Маусым айында Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан сақтандыру компанияларына және жеке инвестициялық басқарушыларға аударылған қаражат көлемі бірнеше есе өскен.
Бұл үрдіске ең төменгі жеткіліктілік шегінің көтерілуі әсер етті. Бұрын жинағы белгіленген мөлшерден асқан азаматтар артық қаражатты баспанаға немесе емделуге пайдалана алатын. Жаңа есептеу тәртібі енгізілгеннен кейін жинақтың қолжетімді бөлігі азайып, көп адамның ақшаны мерзімінен бұрын алу мүмкіндігі шектелді.
Соның салдарынан азаматтар қаражатын тікелей шешіп алудың емес, оны БЖЗҚ-дан басқа қаржы институттарына аударудың жолдарын қарастыра бастаған.
Алайда жарияланған ақпараттарды дұрыс түсіну үшін екі бөлек тетікті ажырату қажет. Біріншісі — зейнетақы аннуитетін рәсімдеп, жинақты өмірді сақтандыру компаниясына аудару. Екіншісі — жинақтың бір бөлігін жеке инвестициялық портфельді басқарушының қарауына беру. Бұл екі жағдайда да ақша азаматтың қолына берілмейді және зейнетақы жүйесінен толық шығарылмайды.
Бір айда 14 миллиард теңге жеке басқаруға берілді
Мәселен, Мой город басылымының мәліметінше, 2026 жылғы маусымда БЖЗҚ салымшыларының жеке инвестициялық портфельді басқарушыларға қаражат аудару белсенділігі рекордтық деңгейге жеткен.
Бір айда орындалған өтініштер саны мамырмен салыстырғанда 2,1 есе көбейіп, 11,9 мыңға жетті. Аударылған қаражат көлемі 4,4 миллиард теңгеден 14 миллиард теңгеге дейін өскен. Яғни бір ай ішінде қаржы көлемі 3,2 есе артқан.
Бұл — азаматтар зейнетақы жинағын қолма-қол алып жатыр деген сөз емес. Олар жинақтың инвестициялық басқарушысын ауыстырып, қаражатты Ұлттық банктің басқаруынан жеке компаниялардың басқаруына беріп отыр.
Басылым сарапшыларға сүйене отырып, белсенділіктің артуына үш фактор ықпал еткенін жазады. Біріншісі — 6 маусымнан бастап ең төменгі жеткіліктілік шегінің кемінде 79 пайызға көтерілуі. Екіншісі — қыркүйекте жинақтың толық көлемін жеке басқаруға беру мүмкіндігі туралы жарияланған өзгерістер. Үшіншісі — жеке басқарушылардың табыстылығын бағалауға арналған жаңа талаптардың енгізілуі.
Жаңа тәртіп бойынша жеке басқарушы белгіленген нарықтық көрсеткішке жете алмаса, айырманың орнын өз капиталы есебінен толтыруға міндетті. Бұл талап азаматтардың жеке басқарушыны таңдауға деген сенімін арттыруы мүмкін.
Зейнетақы аннуитетіне сұраныс та екі еседен астам өсті
Екінші бағыт — жинақты сақтандыру компаниясына аударып, зейнетақы аннуитетін рәсімдеу.
Зейнетақы аннуитеті — салымшының БЖЗҚ-дағы жинағын өмірді сақтандыру компаниясына аударып, шартта белгіленген мерзімнен бастап өмір бойы тұрақты төлем алуына мүмкіндік беретін сақтандыру өнімі.
2026 жылғы 5–15 мамыр аралығында сақтандыру ұйымдарына 2 984 аударым жасалып, 12,07 миллиард теңге жіберілген. Ал 5–15 маусым аралығында аударымдар саны 6 345-ке, жалпы сомасы 34,02 миллиард теңгеге жеткен. Демек, он күндік салыстырмалы кезеңде өтініш саны екі еседен астам, аударылған қаржы көлемі шамамен үш есе өсті.
2026 жылдың басынан 1 маусымға дейін БЖЗҚ сақтандыру ұйымдарына 45 843 аударым жасап, 199,91 миллиард теңге жіберген. Ал 2025 жылдың қорытындысында 91 238 өтініш бойынша шамамен 427 миллиард теңге аударылған.
Бұл көрсеткіштер зейнетақы аннуитетінің бұрыннан қолданылып келе жатқанын білдіреді. Алайда жеткіліктілік шегі өскеннен кейін оған деген сұраныс айрықша жеделдеген.
Неліктен аннуитет тартымды болып қалды?
Жеткіліктілік шегі азаматтың баспана немесе емделу үшін пайдалана алатын артық жинағының бар-жоғын анықтайды. Шек көтерілген сайын жинақтың қолжетімді бөлігі азаяды.
Ал зейнетақы аннуитетін рәсімдеуге қажетті қаражат басқа есептеу тәртібімен белгіленеді. Сонымен қатар Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі аннуитет құнын жаңа жеткіліктілік шегіне дейін көтеруді жоспарлап отырған жоқ.
Соның нәтижесінде кейбір азаматтың жинағы баспанаға немесе емделуге пайдалануға жетпегенімен, зейнетақы аннуитетін рәсімдеуге жеткілікті болуы мүмкін. Салымшылардың сақтандыру компанияларына бет бұруына осы айырмашылық та әсер еткен.
2026 жылы аннуитет бойынша ай сайынғы ең төменгі төлем 35 596 теңгені құрайды. Заңнама талабына сәйкес, ол шарт жасалған күндегі ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70 пайызынан кем болмауы тиіс. Төлемнің ең жоғары мөлшері шектелмейді және азаматтың жинағына, жасына және шарт талаптарына қарай жеке есептеледі. Экономист Арман Байғанов мұндай аударымдардың зейнетақы жүйесіне бірден ауыр зардап әкелмейтінін атап өткен.
«Жаппай шешіп алып жатыр» деу қаншалықты дұрыс?
Бұл тақырыптағы ең маңызды мәселенің бірі — қолданылып отырған тұжырымдар.
«Қазақстандықтар зейнетақы жинағын жаппай алып жатыр» деген тақырып оқырманға ақша БЖЗҚ-дан шығарылып, азаматтардың қолына беріліп жатқандай әсер қалдыруы мүмкін. Алайда қарастырылған деректер екі басқа үдерісті көрсетеді.
Бір жағдайда жинақ өмірді сақтандыру компаниясына аударылып, оның орнына азаматқа болашақта немесе шартта белгіленген уақыттан бастап тұрақты төлем тағайындалады. Екінші жағдайда ақша жеке инвестициялық компанияның басқаруына беріледі. Екі тетікте де қаражаттың зейнетақылық мақсаты сақталады.
Сондықтан бұл үрдісті «жинақты шешіп алу» емес, «жинақтың басқару тәсілін өзгерту» немесе «қаражатты балама зейнетақы құралдарына аудару» деп атаған дұрысырақ.
Азаматтар неге БЖЗҚ-дан балама іздейді?
Статистика салымшылардың қаржы жүйесіндегі өзгерістерге тез бейімделетінін көрсетті. Баспана мен емделуге қаражат пайдалану мүмкіндігі азайған кезде адамдар жинақты басқарудың басқа заңды жолдарын іздей бастады.
Бір бөлігі өмір бойы төлем алуды көздеп, зейнетақы аннуитетін таңдаса, енді бірі жеке компаниялар жоғары инвестициялық табыс әкелуі мүмкін деп есептеп, жинағын жеке басқаруға беріп отыр.
Мой город келтірген дерек бойынша, есепті кезеңде жұмыс істеп тұрған алты жеке басқарушының бесеуі соңғы 12 айда Ұлттық банктің 11,46 пайыздық көрсеткішінен жоғары табыстылық көрсеткен. Сол кезеңдегі инфляция 10,4 пайыз болған. Ал алтыншы компания жұмысын жуырда бастағандықтан, оның толық жылдық нәтижесі есепке алынбаған.
Бірақ өткен кезеңдегі жоғары табыстылық болашақта да дәл сондай нәтиже болады деген кепілдік бермейді. Жеке басқарушының инвестициялық стратегиясы табыс мүмкіндігімен бірге нарықтық тәуекелді де қамтиды.
Аннуитеттің артықшылығы мен шектеуі
Зейнетақы аннуитетінің басты артықшылығы — өмір бойы тұрақты төлем алу мүмкіндігі. Адам ұзақ өмір сүрген жағдайда сақтандыру компаниясы шарт бойынша төлемді жалғастыра береді.
Сонымен бірге бұл шешім жинақты бір мезетте еркін пайдалану құқығын бермейді. Азамат ақшасын сақтандыру компаниясына аударады және кейін төлемді шарт талаптарына сәйкес алады. Аннуитеттің мұрагерлік, кепілдік берілген төлем мерзімі және шартты өзгерту талаптары әр өнімде әртүрлі болуы мүмкін.
Сондықтан оны баспанаға ақша алудың баламасы ретінде ғана қарастыру қате. Бұл — ұзақ мерзімді сақтандыру міндеттемесі. Шарт жасамас бұрын ай сайынғы төлем мөлшерін, төлемнің басталу уақытын, мұрагерлердің құқығын және шартты өзгерту мүмкіндігін мұқият зерттеу қажет.
Мемлекет пен салымшының мүддесі қай жерде тоғысады?
Мемлекет жеткіліктілік шегін көтеру арқылы азаматтың зейнет жасына жеткенде табыссыз қалмауын көздейді. Жинақтың көп бөлігі баспана мен емделуге жұмсалса, болашақ зейнетақы төлемі төмендеуі мүмкін.
Ал азамат үшін өзінің жеке шотында тұрған ақшаның қазіргі және болашақ пайдасы маңызды. Ол баспана мәселесін шешкісі, емделуге қаржы пайдаланғысы немесе жинағын тиімдірек басқарғысы келеді.
Бұл жерде екі мүдде қақтығысады: мемлекет жинақты ұзақ мерзімге сақтауға тырысады, ал салымшы оны қалай басқаруға болатынын өзі таңдауды қалайды.
Маусымдағы көрсеткіштер азаматтардың шектеуге жай ғана бағынбайтынын, заң рұқсат еткен балама жолдарды белсенді іздейтінін аңғартты. Жеткіліктілік шегінің көтерілуі жинақтың қозғалысын тоқтатпады — оның бағытын өзгертті.
Қазақстандықтардың зейнетақы жинағын сақтандыру компаниялары мен жеке инвестициялық басқарушыларға белсенді аударуы зейнетақы жүйесіндегі сенім, таңдау және жауапкершілік мәселесін алға шығарды.
Салымшылардың әрекетін тек «ақшасын БЖЗҚ-дан алып жатыр» деп түсіндіру жеткіліксіз. Олар қаражатын қолма-қол иеленіп жатқан жоқ, жинақты басқарудың басқа үлгісін таңдауда.
Бір жағынан, бұл — азаматтардың қаржылық мүмкіндіктерді зерттей бастағанының белгісі. Екінші жағынан, өтініштердің бірнеше есе өсуі мемлекеттік ережелер өзгерген кезде салымшылардың күтпеген бағытқа бет бұруы мүмкін екенін көрсетті.
Ендігі негізгі сұрақ — БЖЗҚ, сақтандыру компаниялары және жеке инвестициялық басқарушылар арасындағы бәсеке салымшыға шын мәнінде тиімді нәтиже бере ме? Оған бір айлық статистика емес, ұзақ мерзімдегі табыстылық, төлемдердің тұрақтылығы және азаматтардың зейнет жасындағы нақты жағдайы жауап береді.
