компания ақша ағынын толық бақылап, салық агенті ретінде әрекет етеді. Яғни, табыс қайдан келді, қанша төленді – бәрі көрініп тұрады. Мұндай жүйемен жұмыс істейтін сервистердің қатарында ірі платформалар бар.
Ал екінші бір үлгіде платформа тек делдал рөлін атқарады. Тапсырыс беруші мен орындаушы өзара тікелей есеп айырысады. Мұндайда платформа ақша қозғалысына араласпайды. Сондықтан ол салық агенті бола алмайды. Бизнес өкілдері дәл осы айырмашылықты ескеруді сұрап отыр.
Бұрын мұндай платформаларға жеңілдік қарастырылған еді. Бірақ жаңа Салық кодексінде бұл норма алынып тасталып, талап бәріне бірдей қойылып отыр. Кәсіпкерлердің айтуынша, бұл өзгеріс шығынды арттыруы мүмкін. Себебі егер барлық жүйе транзакциялық модельге көшсе, қосымша әлеуметтік төлемдер мен банк комиссиялары пайда болады. Бұл өз кезегінде қызмет бағасының өсуіне алып келеді.
Сонымен қатар өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтардың мәселесі де көтерілді. Көп жүргізуші немесе қызмет көрсетуші салықты өз бетімен банк арқылы төлей алады. Сондықтан бизнес бұрынғы тәртіпті қайтаруды ұсынып отыр. Алайда мемлекет бұл жерде басқа қағидатты ұстанып отыр.
Қаржы вице-министрі Ержан Біржановтың айтуынша, негізгі мақсат – барлық қаржы ағындарын ашық ету. Егер әркім өз бетімен төлейтін болса, жүйеде бақылау әлсірейді. Ал қазіргі саясат керісінше – банктерді, агрегаторларды, маркетплейстерді түгел қамтитын біртұтас цифрлық жүйе құруға бағытталған.
Бұл бағытта нақты нәтижелер де бар. Соңғы үш жылда 33 платформа мемлекеттік жүйелермен байланысқа шыққан. Соның 27-сі қазірдің өзінде салық агенті ретінде жұмыс істеп отыр. Ал платформалық жұмыспен қамту арқылы 400 мыңнан астам төлем жүргізіліп, тек зейнетақы жарналарының өзі 3,7 млрд теңгеге жеткен. Бұл көрсеткіштер жаңа тәсілдің тиімділігін көрсеткенімен, оны өзгерту түсімдердің азаюына әкелуі мүмкін деген алаң бар.
Тараптардың пікірін тыңдаған вице-премьер мәселені біржақты шешпеуді тапсырды. Яғни Салық кодексінің негізгі бағыты өзгермейді, бірақ бизнеске қосымша жеңілдік немесе қолдау тетіктері қарастырылады. Бұл мәселе алдағы отырыстарда қайта талқыланады.
Кеңесте ауыл шаруашылығына қатысты мәселелер де кеңінен қозғалды. Соның бірі – жеке қосалқы шаруашылықтардың мәртебесі. Бұрын ауыл тұрғындары артық өнімін – сүт, ет сияқты тауарларды сатқан кезде арнайы анықтама арқылы салықты азайта алатын. Бірақ кейін бұл жүйе кей жағдайда теріс пайдаланылып, сату көлемі шынайы мүмкіндіктен асып кеткен жағдайлар тіркелді. Сол себепті бұл анықтама мемлекеттік қызметтер тізілімінен алынып тасталды.
Тағы бір маңызды мәселе – кооперативтер мен фермерлерге арналған салық мөлшерлемелері. Қазір кооперативтер 6%, ал ауыл шаруашылығы өндірушілері 3% мөлшерінде салық төлейді. Бұрын бұл жеңілдік ретінде қарастырылған. Алайда осы айырмашылық фермерлердің бірігіп, кооператив құруына кері әсер етуі мүмкін. Өйткені жеке жұмыс істеу кей жағдайда тиімдірек болып көрінеді.
Соған қарамастан мемлекет ауылдағы кооперацияны қолдауды жалғастырып келеді. «Ауыл аманаты» бағдарламасы осының бір мысалы. Соңғы үш жылда бұл бағдарлама арқылы 130,9 млрд теңгеге 18,5 мың шағын несие беріліп, 21,3 мыңнан астам жұмыс орны ашылған. Сонымен қатар еліміз бойынша 870 жаңа кооператив құрылған.
Бұл көрсеткіштер ауыл экономикасының әлеуеті бар екенін көрсетеді. Бірақ оны дамыту үшін салық саясаты да соған сай икемделуі керек. Сондықтан Үкімет аграрлық сектордағы салық мәселесін бөлек қарап, оны келесі отырыстарда қайта талқылауды жөн көрді.
Жалпы алғанда, бүгінгі өзгерістердің мәні біреу – экономиканы ашық әрі әділ ету. Бірақ кез келген реформа сияқты, бұл жерде де тепе-теңдік маңызды. Бір жағынан – тәртіп пен бақылау, екінші жағынан – бизнеске қолайлы жағдай. Ал ауыл үшін бұл мәселе тіпті сезімтал. Сондықтан қабылданатын шешімдер тек цифрлық жүйеге емес, қарапайым адамның тұрмысына қалай әсер ететінін ескергені маңызды.
