Қазақстанның стратегиялық маңызы бар салалары энергетикадан бастап геология мен ұлттық қауіпсіздікке дейін цифрлық трансформацияның жаңа белесіне көтерілді. Мемлекет басшысының тапсырмасы аясында жасанды интеллект технологиялары жер қойнауының құпиясын ашуға, энергия нысандарын «ақылды» алгоритмдермен басқаруға және әскери қызметтегі қауіпсіздікті жаңа сапалық деңгейге көтеруге бағытталып отыр. Бұл технологиялық бетбұрыс тек өндіріс тиімділігін арттырып қана қоймай, елімізде мүлдем жаңа мамандықтар шоғырының қалыптасуына және бизнес пен ғылымның біте қайнасуына жол ашпақ, деп жазады Ozgeris.info.
Жасанды интеллект тізгінін ұстайтын мамандар даярланбақ
Қазақстанның энергетика кешені технологиялық жаңарудың соны соқпағына түсіп, саланы басқарудың мүлдем жаңа жүйесіне көшуді көздеп отыр. Ендігі кезекте еліміздің энергетикалық нысандарында қауіпсіздік пен тиімділікті қамтамасыз ету үшін заманауи біліммен қаруланған, жасанды интеллект (ЖИ) тілін білетін білікті мамандардың жаңа шоғыры қалыптасады. Осы аптада өткен жылу энергетикасы саласындағы Салалық кеңестің отырысында бұл бағыттағы нақты жоспарлар талқыланып, цифрлық трансформация (технологиялық тұрғыдан толық жаңару) талаптарына сай келетін соны кәсіптер тізімі айқындалды.
Еліміздің энергетика саласы бұрынғы дәстүрлі форматтан арылып, «ақылды» технологиялардың көмегімен басқарылатын болады. Осы мақсатта әзірленіп жатқан жаңа стандарт аясында бірнеше маңызды мамандық ресми түрде бекітілді. Бірінші кезекте, зияткерлік желілерді жобалаушыларға сұраныс артпақ. Олар «Smart Grid» (Смарт Грид) деп аталатын, энергияның таралуын өзі реттейтін зияткерлік инфрақұрылымның жоспарын сызып, негізін қалайды. Сонымен қатар, энергия жүйелеріне жасанды интеллектіні әзірлеу және енгізу жөніндегі инженерлер шоғыры қалыптасады. Бұл мамандар энергия ағындарын бөлу мен болжау процестерін адамның қатысуынсыз-ақ орындайтын «ақылды» алгоритмдерді құрастырумен айналысады.
Заманауи технологиялардың кеңінен енуі қауіпсіздік мәселесін де жаңа деңгейге көтерді. Сондықтан энергетикалық желілердің киберқауіпсіздігі жөніндегі мамандарға жүктелетін міндет те орасан. Олар стратегиялық маңызы бар энергия нысандарын сыртқы цифрлық шабуылдар мен хакерлік қатерлерден қорғайтын «цифрлық қалқан» қызметін атқарады. Аталған мамандықтардың барлығы «Қазақстанның жаңа мамандықтары мен құзыреттерінің атласы» негізінде, нарықтың нақты сұранысын ескере отырып жасақталған. Бұл қадам отандық білім беру бағдарламаларын саланың бүгінгі талаптарына сәйкестендіріп, жас мамандардың өндіріске дайын болып келуіне жол ашпақ.
Айта кетерлігі, бұл бағыттағы жүйелі жұмыстар бұған дейін де басталған болатын. Мәселен, 2025 жылы энергетикалық жүйелерді басқару мен мониторингтеудің (қашықтықтан бақылаудың) тиімділігін арттыруға бағытталған «Смарт-менеджер» мамандығының құжаттары әзірленген еді. Бұл мамандар зияткерлік технологиялардың көмегімен қуат көздерінің үнемді жұмсалуын қадағалайды.
Жасанды интеллект геологтардың орнын баса ма?
Цифрландыру үдерісі бүгінде еліміздің геология саласын сапалық тұрғыдан жаңа белеске көтеріп отыр. Осы уақытқа дейін қағаз архивтерде сарғайып, қолжетімсіз болып келген орасан зор мәліметтер қоры енді біртіндеп сандық жүйеге көшірілуде. Бұл тек техникалық жаңару ғана емес, бизнес пен ғылымның басын қосып, инвесторлар үшін ашық әрі тиімді орта қалыптастыратын стратегиялық қадам. Өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Жәннат Дүбірованың айтуынша, саланың ашықтығын қамтамасыз ететін бұл реформалар ел экономикасына серпін бермек.
Қазіргі таңда Қазақстанның бастапқы геологиялық ақпараттарының 97,5 пайызы сканерленген. Цифрлық форматқа шамамен 4,7 миллион дерек бірлігі ауыстырылды. Бұл ауқымды жұмысқа 4,2 миллионнан астам қағаз құжат, 250 мыңнан астам графикалық материал мен архивтік магниттік тасымалдаушылар кіреді. Мамандар бұл «марафонды» 2026 жылдың 1 шілдесіне дейін толық аяқтауды көздеп отыр. Алайда құжатты жай ғана электронды нұсқаға айналдыру істің басы ғана. Негізгі міндет – сол деректердің мән-мағынасын ашатын, оларды өзара байланыстырып, талдай алатын зерделі жүйе құру.
Вице-министрдің пайымдауынша, құжатты сканерлеу атқарылатын жұмыстың небәрі 5 пайызы ғана. Басты мақсат – жасанды интеллектіні (ЖИ) ескі және жаңа деректердің арасындағы көзге көрінбес байланысты таба алатын деңгейге жеткізу. Осы орайда «бірыңғай семантикалық кеңістік» құрылмақ. Бұл термин әр жылдары әртүрлі стильде жазылған мәліметтердің бір тілде «сөйлесуін» білдіреді. Жүйе шашыраңқы жатқан деректерді біртұтас логикалық тізбекке біріктіріп, геологтарға бұрын байқалмаған заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік береді.
Бұл жобаны жүзеге асыру үшін Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі Ұлттық геологиялық қызметпен және «Astana Hub» халықаралық технопаркімен тізе қоса қимылдап жатыр. Технологиялық серіктес ретінде «EPAM Kazakhstan» компаниясы тартылса, «QazTech» пен «AlemCloud» платформалары қажетті техникалық инфрақұрылымды ұсынуда. Жұмыс барысында архивтік мәтіндерді компьютер оқи алатын форматқа айналдыру үшін OCR (Optical Character Recognition) технологиясы қолданылады. Ал заманауи тілдік модельдер сол танылған ақпаратты жүйелеп, сараптамалық база қалыптастырады.
Ұлттық ұланда жасанды интеллект сынақтан өтуде
Президенттің елімізді цифрландыруды дамыту жөніндегі тапсырмасы аясында қауіпсіздік саласына соны соқпақ, тың серпін енуде. Енді Ұлттық ұлан әскери бөлімдерінде сарбаздардың қауіпсіздігін күшейту және ішкі тәртіпті бақылауды жаңа белеске көтеру мақсатында жасанды интеллектке (ЖИ) негізделген бірегей бейнебақылау жүйесі сынақ режимінде іске қосылды. Бұл технологиялық шешім тек құрғақ бақылау емес, әскери қызметшілердің эмоциялық жағдайын талдап, ықтимал келеңсіздіктердің алдын алуға мүмкіндік беретін интеллектуалды күзетші іспетті.
Қазіргі таңда заманауи жүйе Ұлттық ұланның 5573 әскери бөлімінде енгізіліп жатыр. Оның басты артықшылығы қолданыстағы бейнекамераларға қосылып, бейнеағынды (камерадан келетін үздіксіз кескін жиынтығын) тәулік бойы тоқтаусыз саралай алуында. Яғни, камералар бұрынғыдай жай ғана таспаға басып қана қоймай, жасанды интеллектінің көмегімен нақты уақыт режимінде терең талдау жасайды. Жүйе сарбаздардың жүріс-тұрысын, мінез-құлқын және сезім-күйін саралай отырып, әскери бөлімдегі ахуалды жіті қадағалайды.
Интеллектуалды алгоритмдер сарбаздардың мінез-құлқындағы әдеттен тыс ауытқуларды бірден анықтап, ерекше назар аударуды қажет ететін тұстарды автоматты түрде белгілейді. Ұлттық ұланның ресми өкілі Әлібек Абдиловтың айтуынша, жүйе жедел әрекет етудің тиімді тетігіне айналмақ.
Геологиялық барлаудағы инновациялық серпін
Еліміздің мұнай-газ саласы цифрлық дәуірдің озық технологияларын игеруге білек сыбана кірісті. «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы геологиялық барлау жұмыстарының тиімділігін арттыру мақсатында жасанды интеллект (ЖИ) пен инновациялық шешімдерді өндіріске белсенді енгізе бастады. Үкімет отырысында компания басшысы Асхат Хасенов Премьер-министр Олжас Бектеновке бұл бағыттағы ауқымды жобалар мен алдағы жоспарлар туралы баяндап, көмірсутек қорларын іздеудегі түбегейлі өзгерістерге тоқталды.
Қазіргі таңда ұлттық компания жалпы қаржыландыру көлемі 17,3 миллиард теңгені құрайтын ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыруда. Бұл кешенді жұмыс 80-ге жуық технологиялық міндетті қамтиды және негізгі мақсат жаңа кен орындарын табу мен бағалау процесін барынша жеделдету. Орындалған зерттеулердің нәтижесінде 22 геологиялық барлау жобасынан тұратын ірі портфель (басым бағыттар жиынтығы) қалыптастырылды. Оның жиынтық ресурстық базасы 4,7 миллиард тоннаға жуық шартты отынды құрап отыр. Осы бағдарлама аясында 2026-2029 жылдар аралығында 25 іздеу ұңғымасын бұрғылау жоспарланған.
«ҚазМұнайГаз» еліміздің бес негізгі мұнай-газ бассейнінің бассейндік модельдеуін (жер қойнауының сандық бейнесін жасау) аяқтады. Бұл технология көмірсутектердің жер астында шоғырлану жағдайлары мен олардың қозғалу жолдарын нақты анықтауға мүмкіндік береді. Осылайша, болашағы зор учаскелерді болжау дәлдігі еселеп артады. Сондай-ақ сейсмикалық барлау саласына да бұрын-соңды қолданылмаған соны әдістер енгізілуде. Атап айтқанда, сымсыз қабылдағыштарды пайдалану далалық жұмыстарды 20 пайызға жеделдетсе, электр-магниттік импульстік көздер қатынауы қиын аймақтарды зерттеуге жол ашты.
Инновацияның күшімен компания алғаш рет 5 500 метрден астам тереңдікте бұрғылау жұмыстарын жүргізе бастады. Сонымен қатар, зерттеулерді жеделдету үшін «цифрлық керн» (тау жыныстарының үлгілерін сандық форматта талдау) технологиясы қолданылуда. Деректерді өңдеу мен интерпретациялау (ақпаратты талдап, мағынасын ашу) мерзімін қысқарту үшін жасанды интеллект пен LLM (Large Language Models ауқымды тілдік модельдер) үлгілері енгізіліп жатыр. Бұл технологиялық шешімдер Қазақстанның энергетикалық әлеуетін арттырып, жер қойнауының құпиясын цифрлық зердемен ашуға мүмкіндік береді.
