Кейінгі уақытта зейнетақы жүйесі бірінен соң бірі маңызды өзгерістерге толы болды. Бір жағынан, миллиардтаған теңгенің заңсыз жолмен шығарылғаны әшкереленді. Екінші жағынан, зейнетақыны ертерек алудың шегі өсті, ал жұмыс берушінің жауапкершілігі артты. Бұрын үйреншікті болған мүмкіндіктер енді жабылып, талап күшейіп келеді, деп жазады Ozgeris.info.
Зейнетақыны ертерек алу үшін шек тағы өсті
Көп адам зейнетақы жинағын үй алуға немесе емге жұмсауды жоспарлайды. Бірақ ол үшін шотта белгілі бір сома міндетті түрде қалуы керек. 2026 жылға арналған осы талаптың жаңа мөлшері белгілі болды. Енді есеп басқаша, ал алуға болатын қаржы азаюы мүмкін.
2026 жылға арналған зейнетақы жинағының ең төменгі жеткілікті шегі жарияланды. Бұл көрсеткіш зейнет жасына жеткен кезде азаматтың ең төменгі зейнетақыдан кем емес төлем алуын қамтамасыз ету үшін белгіленеді. Яғни адам зейнетке шыққанда мемлекет төлейтін ең төменгі базалық зейнетақыны ескере отырып, белгілі бір деңгейде табыс алуы үшін шотта осы сома қалуы тиіс.
Ресми мәліметке сәйкес, 2026 жылы ең төменгі жеткілікті шек орта есеппен 10 пайызға өсті. Бұл өсім елдегі инфляцияның қазіргі және алдағы деңгейлерімен байланысты. Басқаша айтқанда, баға өскен сайын, зейнетақы жинағына қойылатын талап та күшейіп отыр.
Бұл шекті есептеу кезінде бірқатар әлеуметтік және экономикалық көрсеткіштер негізге алынған. Атап айтқанда, ең төменгі жалақы 85 000 теңге деп алынған. Зейнетақының ең төменгі мөлшері 69 049 теңге деңгейінде есептелген. Ал ең төменгі күнкөріс деңгейі 50 851 теңге болып белгіленген.
Қарапайым тілмен айтқанда, мемлекет осы көрсеткіштерге сүйене отырып, адам зейнетке шыққанда ең төменгі зейнетақымен ғана шектеліп қалмауы үшін қанша жинақ қалуы керегін есептеп отыр. Сондықтан зейнетақы жинағын мерзімінен бұрын алғысы келетін азаматтар үшін талап қатаңдай түседі.
Егер адамның шотындағы қаражат жаңа жеткілікті шектен асса ғана, артық бөлігін тұрғын үй жағдайын жақсартуға немесе емделуге пайдалану мүмкіндігі бар. Ал осы межеден төмен түсіп кетуге рұқсат етілмейді.
Қайда жұмсай аламыз?
Кейінгі айларда қазақстандықтар зейнетақы жинағын медицинаға жұмсаудың жаңа жолын жаппай іздей бастады. Бірақ бұл үрдіс ұзаққа созылмады. БЖЗҚ қаражатын пластикалық операцияларға пайдалану енді мүмкін емес.
Қазақстандықтар енді Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорыдағы қаражатын пластикалық операция жасауға пайдалана алмайды. Бұл туралы Отбасы банк ресми түрде хабарлады. Бұған дейін enpf-otbasy.kz платформасында стоматология мен офтальмологияға зейнетақы қаражатын пайдалану тоқтатылған болатын.
Осы шектеулерден кейін азаматтар жаңа бағытқа жаппай бет бұрған. Ол реконструктивті және қалпына келтіру деп көрсетілген пластикалық операциялар. Әсіресе операциядан кейінгі тыртықтарды түзету мен туа біткен ақауларды коррекциялау бойынша өтінімдер күрт артқан.
Отбасы банк бұл өзгерісті нақты сандармен келтіреді. Бұрын пластикалық оталарға зейнетақы қаражатын пайдалану туралы айына орта есеппен 16 ғана өтінім түсетін. Ал стоматологияға өтінім қабылдау тоқтаған қыркүйекте бұл көрсеткіш 123-ке жеткен. Қазанда 1 844 өтінім тіркелсе, қарашада олардың саны 3 878-ге дейін өскен.
Офтальмология бағыты жабылғаннан кейін сұраныс одан әрі күшейген. Желтоқсанның алғашқы 8 күнінің өзінде пластикалық операциялар үшін 2 093 өтінім түскен. Бұл бұрынғы айлық орташа көрсеткіштен 130 есе көп. Ал желтоқсан айындағы өтінімдердің жалпы сомасы 1.8 млрд теңгеге жеткен.
Банк мұндай қарқынға алаңдаушылық білдірді. «Азаматтардың зейнетақы қаражатының мақсатты пайдаланылуын қадағалау Отбасы банкінің міндеті. Пластикалық оталарға деген қызығушылықтың күрт артқанын байқаған кезде, біз БЖЗҚ қаражатының мақсатсыз пайдаланылу қаупін көрдік. Сондықтан осы бағыт бойынша өтінім қабылдауды тоқтатуға мәжбүр болдық» деп мәлімдеді банк.
Отбасы банк басқарма төрайымы Ләззат Ибрагимова бұл шешімнің мәнін де түсіндірді. Оның айтуынша, банк әрдайым клиенттің мүддесін бірінші орынға қояды және зейнетақы қаражатының заңсыз жолмен шешілуіне жол бермеуі тиіс.
«Қазір кейбіреулер делдалдар арқылы зейнетақы қаражатын заңсыз шешіп алып жатыр. Ал шын пайда сол делдалдарға кетіп жатыр. Біз үшін ең маңыздысы зейнетақының нақты мақсатына жұмсалуы», деді ол.
Ресми шешімге сәйкес, «операциядан кейінгі тыртықтарды және туа біткен ақауларды түзетуге арналған реконструктивті және қалпына келтіру пластикалық операциялары» мақсаты бойынша өтінім қабылдау enpf-otbasy.kz порталында 2025 жылғы 12 желтоқсаннан бастап тоқтатылды.
Қазіргі уақытта пластикалық операцияларға қатысты 6 294 өтінім қаралуда. Бұл өтінімдердің барлығы қолданыстағы тәртіпке сай өңделеді. Яғни бұрын берілген өтінімдер кері қайтарылмайды.
Сонымен бірге азаматтар үшін зейнетақы жинағын пайдаланудың басқа бағыттары сақталып отыр. Зейнетақы қаражатын өмірлік маңызы бар, қымбат әрі әрдайым қолжетімді емес ем түрлеріне жұмсауға болады. Олардың қатарына сирек ауруларды емдеу, радионуклидтік және радиойод терапиясы, радиохирургиялық ем, протондық терапия кіреді.
Бұдан бөлек, зейнетақының артылған бөлігін тұрғын үй жағдайын жақсартуға пайдалану мүмкіндігі бар. Азаматтар үй сатып ала алады, ипотеканы толық немесе жартылай өтей алады, не Отбасы банктегі депозитін толықтырып, болашақта баспана алуға жол ашады.
Жұмыс беруші де төлейді
Зейнетақы тек адамның өз аударымына ғана емес, жұмыс берушінің жауапкершілігіне де айналып келеді. 2026 жылдан бастап бұл жүктеме тағы артты. Енді жалақыдан бөлек, жұмыс беруші де қызметкердің болашағына көбірек қаржы бөледі.
1 қаңтардан бастап Қазақстанда жұмыс берушінің қызметкер үшін төлейтін міндетті зейнетақы жарнасы 3,5 пайызға жетті. Бұл қаражат қызметкердің жалақысынан ұсталмайды. Жарна жұмыс берушінің өз есебінен төленеді. Яғни, қызметкердің қолына алатын айлығы азаймайды.
Бұл мөлшерлеме бірден енгізілген жоқ. Жүйе кезең кезеңімен іске асырылып жатыр. 2024 жылы жұмыс беруші 1,5 пайыз төлесе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 2,5 пайыз болды. 2026 жылы 3,5 пайызға жетті. Ал 2027 жылы 4,5 пайыз, 2028 жылы 5 пайызға дейін өседі. Осылайша бірнеше жыл ішінде зейнетақы жүйесіне жұмыс берушінің қатысуы күшейе түседі.
Аталған жарналар 2024 жылдан бастап Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына аударылып келеді. Бұған дейін зейнетақы негізінен адамның өз жарнасына тәуелді болса, енді жұмыс беруші де жауапкершілік алады.
Бұл жүйе негізінен 1975 жылы және одан кейін туған азаматтарға арналған. Себебі олардың көпшілігінде 1998 жылға дейінгі еңбек өтілі жоқ немесе өте аз. Ал бұл фактор болашақ зейнетақының мөлшеріне тікелей әсер етеді. Енді мұндай азаматтардың зейнетақысы 3 бөліктен құралады. Біріншісі – мемлекет төлейтін базалық зейнетақы. Екіншісі – қызметкердің өзі ай сайын аударатын міндетті жарна. Үшіншісі – жұмыс беруші төлейтін міндетті зейнетақы жарнасы.
Дегенмен бұл талап барлық қызметкерге бірдей қолданылмайды. Жұмыс берушілер 1975 жылға дейін туған азаматтар үшін, зейнет жасына жеткен адамдар үшін, I және II топтағы мерзімсіз мүгедектігі бар жандар үшін, сондай ақ әскери қызметшілер мен оларға теңестірілген тұлғалар үшін бұл жарнаны төлемейді.
Жұмыс беруші төлеген зейнетақы жарналары есебінен төлемдер адам зейнетке шыққаннан кейін өмір бойы төленеді. Бірақ бір маңызды шарт бар. Егер адам Қазақстаннан тұрақты тұру үшін көшіп кетсе немесе ел азаматтығынан бас тартса, бұл төлемдер тоқтатылады. Мұндай жағдайда ол тек өзінің жеке зейнетақы шотындағы жинақты ғана ала алады.
Тағы бір маңызды жайт бар. Жұмыс беруші төлеген жарналар адамның жеке меншігі болып саналмайды. Бұл қаражат шартты зейнетақы шоттарында есепке алынады. Олар мұраға қалдырылмайды. Адам қайтыс болған жағдайда немесе азаматтығын өзгерткен кезде бұл қаржы қорда қалады және басқа зейнеткерлерге төлем жасауға пайдаланылады.
Сонымен қатар 2026 жылы зейнетақы мен жәрдемақы көлемі де өсті. Жоспарға сәйкес, мемлекеттік бюджеттің шамамен төрттен бір бөлігі әлеуметтік төлемдерге бағытталады. Бұл мемлекет үшін зейнетақы мен әлеуметтік қолдаудың басым бағыт екенін көрсетеді.
Қарапайым тілмен айтқанда, зейнетақы жүйесі біртіндеп өзгеріп жатыр. Енді болашақтағы төлем тек адамның өзіне ғана емес, жұмыс беруші мен мемлекетке де ортақ жауапкершілікке айналып келеді.
200 млрд теңгеден асқан
Зейнетақы жинағын «емделу» деген сылтаумен шешіп алу оңай көрінген. Бірақ бұл жолдың арты қылмыстық іске ұласты. Елде зейнетақы қаржысын стоматология арқылы заңсыз алған ірі схема әшкереленді.
Қазақстанда Қаржылық мониторинг агенттігі Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан азаматтардың ақшасын заңсыз шешіп алу деректері бойынша тергеп тексеру жүргізіп жатыр. Әңгіме стоматологиялық клиникалар арқылы зейнетақы қаражатын шығару туралы болып отыр.
Агенттік мәліметінше, зейнетақы жинағы стоматологиялық қызмет көрсету туралы жалған шарттар жасасу арқылы алынған. Кейін бұл операцияларды заңдастыру үшін жалған медициналық құжаттар ұсынылған. Яғни қағаз жүзінде ем жасалғандай көрсетілген, ал іс жүзінде ақша қолма қол алынған.
Бұл «қызмет» үшін күдіктілер азаматтардың алған сомасынан 10 пайыздан 20 пайызға дейін заңсыз сыйақы ұстап отырған. Қылмыстық схемаға барлығы 42 стоматологиялық клиника тартылған. Осы жолмен алынған зейнетақы қаржысының жалпы көлемі 200 млрд теңгеден асқан.
Қылмыстық жолмен түскен қаражатқа күдіктілер қымбат жылжымалы және жылжымайтын мүлік сатып алған. Сонымен қатар бұл мүліктерді жасыру үшін оларды үшінші тұлғалардың атына рәсімдеген. Кейбір қаржы жаңа стоматологиялық клиникалар ашуға жұмсалған.
Қазіргі уақытта 11 адам 2 ай мерзімге қамауға алынған. Тағы 3 күдіктіге қатысты үйқамақ түріндегі бұлтартпау шарасы қолданылған. Тергеу жұмыстары жалғасып жатыр.
Агенттіктің хабарлауынша, бұл іске медициналық қызметкерлер де тартылған. Жүйелі түрде заңсыз сыйақы алу үшін кейбір дәрігерлер дәрігерлік консультациялық комиссиялардың жалған қорытындыларын берген. Яғни зейнетақы қаражатын шешуге негіз болатын құжаттар әдейі қолдан жасалған.
Күдіктілерден алынған қаражаттың жеке есептелген сомасы 30 млн теңгені құрайды. Бұл деректер бойынша сот алды тергеп тексеру басталған.
Қарапайым тілмен айтқанда, зейнетақы қаржысын оңай жолмен шешіп береміз деген уәде артында үлкен қылмыстық схема тұрған. Мемлекет мұндай әрекеттерді қатаң бақылауға алып отыр. Ал азаматтар үшін ең басты сабақ – зейнетақы жинағы тек заңда көрсетілген мақсаттар үшін ғана пайдаланылуы керек.
