Атырау облысындағы Перетаска протогында екі мектеп оқушысының Қытайдың Pinduoduo платформасынан алған лотос тұқымдарын су айдынына тастағаны туралы ақпарат әлеуметтік желіде қызу талқыланып жатыр. Айтылған дерекке сәйкес, тұқымдар алғашында аквариумда өсірілмек болған, алайда нәтиже шықпаған соң қалған тұқымдар табиғи су айдынына жіберілген. Бір жылдан кейін алғашқы жапырақтар пайда болып, биыл лотос айтарлықтай аумаққа таралып, гүлдеген.
Осы оқиғадан кейін қоғам екіге бөлінді: бір тарап мұны табиғатқа жасалған қауіпті тәжірибе деп бағаласа, екінші тарап балаларды жазалаудың орнына олардың әрекетін ғылыми зерттеуге мүмкіндік ретінде қарау керек деген пікірде.
Лотос шынымен қауіпті ме?
Мұнда ең бастысы — лотостың өзі «зиянды өсімдік» деп бірден айтуға болмайды. Қазақстанда жаңғақты лотос (Nelumbo nucifera) «Қызыл кітапқа» енгізілген өсімдіктер қатарында бар. Атыраудағы Қиғаш-Шора өзені бойындағы табиғи лотос алқаптары шамамен 5 мың гектарға жетеді және онда Қызыл кітапқа енген лотос өсетіні көрсетілген. Бірақ Перетаскадағы өсімдіктің дәл қандай түр екені әзірге анықталмаған. Бұл өте маңызды мәселе.
Себебі әлеуметтік желіде «Қызыл кітаптағы каспий лотосы» деген болжам айтылғанымен, сыртқы түріне қарап өсімдіктің нақты түрін анықтау жеткіліксіз. Ол үшін ботаникалық және қажет болса генетикалық сараптама қажет. Ал егер бұл Қазақстанда бұрын болмаған, сырттан әкелінген түр немесе генетикалық нұсқа болса, жағдай мүлде басқа бағалауды талап етеді. Қазақстанның «Өсімдіктер дүниесі туралы» заңында бөтен текті өсімдік — белгілі бір аумаққа тән емес және табиғи өсімдік қауымдастығына енген жағдайда өсімдік дүниесіне зиян келтіруі мүмкін түр ретінде анықталған. Сонымен қатар бөтен текті өсімдіктерді табиғи өсімдік қауымдастықтарына енгізуге тыйым салынған.
«Лотос суды улайды» деген пікір қаншалықты дұрыс?
Әлеуметтік желідегі пікірлердің бірінде: «Бұл лотостар тек беті әдемі, ал тамыры су арнасын қою қылып ластайды, балық пен тіршілік иелерін өлтіреді. Су ішуге жарамсызданады». Бұл пікірді ғылыми дәлелденген факт ретінде қабылдауға болмайды. Лотостың тамыры суды «уландырады» деу дұрыс емес. Бірақ лотостың өте қалың шоғыр болып таралуы су экожүйесіне әсер етуі мүмкін деген ғылыми негіз бар. Кейбір су айдындарында Nelumbo nucifera тығыз популяциялар түзеп, жергілікті су өсімдіктерін ығыстырып, су бетінің үлкен бөлігін жауып қалуы мүмкін екені сипатталған. Мұндай жағдайда жарықтың суға өтуі, басқа өсімдіктердің өсуі және жалпы су экожүйесінің жағдайы өзгеруі ықтимал. Сондықтан дұрыс тұжырым: «Лотос міндетті түрде табиғатты құртады» емес, «егер бұл бөгде түр болса және бақылаусыз көбейсе, экожүйеге әсер ету қаупі бар». Бұл екеуінің айырмашылығы өте үлкен.
Әлеуметтік желідегі пікірлер не дейді?
Бір пікірде: «Мен шоктамын!!! Көздерің көрмей ме? Экологтар қайда? Экология министрлігі қайда? Осы қыздардың ата-аналарын сотқа беріңдер! Олардың кесірінен балықтар мен тірі организмдер қырылады! Қаншама құс пен Қызыл кітапқа енген жануар осы көлге келетін еді, енді бәрі қорексіз қалды. Ата-аналарын соттау керек!»
Тағы бір пікірде: «Қазір хит болып жатқан лотос алқабы туралы айта кетсем. Ауыл тұрғындарының айтқаны төменде тұр. Бұл лотостар тек сыртынан әдемі, ал тамыры су арнасын қоюлатып, ластайды, балықтар мен тіршілік иелерін өлтіреді. Осы екі оқушының ата-анасын соттау керек пе? Бүкіл экожүйені құртып жіберді!».
Бұл пікірлердің эмоционалды екені түсінікті. Бірақ экологиялық сараптама эмоциямен емес, нақты деректермен жүргізілуі керек.
Қазір бізде үш маңызды сұрақтың жауабы жоқ:
1. Бұл нақты қандай лотос?
2. Оның қайдан алынғаны және тұқымының құрамы қандай?
3. Перетаскадағы оның таралуы жергілікті экожүйеге нақты қандай әсер етті? Осы үш сұраққа жауап бермей тұрып «балықтар қырылады», «құстар қорексіз қалды», «бүкіл экожүйе жойылды» деу — ғылыми тұрғыдан асығыс қорытынды.
Ал қыздарды немесе олардың ата-аналарын жазалауға бола ма?
Бұл жерде де эмоцияға берілмеу керек. Қазақстан заңнамасында өсімдіктерді табиғи ортаға енгізу мәселесі реттеледі. Экология кодексінің 249-бабында интродукция ұғымы өсімдіктердің табиғи таралу аймағынан тыс жерге әдейі немесе кездейсоқ көшірілуі ретінде қарастырылады. Ал өсімдіктер интродукциясы өсімдіктер дүниесін қорғау, сақтау, қалпына келтіру және пайдалану туралы заңнамаға сәйкес жүргізілуі тиіс. Бұдан бөлек, «Өсімдіктер дүниесі туралы» заң азаматтарға табиғи өсімдіктерді жоюға, зақымдауға және табиғи өсімдік қауымдастықтарының тұтастығын бұзуға жол бермеу міндетін жүктейді. Бірақ бұл нақты жағдайда бірден «қыздарды соттау керек» деген қорытынды жасауға болмайды.
Өйткені құқықтық жауапкершілік болуы үшін кем дегенде:
* нақты құқық бұзушылықтың құрамы;
* әрекеттің заңға қайшылығы;
* нақты келтірілген зиян;
* зиян мен әрекеттің арасындағы себептік байланыс;
* адамның жасы;
* кінә нысаны анықталуы керек.
Егер өсімдіктің табиғатқа нақты зиян келтіргені дәлелденсе, өсімдіктер дүниесіне келтірілген залал заң бойынша өтелуі мүмкін. «Өсімдіктер дүниесі туралы» заңның 44-бабында өсімдіктерді заңсыз алу, зақымдау немесе жойылуынан келтірілген зиянның өтелуі қарастырылған.
Ал ата-аналардың жауапкершілігі ше?
Мұнда балалардың жасы шешуші мәнге ие. Азаматтық кодекстің 925-бабына сәйкес, 14 жасқа толмаған баланың келтірген зияны үшін заңды өкілдері жауап беруі мүмкін, егер олар зиян өз кінәсінен болмағанын дәлелдей алмаса. Ал 14-18 жастағы жасөспірім келтірген зиян үшін жалпы тәртіппен өзі жауап береді; оның мүлкі немесе табысы жеткіліксіз болса, белгілі жағдайларда зиянды ата-анасы немесе заңды өкілі өтеуі мүмкін. Әкімшілік жауапкершілікте де жас шегі маңызды: 16 жасқа толған кәмелетке толмағанға әкімшілік айыппұл салынуы мүмкін, бірақ оның мөлшеріне және жеке табысының болуына қатысты арнайы ережелер бар. Сондықтан қыздардың нақты жасын білмей, «ата-аналарын соттау керек» деп айту заң тұрғысынан да дұрыс емес.
Осыған мәселеге қатысты заңгер Перизат Жұмаш былай дейді: Заңгерлік тұрғыдан, қыздарды бірден соттау немесе ата-анасын жауапқа тарту дұрыс емес. Алдымен лотостың нақты түрі анықталып, оның табиғи ортаға қаншалықты зиян келтіргені және сол зиянның қыздардың әрекетімен тікелей байланысты екені дәлелденуі керек. Егер нақты экологиялық залал анықталса ғана заңда көзделген жауапкершілік мәселесі қаралады. Сондықтан қазір ең дұрысы — балаларды кінәлаудан бұрын жағдайға ғылыми және құқықтық сараптама жасау, - дейді заңгер.
Ең қызығы: бұл оқиғаның жақсы жағы да бар
Меніңше, бұл жерде қоғам бір маңызды нәрсені жіберіп алмауы керек. Екі баланың әрекеті заң тұрғысынан немесе экология тұрғысынан қате болуы мүмкін. Бірақ олардың ниеті табиғатты әдейі құрту болғаны туралы ақпарат жоқ. Керісінше, балалардың өсімдік өсіруге қызыққаны көрінеді. Сондықтан оларды қоғамдық түрде қаралап, «экожүйені құртқан қыздар» деп көрсету — ең дұрыс жол емес. Дұрыс жол — осы оқиғаны экологиялық сабаққа айналдыру. Мысалы, мамандар:
* лотостың нақты түрін анықтасын;
* ДНҚ немесе ботаникалық сараптама жүргізсін;
* оның таралу аумағын картаға түсірсін;
* су сапасын бұрынғы көрсеткіштермен салыстырсын;
* балықтар мен су омыртқасыздарының құрамын зерттесін;
* жергілікті өсімдіктерге әсерін бағаласын;
* тұқым арқылы әрі қарай таралу мүмкіндігін анықтасын.
Содан кейін ғана оны қалдыру керек пе, шектеу керек пе, әлде жою қажет пе деген шешім қабылдануы тиіс. Тағы бір маңызды мәселе — Pinduoduo-дан тұқым әкелу Бұл оқиғаның назардан тыс қалып жатқан бөлігі осы. Қазақстанда тұқымдық және отырғызылатын материал фитосанитариялық бақылауға жатады. Қолданыстағы талаптар бойынша тұқым карантиндік объектілерден таза болуы тиіс, ал белгілі бір подкарантиндік өнімдерді әкелу тиісті талаптар мен бақылауға бағынады. Яғни мәселе тек «лотос зиянды ма?» деген сұрақта емес.
Негізгі мәселе біз табиғи ортаға сырттан әкелінген белгісіз өсімдікті неге бақылаусыз жібереміз? Өйткені тұқыммен бірге өсімдіктің өзінен бөлек зиянкестер, ауру қоздырғыштары немесе басқа организмдер келуі мүмкін. Қазақстанның карантин туралы заңнамасы бөтен текті түрлер мен өсімдік ауруларын анықтау және бақылау механизмдерін қарастырады.
«Жазалаудан» бұрын жағдайды дұрыс зерттеу керек
Бұл оқиғада екі шектен де сақ болған жөн. Біріншіден, «Лотос әдемі екен, демек ешқандай қауіп жоқ» деу. Екіншіден, «екі қыз бүкіл экожүйені құртып жіберді, ата-аналарын соттау керек» деп ғылыми зерттеусіз үкім шығару. Екеуі де дұрыс емес. Қазіргі таңда ең кәсіби ұстаным міне: лотостың табиғи ортаға кездейсоқ енгізілуі — дұрыс емес әрекет. Бірақ оның нақты экологиялық зиян келтіргені әзірге дәлелденген жоқ. Сондықтан алдымен өсімдіктің түрі мен шығу тегін анықтап, экожүйеге әсерін ғылыми тұрғыдан бағалау қажет. Ал егер зерттеу нәтижесінде өсімдік жергілікті экожүйеге қауіп төндірмейтіні анықталса, біз керісінше қызық бір жағдайға тап боламыз: екі оқушының кездейсоқ тәжірибесі Атырауда жаңа табиғи нысанның пайда болуына себеп болуы мүмкін.
Атырауда лотостың табиғи алқаптарының өзі бар және олар туристік тұрғыдан да маңызды нысанға айналған. Сондықтан бұл жерде ең үлкен сабақ — табиғатпен тәжірибе жасауға болмайды, бірақ балаларды бірден кінәлі етіп шығару да дұрыс емес. Ең алдымен ғылым сөйлеуі керек. Ал мемлекет үшін бұл оқиға тағы бір сигнал: интернет-дүкендерден өсімдік тұқымдарын жеке адамдардың еркін алып, табиғи су айдындарына жіберуі қаншалықты бақыланатынын қайта қарау қажет. Себебі бүгін бұл — әдемі лотос. Ертең экожүйеге әсері мүлде белгісіз басқа түр болуы мүмкін.
