Жаңа оқу жылы қарсаңында Қазақстан мектептеріндегі бірқатар талап қайта қаралып, ата-аналар мен оқушылар үшін маңызды өзгерістер енгізілуде. Соның бірі – 1 қыркүйекте мұғалімдерге гүл мен сыйлық тарту мәселесі. Бір күн бұрын «гүл мен сыйлық беруге болмайды» деген мәлімдеме жасалса, кейін министрлік гүл сыйлауды «жақсы дәстүр» деп атап, оның міндетке, жарысқа немесе ата-анаға артық шығынға айналмауы керектігін түсіндірді. Сонымен, биыл ата-ана баласына мұғалімге гүл ұстатып мектепке жібере ала ма? Ozgeris.info тілшісі аталмыш сауалға жауап іздеді.
Гүлге тыйым салынды ма?
Мәселенің түйіні дәл осы жерде. 28 тамызда Орталық коммуникациялар қызметіндегі брифингте ҚР Оқу-ағарту бірінші вице-министрі Шынар Ақпарова мектеп қабырғасында мұғалімдерге гүл және басқа да сыйлықтар беруге жол берілмейтінін айтқан болатын. Бұл мәлімдеме ата-аналар арасында түрлі пікір туғызды. Өйткені жылдар бойы 1 қыркүйекте мұғалімге гүл сыйлау мектептегі қалыптасқан дәстүрдің бірі болып келді. Алайда кейін министрлік мәселені нақтылай түсті. Ведомствоның түсіндіруінше, гүл сыйлау – ата-анаға жүктелетін міндет емес, баланың немесе отбасының ерікті таңдауы. Яғни бұл жерде екі түрлі нәрсені ажыратып алу маңызды: гүл сыйлаудың өзі және гүл сатып алуға ата-ананы міндеттеу. Министрлік гүлді «ізет пен құрметтің белгісі» ретінде қабылдауға болатынын, алайда оның міндетке айналмауы тиіс екенін атап өтті.
Демек, ата-анаға:
* «міндетті түрде гүл әкеліңіз»;
* «сынып болып ақша жинаймыз»;
* «әр бала белгілі бір сомада гүл алуы керек»;
* «басқа сыныптар қымбат гүл алып жатыр»;
* «мұғалімге сыйлық дайындау қажет» деген сипаттағы талап қоюға болмайды. Бұл жерде ата-ананың еркін таңдауы бірінші орында тұрады.
Ең маңызды өзгеріс – «міндетті сыйлық» мәдениетін тоқтату
Соңғы жылдары 1 қыркүйек қарсаңында әлеуметтік желілерде ата-аналардың шығыны туралы пікірталастар жиі көтерілді. Бір сыныпқа ондаған бала жиналса, әр оқушыдан гүлге, мұғалімге сыйлыққа немесе сыныпқа қажетті басқа заттарға ақша жинау мәселесі туындауы мүмкін. Бір қарағанда, бұл – қарапайым ұйымдастыру жұмысы сияқты. Бірақ мұндай тәжірибе біртіндеп «бәрі әкелуі керек» деген қоғамдық қысымға айналуы ықтимал. Мысалы, бір ата-ана қымбат гүл алса, екіншісі арзан гүл алғанын ыңғайсыз сезінуі мүмкін. Үшінші отбасының оған мүлде мүмкіндігі болмауы ықтимал. Сондықтан мәселе гүлдің өзінде емес. Мәселе – баланың мектептегі алғашқы күнін ата-аналардың материалдық мүмкіндігін салыстыратын жарысқа айналдырмауда. Министрліктің қазіргі ұстанымының мәні де осында.
Үлкен гүл шоғы міндетті емес
Егер бала ұстазына гүл сыйлағысы келсе, оның бағасы мен көлемі бойынша белгіленген «стандарт» болмауы керек. Бір тал гүл де, шағын ғана гүл шоғы да – құрметтің белгісі. Мұғалімге сыйластық көрсету үшін қымбат әрі көлемді композиция сатып алудың қажеті жоқ. Өйткені ұстаздың еңбегін гүлдің бағасымен өлшеу – мәселенің мәнін бұрмалайды. Сыйластықтың өлшемі – гүлдің көлемі емес, ниет. Бұл қағида ата-анаға да, мектепке де түсінікті болуы қажет.
Биыл баласын алғаш рет мектеп табалдырығын аттатқалы отырған ата-аналардың да бұл мәселеге көзқарасы әртүрлі. Астана тұрғыны, биыл баласын 1-сыныпқа беретін ата-ана Ұлболсын Есенболат гүл сыйлауға қарсы емес екенін, алайда бұл дәстүрдің бәсекеге айналмауы керектігін айтады.
«Меніңше, мұғалімге гүл берген дұрыс. Бұл – құрметтің, алғыстың белгісі. Бірақ кейде ата-аналар бір-бірімен жарысып, кім үлкен, кім қымбат гүл әкеледі деген мәселеге дейін жеткізіп жатады. Оған, шүкір, біздің де шамамыз жетеді. Бірақ өзім: “Неге?” деп ойлаймын. Ұстазға міндетті түрде үлкен гүл шоғы керек пе? Сондықтан биыл баламды мектепке апарғанда саналы түрде шағын ғана гүл алып барып, ұстазын құттықтауды жөн көріп отырмын», – дейді Ұлболсын Есенболат.
Оның пікірінше, ата-аналар арасындағы мұндай бәсекелестік балаларға да әсер етпей қоймайды.
«Балалар бәрін байқайды. Біреудің қолында үлкен гүл, екіншісінде шағын гүл немесе мүлде гүл жоқ болса, олар да салыстыра бастайды. Бұл балаға кері әсер етуі мүмкін. Мектеп – білім мен тәрбие алатын орта. Сондықтан ата-аналардың өзара жарысы балаларға берілмеуі керек. Гүл сыйласақ та, оны үлкен шығынға немесе жарысқа айналдырмай, шын ниетпен жасаған дұрыс», – дейді ата-ана.
Ұлболсын Есенболаттың сөзі ата-аналар арасында қалыптасқан тағы бір маңызды мәселені көрсетеді. Мәселе гүл сыйлауда емес, оны міндетке айналдырмауда. Бала ұстазына бір тал немесе шағын гүл шоғын сыйлап, шынайы ықыласын білдіре алады. Ал оның көлемі мен бағасы отбасының қаржылық мүмкіндігін көрсететін өлшемге айналмауы тиіс.
Ал сыйлық деген не?
Министрліктің мәлімдемесінде сөз тек гүл туралы емес, сыйлықтар туралы да болып отыр. Сондықтан ата-аналар үшін мұны да ажыратып алған жөн. Мұғалімге қымбат зат, ақша, сертификат немесе басқа материалдық сыйлық ұсыну дәстүрге айналмауы тиіс. Әсіресе мұны бүкіл сынып болып ақша жинау арқылы ұйымдастыру ата-анаға қосымша міндет жүктемеуі керек. Мектептің өзі мұндай бастаманың ұйымдастырушысы болмауы тиіс. Яғни: мектеп ақша жинамайды, сыйлық талап етпейді. Ата-ана өз еркімен шешім қабылдап, оқушы ұстазын құрметтеуді материалдық сыйлықпен ғана көрсетпейді. Бұл – жаңа оқу жылындағы негізгі ұстанымдардың бірі.
«Кімнің гүлі көп?» деген жарыс қайдан шықты?
Бұл мәселенің тағы бір әлеуметтік қыры бар. Соңғы жылдары 1 қыркүйек пен соңғы қоңыраудан кейін әлеуметтік желілерде мұғалімдердің қолындағы үлкен гүл шоқтарының суреттері жиі таралады. Кейде бір мұғалімге бірнеше ондаған гүл шоғы беріледі. Бір жағынан, бұл – ұстазға деген құрметтің көрінісі. Екінші жағынан, мұндай көрініс байқамай «басқалардан кем қалмау» психологиясын қалыптастыруы мүмкін.
Бала да, ата-ана да:
* «Біздің сынып неге аз гүл әкелді?»;
* «Басқа мұғалімдердің гүлдері көп»;
* «Біздің сыйлығымыз кішкентай болып қалды» деген ойға қалмауы керек.
Мектеп – балалардың білім алатын және тәрбиеленетін ортасы. Сондықтан 1 қыркүйек ата-аналардың қаржылық мүмкіндігін көрсететін алаңға айналмауы қажет.
Ал мұғалімдер көп гүлді кейін сатып жібереді деген рас па?
Әлеуметтік желілерде мұғалімдер мерекеден кейін өздеріне сыйланған гүлдерді арнайы платформаларда немесе хабарландыру сервистерінде қайта сататыны туралы түрлі ақпарат кездеседі. Алайда мұны барлық мұғалімге қатысты ортақ құбылыс ретінде қабылдауға болмайды. Жекелеген адамдардың осындай әрекет жасауы мүмкін болғанымен, оған сүйеніп «мұғалімдер гүлді сатып жіберу үшін алады» деген қорытынды жасау дұрыс емес. Мұндай пікірдің өзі ұстаз бен ата-ана арасындағы сенімге кері әсер етуі мүмкін. Ең дұрысы – мәселені эмоциямен емес, нақты қағидамен қарау: гүл сыйлау – міндет емес, ал мектеп тарапынан ақша жинауға жол берілмеуі тиіс.
Бұрын бастауыш сынып мұғалімі болған, қазір жеке білім беру орталығын басқаратын Жадыра Айнияз та гүл сыйлауды міндетке айналдырмау керек деп санайды.
«Мұғалім болып жүрген кезде гүлді өте көп беретін. Ата-аналарға керек емес десең де, сыйлайтын. Негізі, бір сыныптың ата-аналары бірігіп, бір шағын гүл шоғының өзін берсе жеткілікті деп ойлаймын. Өзіме көп гүл бергенде, айналамдағы адамдарға таратып жіберетінмін. Ал кейбіреулерінің OLX сияқты сайттарға сатуға қойғанын да көрдім. Оларды сынамаймын. Гүл тым көп болса, не біреуге бересің, не сатасың ғой. Сондықтан ата-аналар елдің назарын аудару үшін үлкен гүл шоғын алудың қажеті жоқ», – дейді ол.
Смартфондарға қатысты талап күшейе ме?
Жаңа оқу жылындағы өзгерістердің бірі – смартфондарды пайдалану тәртібі. Әсіресе 1–7 сынып оқушылары сабақ кезінде телефондарын пайдаланбауы тиіс. Оқу процесі барысында құрылғыны арнайы жинау тәртібі енгізілуі мүмкін. Бұл смартфонды баланың өмірінен толық алып тастау деген сөз емес. Мәселе – сабақ уақытында телефонның баланың назарын бөлуіне жол бермеу. Жоғары сыныптарда оқу процесіне онлайн платформалар мен цифрлық құралдар қажет болған жағдайда ерекшеліктер болуы мүмкін. Демек, жаңа талаптың мақсаты – телефонға тыйым салу емес, оқу уақытындағы цифрлық тәртіпті қалыптастыру.
Ұл балалар шашын бұйралай алмай ма?
Бұл сұрақ та жаңа оқу жылы қарсаңында ата-аналарды қызықтырып отыр. Қазақстанда оқушының сыртқы келбетіне қойылатын талаптар мектептің ішкі ережелерімен реттелуі мүмкін. Мектеп формасына қатысты талаптар ата-аналардың және мектептің тиісті органдарының қатысуымен белгіленеді. Сондықтан «Қазақстан бойынша барлық ер балаға шашын бұйралауға толық тыйым салынды» деген жалпылама түсінік дұрыс емес. Егер нақты мектептің ішкі тәртібінде шаш үлгісіне қатысты талап болса, оқушы сол ережені сақтауы тиіс. Бірақ мұндай талаптың өзі заңнамаға қайшы болмауы және оқушының білім алу құқығын шектемеуі керек.
Мектеп бітіргеніне 15 жыл болған Әбілқайыр Аман қазіргі мектептегі тәртіп талаптарын қолдайтынын айтады.
«Балаларға сабақ кезінде смартфон ұстатпау, шашты боямау, мектепте бәрінің бірдей киінгені дұрыс деп ойлаймын. Мен оқыған мектепте де тәртіп осындай болды. Ешкім өзін өзгеден ерекше көрсетуге тырыспайтын. Біз біліммен жарысатынбыз. Телефон енді ғана шыға бастаған кез еді, мектепте ұстауға болмайтын. Шаш боямайтынбыз, қыздар да бояна қоймайтын. Тіпті шашқа гель жағуға да рұқсат жоқ еді. Тәртіп қатаң болды. Әрине, мұның жақсы да, жаман да жақтары бар. Бірақ ең бастысы – бала мектепке білім алу үшін барады. Сондықтан ата-аналар мектептің ең алдымен білім ордасы екенін ұмытпауы керек», – дейді Әбілқайыр Аман.
Қыз балаларға макияж жасауға болмай ма?
Мұнда да дәл сондай қағида қолданылады. Қазақстанда қыз балаларға макияж жасауға бүкіл ел аумағында тікелей тыйым салатын жалпы норма жоқ. Алайда мектептің ішкі тәртібінде сыртқы келбетке қатысты талаптар болуы мүмкін. Сондықтан ата-ана баласының оқитын мектебіндегі нақты ережені білуі қажет. Ең бастысы – талаптың болуы ғана емес, оның қалай қолданылатыны. Оқушының сыртқы келбеті бойынша ескерту жасау бір бөлек, ал сол себеппен баланы сабаққа кіргізбеу немесе оның білім алуына кедергі жасау – мүлде басқа мәселе.
Мектеп формасы бойынша ата-ана нені білуі керек?
Мектеп формасының түсі мен үлгісін мектеп ата-аналар мен мектептің тиісті органдарының пікірін ескере отырып айқындайды. Бірақ ата-анаға форманы нақты бір дүкеннен немесе белгілі бір өндірушіден сатып алуды міндеттеуге болмайды. Яғни мектеп «Форманы тек осы дүкеннен сатып алыңдар» деп талап ете алмайды. Ата-ана белгіленген талаптарға сәйкес келетін форманы өзі таңдауға құқылы. Бұл – әсіресе жаңа оқу жылы алдында маңызды ақпарат.
Ұстаз мәртебесі гүлмен өлшенбейді
1 қыркүйекке қатысты пікірталастың астарында одан да маңызды мәселе жатыр. Қазақстан қоғамында ұстазға деген құрметті қалай қалыптастырамыз? Ұстаздың мәртебесі оның үстелінде қанша гүл тұрғанымен өлшенбейді. Мұғалімнің беделі – оның кәсіби білімімен, балаға деген қарым-қатынасымен, еңбегінің қоғам тарапынан бағалануымен қалыптасады. Сол сияқты оқушының ұстазға деген құрметі де міндетті түрде қымбат сыйлықпен көрсетілуі шарт емес. Ал гүл сыйламаған бала немесе оның ата-анасы үшін өзін кінәлі сезінудің қажеті жоқ.
Ата-ана үшін ең маңызды бес қағида
Жаңа оқу жылы қарсаңында ата-аналар мына жайттарды есте ұстағаны жөн. Біріншіден, мұғалімге гүл сыйлау – міндет емес. Екіншіден, мектеп пен мұғалім ата-аналардан гүл немесе сыйлық үшін ақша жинауға бастамашы болмауы тиіс. Үшіншіден, гүлдің бағасы мен көлеміне байланысты жарыс болмауы керек. Төртіншіден, мектеп формасын нақты бір дүкеннен сатып алуды талап етуге болмайды. Бесіншіден, смартфон, шаш үлгісі, макияж және басқа да сыртқы тәртіп мәселелерінде ата-ана баласының мектебіндегі нақты ішкі ережелермен танысқаны дұрыс.
Бір гүл – бір құрмет. Бірақ міндет емес. Биылғы 1 қыркүйекке қатысты өзгерістердің негізгі философиясы – мектепті артық шығын мен формализмнен арылтып, оның тәрбиелік мәнін күшейту. Бала мектепке гүл ұстап барса – бұл жақсы ниет. Гүл ұстап бармаса – бұл оның ұстазын құрметтемейтінін білдірмейді. Мұғалімге деген құрмет бір күндік гүлмен емес, күнделікті қарым-қатынаспен, білімге деген жауапкершілікпен, әдеппен және алғыспен көрінеді. Сондықтан 1 қыркүйекте ең маңыздысы – кімнің гүл шоғы үлкен болғаны емес.
Ең маңыздысы – баланың мектепке қуанышпен келуі, мұғалімнің өз еңбегінің бағаланғанын сезінуі және ата-ананың жаңа оқу жылын артық қаржылық міндеттемесіз бастауы. Гүл сыйлау – ниет болса жасалатын ізгілік.
Ал гүл сатып алу – ешкімнің міндеті емес. Жаңа оқу жылының басты сыйлығы да осы болса керек: артық жарыссыз – құрмет, артық шығынсыз – білім, ал міндеттеусіз – шынайы ықылас.
