Елімізде экономикалық құқықбұзушылықтар саны күрт артты. 2026 жылдың алғашқы үш айында экономикалық қызмет саласында 535 қылмыстық іс тіркеліп, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 2,4 есеге көбейді. Бұл көрсеткіш кейінгі жылдары қалыптасқан төмендеу үрдісін өзгертіп, жаңа жағдайдың қалыптасқанын аңғартады, деп жазады Ozgeris.info Finprom.kz-ке сілтеме жасап.
Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің мәліметінше, 2020 жылдан 2025 жылға дейін экономикалық қылмыстар саны біртіндеп азайып келген. Алайда биылғы бірінші тоқсандағы өсім бұл динамиканы түбегейлі өзгертті. Мамандар мұны ең алдымен заңнамаға енгізілген өзгерістермен байланыстырады.
Айтуынша, статистиканың күрт өсуіне 2025 жылдың қыркүйегінде Қылмыстық кодекске енгізілген жаңа 232-1-бап тікелей әсер еткен. Бұл бап банктік шоттарға, төлем құралдарына немесе жеке деректерге заңсыз қол жеткізу, оларды беру және пайдалану, сондай-ақ заңсыз ақша аударымдарын жүзеге асыру әрекеттерін қылмыс ретінде қарастырады. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл қоғамда кең тарай бастаған «дропперлік» құбылысқа қарсы бағытталған.
«Кейінгі уақытта цифрлық қаржы қызметтері кеңейген сайын, соған ілесе жаңа қылмыс түрлері де пайда болды. Дропперлік – соның айқын мысалы. Адамдар өз шоттарын басқа біреудің пайдалануына беріп, кейде оның қандай салдары барын түсінбей жатады. Ал бұл әрекеттер қаржы жүйесіне қауіп төндіреді. Сондықтан жаңа баптың енгізілуі статистиканың өсуіне әсер етті, бірақ бұл қылмыс күрт көбейіп кетті дегенді білдірмейді. Керісінше, бұрын көлеңкеде қалып келген әрекеттер енді ресми тіркеле бастады», дейді мамандар.
Расында, жаңа бап бойынша тіркелген деректердің динамикасы өте жоғары. 2025 жылдың соңғы төрт айында небәрі 53 жағдай тіркелсе, 2026 жылдың алғашқы үш айында олардың саны 393-ке жеткен. Бұл жалпы статистиканың өсуіне негізгі себеп болып отыр.
Өңірлер бойынша ең көп құқықбұзушылық Алматы қаласында тіркелген. Мұнда үш айда 69 жағдай анықталған. Одан кейін Астана қаласы, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды және Ақмола облыстары келеді. Ал ең төмен көрсеткіш Атырау мен Маңғыстау облыстарында байқалады. Сонымен қатар дәстүрлі экономикалық қылмыстар бойынша керісінше төмендеу бар. Қаржы пирамидаларын құру, қылмыстық табысты заңдастыру және жалған ақша жасау деректері айтарлықтай азайған. Сарапшылар мұны құқық қорғау органдарының алдын алу шараларының күшеюімен байланыстырады.
Классикалық экономикалық қылмыстардың азаюы кездейсоқ емес. Соңғы жылдары қаржы пирамидаларына қарсы күрес күшейді, халықтың да хабардарлығы артты. Сол себепті мұндай схемалар бұрынғыдай кең тарала алмай отыр. Бірақ оның орнына жаңа, күрделірек цифрлық қылмыс түрлері пайда болды. Яғни, қауіп сипаты өзгеріп жатыр.
Қылмыстар саны артқанымен, келтірілген материалдық залал көлемі керісінше азайған. Бұл заңсыз кәсіпкерлік пен заңсыз банктік қызметтен келген шығынның күрт төмендеуімен байланысты. Дегенмен кейбір бағыттарда керісінше өсім бар. Мәселен, жалған шот-фактуралар арқылы келтірілген шығын ұлғайған, сондай-ақ заңсыз валюталық операциялар мен кедендік төлемдерден жалтару деректері де көбейген. Бұл құбылыстың астарында терең экономикалық себептер жатыр. Экономикалық қылмыстардың құрылымы өзгеріп келеді. Егер бұрын ірі схемалар басым болса, қазір ұсақ, бірақ көп қайталанатын құқықбұзушылықтар көбейді. Бұл цифрландырумен, онлайн қызметтердің кеңеюімен байланысты. Сонымен қатар кей азаматтардың қаржылық сауатының жеткіліксіздігі де осындай тәуекелдерге жол ашады.
Жалпы алғанда, экономикалық қылмыстардан ең көп зардап шегетін тарап – мемлекет. Әр жылдары келтірілген залалдың негізгі бөлігі мемлекеттік секторға тиесілі. Ал қарапайым азаматтар көбіне қаржы пирамидалары мен алаяқтық схемалардың құрбанына айналады.
Мәселені тек қылмыспен күрес арқылы шешу мүмкін емес. Мұнда қаржылық сауаттылық, цифрлық қауіпсіздік мәдениеті және алдын алу жұмыстары қатар жүруі тиіс. Әсіресе жастар мен әлеуметтік желі қолданушыларына түсіндіру жұмыстарын күшейту қажет. Осылайша, экономикалық қылмыстар статистикасының өсуі тек қауіптің артқанын ғана емес, жаңа кезеңнің басталғанын да көрсетеді. Қылмыс түрлері өзгеріп, қаржы жүйесіне төнетін қатерлер жаңа сипат ала бастады. Бұл өз кезегінде мемлекеттен де, қоғамнан да жаңа көзқарас пен нақты әрекетті талап етеді.
