Онкология – XXI ғасырдың басты сынағы. Қатерлі ісік бүгінде жүрек-қан тамырлары ауруларымен бірге адамзат үшін ең үлкен денсаулық сақтау мәселесіне айналды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДCҰ) мәліметінше, 2024 жылы қатерлі ісіктен шамамен 10 миллион адам көз жұмған. Бұл – әлемдегі әрбір алтыншы өлім жағдайы. Ең жиі кездесетін ісік түрлері – өкпе, сүт безі, тоқ ішек және қуықасты безі обыры.
Соңғы жылдары Қазақстанда да онкологиялық диагноздардың саны өсіп келеді. Бірақ бұл тек аурудың көбеюінен ғана емес, ерте анықтау жүйесінің жақсарғанынан да болуы мүмкін.
Қазақстандағы жағдай қандай?
Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметіншеғ жыл сайын 40–42 мың адамнан қатерлі ісік анықталады. Бүгінгі таңда 230 мыңнан астам қазақстандық онкологиялық есепте тұр. Жыл сайын 12 мыңнан астам адам осы дерттен қайтыс болады деген ақпарат бар. Өкінішті жағдай.
Ал GLOBOCAN-ның 2024 жылғы бағалауынша, Қазақстанда бір жыл ішінде 36 мыңнан астам жаңа жағдай тіркеледі. Бұл көрсеткіш халық санының қартаюына байланысты алдағы онжылдықтарда өсуі ықтимал.
Онкология неге көбейіп барады?
Мамандар мұны бір ғана себеппен байланыстырмайды.
1. Халықтың қартаюы
Қатерлі ісік – көбіне жас ұлғайған сайын кездесетін ауру. Қазақстанда өмір сүру ұзақтығы артып келеді. Соның салдарынан онкологиялық диагноздар да көбейеді.
2. Ерте анықтау жақсарды
Бұрын анықталмай кеткен көптеген ісіктер қазір скрининг, КТ, МРТ, эндоскопия, генетикалық зерттеулер арқылы ерте кезеңде анықталып жатыр. Демек кейбір жағдайда ауру көбейген жоқ, анықталуы жақсарды.
3. Темекі
ДДCҰ мәліметінше, қатерлі ісіктің төрттен бір бөлігіне дейін темекі, алкоголь, семіздік, дұрыс тамақтанбау, қозғалыстың аздығы себеп болады. Қазақстанда ер адамдар арасындағы өкпе обырының жоғары болуы темекімен тікелей байланысты.
4. Экология
Ғалымдар ауа ластануы, өндірістік қалдықтар, радиация, ауыр металдар кейбір қатерлі ісіктердің даму қаупін арттыратынын айтады. Алайда белгілі бір қаланы немесе өңірді “обырдың негізгі себебі” деп ғылыми дәлелсіз атауға болмайды.
5. Артық салмақ
Артық салмақ тоқ ішек, жатыр, бауыр, ұйқыбез, сүт безі обырының қаупін арттыратыны дәлелденген.
Қазақстанда ең жиі кездесетін ісіктер
Ер адамдарда өкпе, асқазан, қуықасты безі болса, әйелдерде сүт безі, жатыр мойны тоқ ішек обыры басым.
Онкологияның алдын алуға бола ма?
Толық алдын алу мүмкін емес. Бірақ ДДСҰ мәліметінше қатерлі ісіктің шамамен 30–50%-ының алдын алуға болады.
Мамандардың негізгі кеңестері:
* темекіден бас тарту;
* алкогольді шектеу;
* дене белсенділігі;
* қалыпты салмақ;
* дұрыс тамақтану;
* вакцинация (HPV, В гепатиті);
* тұрақты скрининг.
Скрининг өмірді сақтауы мүмкін.Сүт безі, жатыр мойны,тоқ ішек обырлары ерте анықталса толық емделу ықтималдығы бірнеше есе жоғары. Қазақстанда мемлекеттік скрининг бағдарламалары жұмыс істейді.
Мемлекет көмектесе ме?
Қазақстанда онкологиялық аурулар әлеуметтік маңызы бар аурулардың қатарына жатады.
Сондықтан:
* диагностика;
* хирургиялық ем;
* сәулелік терапия;
* көптеген химиотерапиялық препараттар;
* бірқатар иммундық және таргеттік ем түрлері мемлекет есебінен немесе МӘМС аясында көрсетіледі.
Қайырымдылық қорларының рөлі қандай?
Қазақстанда көптеген қорлар қымбат дәрілерге, шетелдегі емге, балалар онкологиясына, жол шығындарына, оңалтуға көмектеседі. Бірақ олардың мүмкіндігі шектеулі. Негізгі ауыртпалық бәрібір мемлекеттік жүйеге түседі.
Халық ақша жинамаса емделу мүмкін емес пе?
Бұл пікір толық дұрыс емес. Қазақстанда онкологиялық көмектің басым бөлігі мемлекет арқылы қаржыландырылады. Алайда, кейбір жаңа буын дәрілері,эксперименттік ем немесе шетелдік клиникалардағы терапия үшін халық қосымша қаражат жинауға мәжбүр болатын жағдайлар кездеседі.
“Онкологияның емі табылды” деген рас па?
Жоқ. Бұл – әлеуметтік желідегі ең кең таралған жалған ақпараттардың бірі. Ғылымда қатерлі ісіктің барлық түрін бірдей жазатын әмбебап дәрі жоқ. Өйткені онкологияның 200-ден астам түрі бар. Әрқайсының генетикасы, мутациясы, емі әртүрлі.
Сонда ғылым қай деңгейге жетті?
Соңғы он жылда үлкен серпіліс болды. Қазір қолданылып жүрген иммунотерапия, таргеттік терапия, CAR-T жасушалық терапиясы (кейбір қан обырларында), дәл медицина (precision medicine) көптеген пациенттердің өмірін ұзартуға мүмкіндік берді.Бірақ бұл барлық ісікке бірдей әсер етпейді.
Онкология толық жазылатын ауру ма?
Кейбір ісіктер ерте анықталса толық емделеді. Мысалы қалқанша безі, жатыр мойны, сүт безінің ерте сатысы, кейбір лимфомалар, балалардағы бірқатар онкологиялық аурулар. Ал кеш анықталған жағдайда емнің мақсаты көбіне ауруды бақылауда ұстап, өмір сапасы мен ұзақтығын арттыру болады.
Қазақстандағы ем нәтижелері жақсарып жатыр ма?
Иә. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше бес жылдық өмір сүру көрсеткіші 65%-ға дейін өсті және ерте анықталу деңгейі 34,6%-ға жетті. Сонымен қатар сәулелік терапиямен қамту кеңейіп келеді.
Онкология бойынша қай елдер алда?
Сарапшылар жиі атап өтетін көшбасшылар бар. АҚШ – клиникалық зерттеулер, жаңа дәрілер және иммунотерапия. Германия – күрделі хирургия және дәл диагностика. Жапония – асқазан обыры бойынша әлемдегі ең үздік мектептердің бірі. Оңтүстік Корея – скрининг пен ерте анықтау жүйесі өте дамыған. Израиль – инновациялық онкологиялық емдеу мен дәл медицинаның көшбасшыларының бірі. Бұл елдерде емнің жоғары нәтижесі тек дәрі-дәрмекпен емес, ауруды ерте анықтау және көпсалалы медициналық көмектің сапасымен де байланысты.
Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде!
Қазақстанда онкологиялық аурулардың көбеюіне бірнеше фактор әсер етеді: халықтың қартаюы, өмір салтының өзгеруі, қоршаған орта факторлары және ең бастысы – диагностиканың жақсаруы. Бұл үрдіс Қазақстанға ғана тән емес, әлемнің көптеген елдерінде байқалып отыр. Сонымен бірге, соңғы жылдары онкология саласында айтарлықтай ілгерілеу бар. Ерте скринингтің кеңеюі, жаңа дәрілік терапиялар мен мемлекеттік бағдарламалардың арқасында көптеген науқастардың өмір сүру ұзақтығы артып келеді. Бірақ сарапшылардың ортақ пікірі өзгермейді: қатерлі ісікпен күрестегі ең тиімді қару – ерте диагностика, салауатты өмір салты және дәлелді медицинаға сүйенген ем. Ал «обырдың әмбебап емі табылды» деген әлеуметтік желідегі мәлімдемелер қазіргі ғылыми деректермен расталмайды.
