Жасанды интеллект Қазақстанда енді тек технологиялық компаниялардың құралы емес. Ол бизнес-модельдерді, білім беру жүйесін және еңбек нарығын қайта қалыптастыратын негізгі факторға айналып келеді. Сарапшылардың пікірінше, алдағы кезеңде бәсеке ЖИ қолданатын және қолданбайтын компаниялардың арасында емес, жасанды интеллектіні ескі жүйеге қосымша ретінде пайдаланатын және бизнесін соның негізінде қайта құратын ұйымдардың арасында жүреді. Қазақстанда 2026 жыл Цифрландыру және жасанды интеллект жылы ретінде белгіленді. Бұл кезеңде жасанды интеллектіні экономика мен мемлекеттік басқаруға енгізу ғана емес, оның білім беру мен еңбек нарығына әсері де айқын сезіле бастады.
Бизнеске жаңа талап: ЖИ-ді құрал емес, бизнес-модельге айналдыру
KPMG Кавказ және Орталық Азия консалтинг департаментінің басшысы Тимур Омашевтің айтуынша, әлемдегі көптеген компания жасанды интеллектіні енгізіп жатқанымен, оның нақты экономикалық тиімділігі әзірге шектеулі. KPMG-нің Transforming the Enterprise 2026 зерттеуіне қатысқан 20 елдегі 1750 трансформация жетекшісінің тек 26%-ы ғана ЖИ компанияның өсу мақсаттарына нақты көмектесіп жатқанын сенімді түрде айтқан. Мәселе технологияның жоқтығында емес. Көп жағдайда компаниялар бұрынғы процестерді ғана жылдамдатып отыр. Мысалы, қызметкер құжатты бұрын бірнеше сағатта дайындаса, енді оны ЖИ көмегімен бірнеше минутта жасайды. Бірақ шешім қабылдау тәртібі, келісу кезеңдері және компанияның бизнес-моделі өзгермесе, бұл тек өнімділіктің өсуі болып қалады. Сарапшылар мұны AI-assisted модель деп атайды. Яғни жасанды интеллект адамға көмекші ретінде жұмыс істейді.
Келесі деңгейде — AI-native модель. Мұнда компанияның операциялық жүйесі бастапқыдан жасанды интеллект мүмкіндіктеріне негізделеді. Деректер стратегиялық активке айналады, шешімдер болжам мен нақты уақыттағы талдауға сүйенеді, ал қызметкерлер жасанды интеллектпен бірге жұмыс істейді. Бұл жерде қарапайым тест бар: компаниядағы ЖИ жүйесін бір күнге өшіріп тастасаңыз, не болады? Егер бизнес тек баяулайтын болса — бұл AI-assisted модель. Ал егер негізгі операциялық процестер тоқтап қалса, компания AI-native деңгейіне жақындады деуге болады.
Қазақстан үшін бұл неге маңызды?
Қазақстандық компаниялардың бірқатары үшін мұндай өзгеріс үлкен мүмкіндік болуы мүмкін. Банк, телеком, мұнай-газ, бөлшек сауда және мемлекеттік секторда орасан зор деректер қоры бар. Егер бұл деректерді дұрыс басқару жүйесімен, киберқауіпсіздікпен және жасанды интеллект құралдарымен біріктіре алсақ, компаниялар тек шығынды азайтып қоймай, жаңа қызметтер мен бизнес-модельдер қалыптастыра алады.
Мәселен, клиенттің сұранысын алдын ала болжау, несие тәуекелін бағалау, логистиканы оңтайландыру, өндірістегі ақауларды ерте анықтау немесе жекелендірілген білім беру қызметтерін ұсыну — ЖИ-дің қарапайым автоматтандырудан жоғары деңгейдегі мүмкіндіктері. Алайда сарапшылардың пікірінше, бұл трансформацияны тек IT департаментіне жүктеу қате. Өйткені ЖИ бір ғана бөлімнің емес, маркетингтен бастап қаржыға, HR-дан клиенттік сервиске дейінгі барлық процестің жұмысына әсер етеді.
Жасанды интеллект мектепке де кіріп келеді
ЖИ-дің ықпалы бизнестен бөлек білім беру жүйесінде де күшейіп келеді. 8 қыркүйекте Үкімет отырысынан кейін журналистерге берген жауабында Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова жасанды интеллект көмегімен жаңа форматтағы мектеп оқулықтарын әзірлеу мүмкіндігі қарастырылып жатқанын айтты. Министрдің мәліметінше, қазіргі уақытта 40 мектепте Yello немесе Oqulyq платформалары арқылы оқулықтарды бір ортаға біріктіру бойынша пилоттық жоба жүргізілуде.
Ал жаңа форматтағы оқулықтың пилоттық нұсқасын 2026 жылғы қараша – 2027 жылғы қаңтар аралығында көрсету жоспарланып отыр. Жоба министрлікке қарасты ұйым және 15 баспамен бірлесіп әзірленіп жатыр. Бұл жерде әңгіме оқулықты жай ғана PDF форматына ауыстыру туралы емес. Егер жоба толыққанды жүзеге асса, болашақ оқулық оқушының деңгейіне қарай мазмұнды бейімдейтін, қосымша тапсырма ұсынатын, біліміндегі олқылықтарды анықтайтын және мұғалімге оқушының үлгерімі туралы талдау беретін цифрлық құралға айналуы мүмкін. Бұл — білім берудегі AI-native тәсілге жасалған қадам болуы ықтимал.
Дегенмен технология оқулық сапасының барлық мәселесін автоматты түрде шешпейді. Министрдің айтуынша, биыл жүргізілген талдау барысында мектеп оқулықтарынан шамамен 700 қате анықталған. Сондықтан ЖИ-ді қолданумен қатар, сараптамалық редакциялау, ғылыми сараптама және баспа сапасын бақылау жүйесі де сақталуы қажет.
Еңбек нарығы: кей мамандықтар жоғалады, көпшілігі өзгереді
Жасанды интеллектінің ең үлкен әсері еңбек нарығында байқалмақ. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Аскарбек Ертаевтың айтуынша, технологиялардың дамуына байланысты кейбір мамандықтар біртіндеп жойылуы мүмкін. Олардың қатарында мәтінді өңдеушілер мен терушілер, деректерді енгізу қызметкерлері және корректорлар бар.
Алайда негізгі сценарий — мамандықтардың жаппай жоғалуы емес, олардың мазмұнының өзгеруі. Министрдің айтуынша, еңбек нарығында жаңа бағыттар пайда болады. Осыған байланысты кадр даярлау жүйесі еңбек нарығындағы өзгерістерден кейін емес, алдын ала әрекет етуі тиіс.
Осы мақсатта кәсіптік стандарттарға міндетті AI-компонентін енгізу жоспарланып отыр. Оның құрамына цифрлық дағдылар, ЖИ құралдарын қолдану, BI-аналитика және киберқауіпсіздік кіреді. 2026 жылдың соңына дейін 600-ден астам жұмысшы кәсіпті кәсіптік стандарттармен қамту көзделген. Сонымен қатар білім беру бағдарламаларының кәсіптік стандарттарға сәйкестігін автоматты түрде тексеру жұмысы басталған. Кәсіптік стандарттарды әзірлеу үшін арнайы ЖИ сервисі де іске қосылған.
Осыған қатысты IT-маманы Мирас Қараса былай дейді.
«Жасанды интеллект Қазақстанда енді қосымша құрал емес, бизнестің және еңбек нарығының құрылымын өзгертетін факторға айналып келеді. Сондықтан компаниялар ЖИ-ді тек шығынды азайту үшін емес, жаңа өнім мен қызмет жасауға пайдалану керек. Ал білім беру жүйесі оқушылар мен мамандарды осы өзгеріске алдын ала дайындауы маңызды. Меніңше, алдағы жылдары ЖИ-ді меңгерген маман емес, өз кәсібін ЖИ-мен тиімді үйлестіре алатын маман еңбек нарығында үлкен артықшылыққа ие болады».
2035 жылға дейін Қазақстанға 2,9 млн жаңа қызметкер қажет
Мұнда маңызды бір қарама-қайшылық бар. Бір жағынан, жасанды интеллект кейбір мамандықтарды алмастырады. Екінші жағынан, Қазақстан экономикасына алдағы жылдары миллиондаған жаңа маман қажет болады. Еңбек министрлігінің болжамына сәйкес, 2035 жылға дейін Қазақстан экономикасына 2,9 млн жаңа жұмысшы қажет. Демек, негізгі мәселе «ЖИ адамдардың жұмысын тартып ала ма?» деген сұрақпен шектелмейді. Негізгі мәселе — жұмыс орындарының өзгеруіне адамдардың қаншалықты тез бейімделе алатынында. Бұрын бір қызметкер орындайтын бірнеше операцияны енді ЖИ атқаруы мүмкін. Бірақ оның орнына ЖИ жүйесін басқару, деректерді талдау, нәтижені тексеру, клиентпен күрделі коммуникация жүргізу, стратегиялық шешім қабылдау сияқты жаңа міндеттер пайда болады. Сондықтан болашақ еңбек нарығында ең бағалы маман тек өз кәсібін жақсы білетін адам емес, өз кәсібін жасанды интеллектпен ұштастыра алатын маман болуы ықтимал.
Адамды толық алмастыру емес, адам мен ЖИ арасындағы дұрыс баланс
Сонымен бірге жасанды интеллектіні енгізудің тәуекелдері де бар. Олардың қатарында деректердің сапасы, киберқауіпсіздік, құпия ақпараттың таралуы, алгоритмдердің қателігі және қызметкерлердің ЖИ-ді бақылаусыз пайдалануы бар. Тағы бір маңызды мәселе — адам факторын толығымен алып тастау қаупі. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, клиентпен жұмыс істейтін барлық процесті автоматтандыру әрдайым жақсы нәтиже бере бермейді. Күрделі немесе эмоциялық жағдайларда адаммен тікелей сөйлесу қажеттілігі сақталады. Сондықтан тиімді модель — ЖИ типтік және қайталанатын жұмысты орындайды, ал адам күрделі шешімдер мен жауапкершілікті өз қолында ұстайды деген қағидаға негізделуі мүмкін.
Қазақстан қай жерде?
Қазақстан қазір маңызды кезеңде тұр. Бір жағынан, әлемдегі ірі компаниялар ЖИ-ді бизнес-модельдің өзегіне айналдырып жатыр. Екінші жағынан, елдің білім беру жүйесі жаңа форматтағы ЖИ негізіндегі оқулықтарды сынақтан өткізуге дайындалып жатыр, ал еңбек нарығы кәсіптік стандарттарға AI-компонентін енгізуге көшуде. Бұл үш процесс бір-бірінен бөлек емес. Бизнеске жаңа дағдылары бар мамандар қажет. Білім беру сол мамандарды дайындауы керек. Ал еңбек нарығының стандарттары осы өзгерістерге сәйкес жаңаруы тиіс. Сондықтан Қазақстан үшін жасанды интеллект мәселесі тек технологиялық саясат емес, экономикалық және әлеуметтік трансформация мәселесіне айналып отыр. Алдағы жылдары компаниялардың бәсекеге қабілеттілігі қанша нейрожелі немесе AI-ассистент қолданатынымен емес, жасанды интеллектіні бизнес стратегиясына қаншалықты терең енгізгенімен өлшенуі мүмкін.
Сол сияқты мектептерде де цифрлық оқулықтың болуы жеткіліксіз. Оның оқушының білім алу тәсілін қаншалықты өзгертетіні маңызды. Ал еңбек нарығында басты артықшылық ЖИ-ден қорықпау емес, онымен жұмыс істеуді кәсіби дағдыға айналдыру болмақ. Қазақстан үшін басты сұрақ — жасанды интеллект келеді ме деген мәселе емес. Ол әлдеқашан келді. Ендігі сұрақ — Қазақстан экономикасы, білімі және адами капиталы осы өзгерістің қарқынына қаншалықты тез бейімделе алады?
