Мемлекеттің ұлттық әл-ауқатқа деген қамқорлығы патриоттық мәлімдемелердің санымен өлшенбейді. Тау-кен инженері, PhD докторы Нұрбол Жүсіповтің пікірінше, оның нақты нәтижесі жергілікті зауыттардың шикізатқа қол жеткізуінен, өндірістік инфрақұрылымды жаңартуға қаржы табуынан және инвесторларға түсінікті ережелердің қалыптасуынан көрінеді. Ал қоғам үшін мұның қайтарымы жаңа жұмыс орындары, салық түсімдері және нақты экологиялық кепілдіктер болуы керек, деп жазады Ozgeris.info.
Өнеркәсіптік саясат қайта оралды
Ұзақ уақыт бойы әлемдік нарық өнеркәсіптің ең тиімді реттеушісі саналды: шикізат жоғары баға ұсынған елге экспортталып, дайын өнім оны арзан өндіретін мемлекеттен сатып алынды. Логистика тұрақты, сауда кедергілері аз әрі аса қажетті тауарлар қолжетімді болған кезде бұл жүйе тиімді жұмыс істеді.
Алайда кейінгі жылдар мұндай модельдің осал тұстарын көрсетті. Қазір көптеген мемлекет зауыттарды, қайта өңдеу қуаттарын және металдарға қолжетімділікті экономикалық қауіпсіздіктің маңызды бөлігі ретінде қарастыра бастады.
Нұрбол Жүсіпов Қазақстанның да осы бағытты ұстанып отырғанын атап өтті. Өңдеу өнеркәсібін дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында орта және жоғары қайта өңдеу сатысындағы өнімдерді шығару, негізгі өндірістік қорларды жаңғырту және қосылған құны жоғары экспортқа бағдарланған экономика құру міндеті белгіленген.
Маманның айтуынша, отандық өндірушілерді қолдау инвестицияға, бәсекеге қабілетті өнім шығаруға, жаңа жұмыс орындары мен салық түсімдерінің өсуіне әкелуі қажет. Өндірістің неғұрлым көп кезеңі Қазақстанда қалса, жергілікті сервистік, көлік және инженерлік компаниялар да соғұрлым көп тапсырыс алады.
Ішкі нарыққа металл қажет
Негізгі мәселелердің бірі – қазақстандық өңдеуші кәсіпорындардың базалық металдарға қол жеткізуі.
2025 жылы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі катодты мыс, бастапқы алюминий және металл мырыш жеткізу бойынша 18 кәсіпорынмен үшжақты келісімдер жасалғанын хабарлады. Қазақстандық кәсіпорындардың мысқа қажеттілігі 2025 жылы 18,6 мың тоннаны құраса, 2026 жылы бұл көрсеткіш 20,4 мың тоннаға дейін өсуі тиіс.
Әзірге ішкі сұраныс Қазақстанда өндіріліп, экспортталатын мыс көлемімен салыстырғанда айтарлықтай көп емес. Нұрбол Жүсіповтің пікірінше, кейінгі қайта өңдеу сатыларын дамыту саясаты қолда бар металды кәсіпорындар арасында бөлумен ғана шектелмеуі керек.
Басты міндет – мысты катанкаға, кабельге, сымға, электр шиналарына, құбырларға, қорытпаларға, жабдық бөлшектері мен трансформаторларға айналдыра алатын кәсіпорындардың санын көбейту. Сонда ел ішінде шикізатты өндіруден бастап дайын өнім шығаруға дейінгі толық өндірістік тізбек қалыптасады.
Ескі зауыттар – жаңа өндірістерге апарар көпір
Сарапшы кеңес кезеңінде салынған мыс балқыту кәсіпорындарын тек ескірген мұра ретінде қарастыру дұрыс емес деп есептейді. Жаңа зауыттар іске қосылғанға дейін дәл осы өндірістік алаңдар балқыту, тазарту, зертханалық сараптама және ілеспе металдарды бөліп алу құзыреттерін ел ішінде сақтап қалуға мүмкіндік береді.
Егер шикізат технологиялық талаптарға сәйкес келсе, оны қабылдау кестесі тұрақты әрі коммерциялық шарттары ашық болса, мемлекет қолданыстағы зауыттардың нақты резервтік қуатын барынша пайдалануға жағдай жасауы керек.
Сонымен бірге қосымша жүктеме ескі технологияларды сол күйінде сақтауға емес, кәсіпорындарды жаңғыртуға бағытталуы қажет. Ұзақмерзімді келісімдерден түсетін қаражаттың бір бөлігі жөндеуге, энергия тиімділігін арттыруға, күкіртті ұстап қалу жүйелерін жетілдіруге, суды қайта пайдалану тетіктерін енгізуге және зиянды шығарындыларды азайтуға жұмсалғанда ғана мұндай келісімдердің қоғамдық маңызы артады.
Осылайша қазіргі көлемдерді қайта өңдеу ескі өндіріс орындарын жаңғыртуға және болашақ зауыттарға қажетті мамандарды сақтап қалуға көмектеседі.
Нұрбол Жүсіпов зауыттардың резервтік қуаты тәуелсіз сараптама арқылы расталуы керек екенін айтады. Әр кәсіпорын бойынша өндірістік жүктеме, жоспарлы жөндеу, қабылданатын концентраттың құрамы, шикізатты қабылдау мерзімі және экологиялық шектеулер туралы ашық деректер қажет.
Мұндай тәсіл өндіруші компанияларды қызмет көрсетілмейтін формалды тыйымдардан қорғайды, ал өңдеуші кәсіпорындарға шикізаттың тұрақты жеткізілуін қамтамасыз етеді. Нәтижесінде жаңа зауыттарға көшу жай уәде емес, нақты өндірістік маршрутқа айналады.
Инвесторға тұрақты шикізат пен түсінікті шарт қажет
Металлургиялық зауыт салу қомақты қаржыны талап етеді және салынған инвестиция бірнеше жыл ішінде қайтарылады. Сондықтан инвесторлар мен банктерге тұрақты шикізат көзі, өндірістің болжамды жүктемесі және кәсіпорын іске қосылғаннан кейін жеткілікті табыс қажет.
Мұндай кепілдіктер болмаса, жаңа зауытты қаржыландыру да, қолданыстағы өндірістерді жаңғырту да қиынға соғады.
Тау-кен инженерінің пікірінше, инвестицияның қайтарымы өндіріс көлемін ұлғайту, шығындарды азайту, шикізат құрамындағы металдарды толық бөліп алу және экологиялық жаңғырту есебінен қамтамасыз етілуі керек. Шикізат жеткізу жөніндегі ұзақмерзімді келісімдер мен қайта өңдеудің түсінікті шарттары кәсіпорынның ақша ағынын болжамды етеді. Ал нақты мерзімдер мен өлшенетін көрсеткіштер өндірісті кезең-кезеңімен кеңейтуге мүмкіндік береді.
Тариф тұрақты қайта өңдеуді қамтамасыз етуі тиіс
Концентратты қайта өңдеу электр энергиясына, реагенттерге, жөндеу жұмыстарына, қызметкерлерге және экологиялық инфрақұрылымға тұрақты шығынды талап етеді. Сондықтан тариф кәсіпорынның сенімді жұмыс істеуіне, жабдықтарын жаңартуына және салынған инвестицияны қайтаруына мүмкіндік беруі керек.
Экономикалық тұрғыдан негізделмеген тариф жағдайында ескі қуаттарды жаңғырту да, жаңа жобаларға қаржы тарту да қиындайды.
Нұрбол Жүсіпов тарифтің ашық әрі болжамды болуы маңызды екенін атап өтті. Оның пікірінше, ағымдағы қайта өңдеуге жұмсалатын шығын мен жаңғыртуға бағытталатын қаражат бөлек көрсетілгені дұрыс. Сонда нарық қатысушылары қызметтің нақты құнын түсінеді, ал мемлекет төлемдердің өндірістік қуаттың артуына, шығарындылардың төмендеуіне және жаңа жұмыс орындарының ашылуына әсерін бақылай алады.
Әр жұмыс орнының нақты мекенжайы бар
Ірі металлургиялық кәсіпорын тек ұлттық статистиканы өзгертпейді. Ол орналасқан қаланың дамуына да тікелей әсер етеді.
Тұрақты жұмыс орындары мамандар даярлайтын колледждерді, жаңа тұрғын үйлерді, сапалы медицинаны және жаңартылған коммуналдық инфрақұрылымды қажет етеді. Ал сервистік келісімшарттар жөндеу, көлік, зертхана, қоғамдық тамақтану және өнеркәсіптік қауіпсіздік салаларындағы кәсіпкерлерге жаңа мүмкіндік береді.
Сарапшының айтуынша, Балқаш үшін 1 200 тұрақты жұмыс орны – тек зауыттағы қызметкерлер саны емес. Бұл жөндеу және көлік компанияларына, зертханаларға, тамақтану орындарына және өнеркәсіптік қауіпсіздік қызметтеріне берілетін қосымша тапсырыстар. Осы сұраныстың бір бөлігін өңірдегі шағын және орта бизнес игере алады.
Тұрақты өндіріс жас мамандар мен олардың отбасыларын қалада ұстап қалады. Соның нәтижесінде тұрғын үйге, мектептерге, медициналық мекемелерге, қоғамдық көлік пен инженерлік желілерге қажеттілік артады. Сондықтан жаңа зауыт жобасы қаланың инфрақұрылымын дамыту жоспарымен қатар жүруі тиіс.
Жұмыс орындары, сатып алулар және салық түсімдері өңірде қалғанда ғана өндірістік жоба жергілікті экономикаға шынайы серпін береді.
Өндірісті қолдау нені білдіреді?
2025 жылы өңдеу өнеркәсібі Қазақстандағы өнеркәсіп өндірісінің ақшалай көлемінің жартысына жуығын қамтамасыз етіп, 7,1 пайызға өсті. Машина жасау, химия өнеркәсібі және дайын металл бұйымдарын өндіру салаларында екі таңбалы өсім тіркелді.
Нұрбол Жүсіпов бұл көрсеткіштер экономиканы әртараптандырудың енді жай ғана теориялық мақсат емес екенін көрсетеді деп санайды. Сонымен бірге металлургия ел ішінде дамып келе жатқан өндірістерді шикізатпен қамтамасыз етуге тиіс. Ол экономиканың басқа салаларынан бөлек өмір сүрмеуі керек.
Маманның пікірінше, Үкіметтің отандық өндіріс туралы қамқорлығы кез келген зауытты қандай жағдай болса да сақтап қалуға уәде беру деген сөз емес. Ол Қазақстанда жаңа қайта өңдеу сатылары пайда болып, бәсекеге қабілетті жұмыс істеуіне және алған жеңілдіктерінен қоғамға көбірек пайда әкелуіне мүмкіндік беретін әділ ережелер қалыптастырудан көрінуі тиіс.
Мұндай саясаттың ең жақсы нәтижесі – тыйым салатын шешім немесе келісімнің рекордтық сомасы емес. Негізгі нәтиже – сапалы, уақытында жеткізілетін және бәсекеге қабілетті болғандықтан нарықта сұранысқа ие қазақстандық өнім.
