Әлемде аз ғана уақыт ішінде адам танымастай өзгеріп, халықаралық деңгейдегі заманауи мегаполиске айналған қалалар көп емес. Солардың қатарында Қазақстанның елордасы Астана ерекше орын алады. Осы тұста Ozgeris.info тілшісі елорда туралы ел естімеген деректі жинап көрді.
Бүгінде ол тек мемлекеттің әкімшілік орталығы ғана емес, сонымен қатар саяси шешімдер қабылданатын, халықаралық форумдар өтетін, инвестиция тартылатын, ғылым мен білім дамып жатқан және ұлттық мәдениеттің жаңа тынысы қалыптасқан қалаға айналды. Қазіргі Астана Қазақстанның тәуелсіздік тарихымен қатар өріліп келеді. Сондықтан елорданың даму жолын мемлекет тарихынан бөліп қарастыру мүмкін емес.
Маңызды сауда орталығы болған...
Астананың тарихы көп адамның ойлағанынан әлдеқайда тереңде жатыр. Қаланың негізі 1830 жылы Есіл өзенінің жағасында Ақмола әскери бекінісі ретінде қаланды. Бұл бекініс Ресей империясының қазақ даласындағы әкімшілік және әскери тіректерінің бірі болды. Кейіннен Ақмола маңызды сауда орталығына айналып, мұнда қазақ, орыс, татар және Орта Азия саудагерлері жиналатын болды. XIX ғасырдың екінші жартысында қала арқылы өтетін керуен жолдары оның экономикалық дамуына үлкен серпін берді. Кейін тың игеру науқаны кезінде қала Целиноград атауына ие болып, ауыл шаруашылығы ғылымының орталығына айналды. Ал тәуелсіздік алғаннан кейін тарихи Ақмола атауы қайтарылып, араға бірнеше жыл салып Қазақстанның жаңа астанасы болып жарияланды. Бұл тарихи шешім 1997 жылғы 10 желтоқсанда қабылданды. 1998 жылдың 6 мамырында қала атауы ресми түрде Астана болып өзгертілді.
Астананың тарихы тек 1830 жылмен байланысты ма?
Көп жылдар бойы Астананың ресми тарихы 1830 жылдан, яғни Қараөткел маңында Ақмола округінің құрылуынан басталады деп айтылып келді. Шынтуайтында, сол жылы Батыс-Сібір губернаторының бұйрығымен қазіргі елорда аумағында әскери бекініс салынып, кейін ол Ақмола қаласының негізіне айналды.
Бірақ тарихшылар Есіл бойындағы бұл өңірдің тарихы одан әлдеқайда тереңде жатқанын айтады. Қала маңынан табылған тас құралдар, қола дәуіріне тән еңбек құралдары мен көне қоныстар бұл аумақта адамдардың ерте заманнан бері өмір сүргенін көрсетеді. Әсіресе Астана іргесіндегі Бозақ қалашығы елорда тарихын орта ғасырлармен, тіпті одан да көне кезеңдермен байланыстырады.
Археологтардың дерегінше, қазіргі Астана һәм ежелдегі Бозақ VIII-X ғасырларда Ұлы Жібек жолының дала тармағы бойындағы маңызды қала-қорған болған. Ол тек сауда орны ғана емес, қыпшақ билеушілерінің ордасы әрі діни-мәдени орталық қызметін атқарған. Сондықтан бүгінгі Астана тарихын тек патша дәуіріндегі бекініспен шектеу жеткіліксіз. Өйткені елорда тұрған Арқа төсінде талай өркениеттің ізі жатыр.
«Астанада» қандай көне қалалар болған?
Тағы бір маңызды жайт бар. Астана маңында Бозақтан бөлек Батығай, Сұлу там, Сырлы там, Хан сүйегі секілді көне қоныстар мен қалалар болғаны туралы деректер кездеседі. Зерттеушілердің айтуынша, бұл өңір орта ғасырларда сауда жолдары тоғысқан, хан ордалары қонған, мәдени және діни орталықтар қалыптасқан маңызды аймақ болған. Бозақ қалашығын алғаш зерттегендердің бірі – есім-сойы күллі қазаққа мәшһүр, әйгілі ғалым Әлкей Марғұлан. Кейін археолог Кемел Ақышев бұл жұмысты жалғастырып, 1998 жылы Бозақтың нақты орнын анықтады. Қалашықтың жалпы аумағы шамамен 30 гектарды алып жатыр және ол қазіргі Астанадан бірнеше шақырым жерде орналасқан.
Ал Батығай қаласы туралы мәліметтер көне карталар мен орыс елшілерінің жазбаларында кездеседі. Кей деректерде Әз Тәуке ханның жазғы ордасы Нұра бойындағы осы Батығай маңында болғаны айтылады. Бұл деректер Астана өңірінің тек әкімшілік орталық емес, ертеден-ақ саяси, сауда және мәдени маңызы бар мекен болғанын аңғартады.
Астана қалай елдің орталығы болды?
«Неліктен елорданы Алматыдан көшіру қажет болды?» деген сұрақ әлі күнге дейін көпшілікті қызықтырады. Мұның бірнеше себебі бар еді.
Біріншіден, Алматы географиялық тұрғыдан елдің оңтүстік-шығысында орналасқандықтан, республиканың барлық өңірлерімен тиімді байланыс орнатуға қолайлы болмады.
Екіншіден, қала жер сілкінісі қаупі жоғары аймақта орналасқан.
Үшіншіден, халық санының шамадан тыс көбеюі мен көлік кептелісі мегаполистің әрі қарай кеңеюіне қиындық туғызды. Ал Ақмола елдің дәл орталығына жақын орналасқан, кең аумаққа ие және жаңа әкімшілік орталық салуға мүмкіндік беретін қала болды. Осы факторлардың барлығы жаңа астананы дамыту туралы шешім қабылдауға негіз болды. Ал жалпы тарихқа зерделей қарасақ, кезінде Әлихан Бөкейханов бастаған Алаш арыстары «Қараөткел – Алаштың ортасы» деп, мұнда қала салып, оны әкімшілік орталыққа айналдыруды бұрыннан арман еткен.
Астананы көшіру туралы шешім алғаш жарияланған кезде бұл бастамаға күмәнмен қарағандар аз болған жоқ. Себебі сол кездегі Ақмола шағын ғана облыс орталығы еді. Инфрақұрылымы да бүгінгідей дамымаған болатын. Қысы ұзақ әрі суық, желі қатты соғатын өңірге мемлекеттік аппаратты көшіру көптеген сарапшыға тәуекел сияқты көрінді. Бірақ уақыт бұл шешімнің стратегиялық тұрғыдан дұрыс болғанын көрсетті. Қазір Астана әлемдегі ең жылдам дамыған астаналардың бірі саналады.
Қаланың сәулеттік келбетін қалыптастыру барысында әлемге әйгілі мамандардың тәжірибесі пайдаланылды. Бас жоспарды жапон сәулетшісі Кисё Курокава әзірледі. Оның «симбиоз» және «метаболизм» қағидаттарына негізделген тұжырымдамасы табиғат пен заманауи технологиялардың үйлесімін көздеді. Кейін британдық сәулетші Норман Фостер, италиялық Манфреди Николетти және басқа да халықаралық мамандар елорданың бірқатар ерекше ғимараттарының жобасына қатысты. Соның нәтижесінде бүгінгі Астана Еуразия кеңістігіндегі ең ерекше сәулеттік келбетке ие қалалардың біріне айналды.
Астанадағы ерекше нысандар
Қаланы аралаған адам ең алдымен оның кең көшелеріне, биік ғимараттарына және ерекше архитектурасына назар аударады. Елорданың символына айналған «Бәйтерек» монументі қазақ халқының дүниетанымынан алынған «өмір ағашы» туралы аңызға негізделген. Биіктігі 97 метр болуының өзі кездейсоқ емес. Бұл Қазақстан астанасының көшірілген 1997 жылын білдіреді. Монументтің жоғарғы бөлігіндегі алтын түсті шардың ішінде келушілер қаланы толық панорамалық көрініспен тамашалай алады.
Астанадағы ең ерекше нысандардың бірі – «Хан Шатыр». Ол әлемдегі ең ірі шатыр пішіндес ғимараттардың бірі саналады. Жалпы ауданы 127 мың шаршы метрден асады. Оның ішіндегі температура жыл бойы тұрақты сақталады. Қыстың қақаған аязында да мұнда пальма ағаштары өсіп, су жағажайы жұмыс істейді. Бұл инженерлік шешім халықаралық сәулет өнеріндегі ерекше жобалардың бірі ретінде мойындалған.
Елордадағы тағы бір ерекше ғимарат – Бейбітшілік және келісім сарайы. Пирамида пішінінде салынған бұл кешен Қазақстанның дінаралық келісім саясатының символына айналды. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі дәл осы жерде тұрақты түрде өткізіліп келеді. Форумға ондаған мемлекеттен діни қайраткерлер, саясаткерлер мен халықаралық ұйымдардың өкілдері қатысады. Бұл Қазақстанның халықаралық диалог алаңы ретіндегі беделін арттырған маңызды бастамалардың бірі болды.
Астана бүгінде тек мемлекеттік мекемелер орналасқан қала ғана емес. Мұнда Қазақстанның ең ірі университеттері, ғылыми орталықтары, халықаралық қаржы институттары және жоғары технологиялық компаниялар шоғырланған. Әсіресе Назарбаев университетінің құрылуы елдегі ғылыми зерттеулердің жаңа кезеңін бастады. Университет әлемнің жетекші жоғары оқу орындарымен бірлесіп жұмыс істейді және көптеген халықаралық рейтингтерге енген.
Қаланың дамуындағы ең маңызды кезеңдердің бірі – EXPO-2017 халықаралық көрмесі болды. «Болашақ энергиясы» тақырыбымен өткен көрмеге 115 мемлекет пен 20-дан астам халықаралық ұйым қатысты. Миллиондаған турист Қазақстанға алғаш рет осы көрме арқылы келді. EXPO аяқталғаннан кейін оның инфрақұрылымы бос қалған жоқ. Қазіргі уақытта бұл аумақта Astana Hub халықаралық IT-паркі, халықаралық қаржы орталығы және инновациялық жобалар жұмыс істеп келеді. Бұл тәжірибе әлемдік көрмелерден кейін инфрақұрылымды тиімді пайдаланудың сәтті үлгілерінің бірі ретінде бағаланады.
Астанадағы халық саны қанша?
Қазіргі таңда Астана Қазақстан экономикасының негізгі драйверлерінің біріне айналды. Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сәйкес, қала халқы 2025 жылдың соңына қарай 1,5 миллионнан асты. Бұл – тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары өсімдердің бірі. Халық санының артуына ішкі көші-қон, жаңа жұмыс орындарының ашылуы және әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы ықпал етіп жатыр.
Астананың тағы бір ерекшелігі – оның ауа райы. Қала әлемдегі ең суық астаналардың қатарына жатады. Қыс мезгілінде температура кей жылдары –40 градусқа дейін төмендейді. Соған қарамастан қазіргі заманғы құрылыс технологиялары мен қалалық инфрақұрылым тұрғындардың жайлы өмір сүруіне мүмкіндік береді. Қар тазалау, қоғамдық көлік жүйесі және инженерлік желілер қатал климат жағдайына бейімделіп салынған. Сондықтан көптеген шетелдік сарапшылар Астананы экстремалды климат жағдайында салынған ең табысты қалалардың бірі ретінде бағалайды.
Қандай саяси жиындар өтті?
Соңғы жиырма жыл ішінде Астана халықаралық саясаттағы маңызды алаңға айналды. Мұнда Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Форумға Рим папасының өкілдері, ислам, православие, буддизм, иудаизм және басқа да конфессиялардың жетекшілері қатысады. Мұндай жиындардың мақсаты – әлемдегі дінаралық және мәдениетаралық диалогты нығайту.
Бұдан бөлек, елордада Шанхай ынтымақтастық ұйымының саммиттері, Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес отырыстары, халықаралық экономикалық форумдар мен инвестициялық кездесулер өтеді. Бұл Қазақстанның халықаралық беделін арттырып қана қоймай, Астананың әлемдік дипломатия картасындағы орнын нығайтты.
Астанаға келетін шетелдік қонақтардың басым бөлігі ең алдымен қаланың сәулетіне таңғалады. Кең көшелер, әйнекпен қапталған зәулім ғимараттар, ұлттық нақыштағы заманауи архитектура Еуропа мен Азия мәдениетінің үйлесімін көрсетеді.
Туристер неге келеді?
Жаз мезгілінде Есіл өзенінің жағалауы қаланың ең көрікті орындарының біріне айналады. Мұнда велосипедпен серуендеп, қайыққа мініп немесе кешкі уақытта музыкалық субұрқақтарды тамашалауға болады. Қыс мезгілінде мұз қалашықтары, сырғанақтар мен қысқы фестивальдер ұйымдастырылады.
Соңғы жылдары гастрономиялық туризм де дамып келеді. Елорда қонақтары қазақтың ұлттық тағамдарымен қатар әлемнің ондаған елінің асханасын бір қалада татып көре алады.
Келешектің қаласы
Астана – бүгінде жаңа технологияларды енгізуде Қазақстандағы көшбасшы қалалардың бірі. Astana Hub халықаралық технопаркі жүздеген IT-компанияның жұмыс істеуіне мүмкіндік жасап отыр. Мұнда жасанды интеллект, цифрлық қызметтер, финтех және стартаптарды дамыту бағытында көптеген жоба жүзеге асырылып отыр.
Сонымен бірге қоғамдық көлік жүйесін жаңғырту, «ақылды қала» технологияларын енгізу, энергияны үнемдейтін тұрғын үйлер салу, жасыл аймақтарды кеңейту секілді бастамалар елорданың ұзақмерзімді даму стратегиясының маңызды бөлігіне айналды.
Астана бүгінде тек Қазақстанның әкімшілік орталығы ғана емес. Ол – тәуелсіз мемлекеттің даму тарихын, батыл реформаларын, заманауи сәулетін және болашаққа деген ұмтылысын бейнелейтін ерекше қала. Оның көшелерімен жүрген сайын өткен тарих пен жаңа дәуірдің қатар өрбіп жатқанын аңғаруға болады. Сондықтан Астана – жай ғана астана емес, Қазақстанның жаңа келбетінің айқын символы.
