Десе де жасанды интеллектінің жылдам дамуы жаңа мүмкіндіктермен қатар еңбек нарығы, ақпарат қауіпсіздігі, авторлық құқық, электр энергиясын тұтыну және технологиялық тәуелсіздік мәселелерін де алға шығарды.
Бизнес жасанды интеллектіні жаппай енгізе бастады
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының мәліметінше, 2025 жылы зерттеу жүргізілген елдердегі компаниялардың 20,2 пайызы жасанды интеллектіні пайдаланған. 2024 жылы бұл көрсеткіш 14,2 пайыз, ал 2023 жылы 8,7 пайыз болған. Демек, кәсіпорындар арасында жасанды интеллектіні қолдану екі жылдың ішінде екі еседен астам өскен.
Бұл көрсеткіш жасанды интеллектінің уақытша тренд емес, бизнестің тұрақты құралына айналып келе жатқанын аңғартады. Компаниялар оны клиенттермен жұмыс істеу, жарнама әзірлеу, құжаттарды өңдеу, тәуекелдерді бағалау және бағдарламалық өнімдер жасау үшін қолданады.
Дегенмен ірі компаниялар мен шағын кәсіпорындардың мүмкіндігі бірдей емес. Үлкен бизнестің қаржылық ресурсы, деректер қоры және білікті мамандары жеткілікті болса, шағын кәсіпкерлерге технологияның бағасы, деректердің қауіпсіздігі және қызметкерлерді оқыту мәселесі кедергі келтіреді. OECD шағын және орта бизнесте жасанды интеллектіні пайдалану деңгейі ірі компаниялармен салыстырғанда әлі де төмен екенін атап көрсетеді.
Жасанды интеллект жұмыс орындарын жоя ма?
Қоғамдағы ең үлкен алаңдаушылықтың бірі – жасанды интеллект салдарынан адамдардың жұмыссыз қалу қаупі.
Халықаралық еңбек ұйымының 2025 жылғы зерттеуінде әлемдегі әр төртінші жұмыс орны генеративті жасанды интеллектінің ықпалына ұшырауы мүмкін екені көрсетілген. Бірақ ұйым мұны жұмыс орындарының бәрі толық жойылады деп түсіндірмейді. Негізгі өзгеріс мамандықтардың мазмұнына, яғни қызметкер атқаратын міндеттерге қатысты болмақ.
Ең алдымен мәтін өңдеу, мәлімет енгізу, құжат дайындау, аударма, есеп жүргізу және әкімшілік қызметтер автоматтандыруға жақын тұр. Керісінше, адаммен тікелей қарым-қатынас, жауапкершілік, шығармашылық пайым және күрделі шешім қабылдау қажет мамандықтарда жасанды интеллект көбіне қызметкерді алмастырмай, оның көмекшісіне айналады.
Сондықтан басты қауіп – мамандықтың толық жоғалуы ғана емес. Жасанды интеллектіні меңгерген қызметкердің оны қолданбайтын маманды еңбек нарығынан ығыстыру ықтималдығы жоғары.
Жаңа жағдайда жұмыс берушілер тек кәсіби білімді емес, ақпаратты тексеру, дұрыс тапсырма құрастыру, алгоритмнің қателігін анықтау және қабылданған шешімге жауап беру қабілетін де бағалай бастайды.
Арзан әрі қуатты модельдер көбейіп келеді
Stanford университетінің AI Index есебі жасанды интеллект модельдерінің күрделі тапсырмаларды орындау қабілеті артып, оларды қолдану құнының төмендеп келе жатқанын көрсетеді. Сонымен бірге алдыңғы қатарлы модельдерді дайындауға жұмсалатын есептеу ресурсы мен инвестиция көлемі өскен.
Бұл жерде қарама-қайшылық бар. Дайын модельді пайдалану арзандағанымен, әлемдік деңгейдегі жаңа жүйені әзірлеу тек мол қаржысы, қуатты серверлері және үлкен деректер қоры бар компаниялар мен мемлекеттердің қолынан келеді.
Осының салдарынан жасанды интеллект нарығы бірнеше технологиялық алпауыттың айналасына шоғырлануы мүмкін. Басқа елдер дайын шетелдік модельдерді пайдаланушы болып қалса, олардың деректері, ақпараттық кеңістігі мен цифрлық инфрақұрылымы сыртқы платформаларға тәуелді болады.
Жасанды интеллектінің көрінбейтін шығыны
Жасанды интеллект виртуалды өнім болып көрінгенімен, оның артында орасан зор дата-орталықтар, графикалық процессорлар, салқындату жүйелері және электр желілері тұр.
Халықаралық энергетика агенттігінің дерегінше, 2024 жылы әлемдегі дата-орталықтар шамамен 415 тераватт-сағат электр энергиясын тұтынған. Бұл жаһандық электр тұтынудың шамамен 1,5 пайызына тең. Соңғы бес жылда олардың энергия тұтынуы жылына орта есеппен 12 пайызға өскен.
2025 жылы дата-орталықтардың электр энергиясына сұранысы тағы 17 пайызға артқан. Жасанды интеллектіге бағытталған орталықтардың тұтынуы одан да жылдам өскен.
Бұл үдеріс электр желілеріне түсетін салмақты күшейтеді. Болашақта дата-орталық салатын ел үшін арзан электр қуатының болуы ғана жеткіліксіз. Электр желісінің тұрақтылығы, су ресурстары, салқындату мүмкіндігі және экологиялық талаптар да шешуші факторға айналады.
Демек, жасанды интеллект жарысы тек бағдарламашылар мен алгоритмдердің бәсекесі емес. Бұл – электр энергиясы, чиптер, дата-орталықтар және инженерлік инфрақұрылым үшін жүріп жатқан жарыс.
Ақылды жүйенің қатесі үшін кім жауап береді?
Жасанды интеллект сенімді көрінгенімен, жалған ақпарат құрастырып, деректерді бұрмалап немесе нақты дәлелі жоқ жауап беруі мүмкін. Мұндай қателік ойын-сауық саласында елеусіз көрінгенімен, медицинада, сот жүйесінде, банкте немесе мемлекеттік қызметте ауыр салдарға әкелуі ықтимал.
Негізгі құқықтық мәселе – алгоритм ұсынған қате шешім үшін кімнің жауап беретіні. Бағдарламаны жасаған компания ма, оны сатып алған мекеме ме, әлде шешімді бекіткен қызметкер ме?
Жасанды интеллектінің жұмысы әрдайым ашық емес. Кейбір күрделі модельдердің қандай дерекке сүйеніп нақты қорытынды жасағанын түсіндіру қиын. Сондықтан мемлекеттік және әлеуметтік маңызы бар шешімдерді толығымен алгоритмге тапсыру азаматтардың құқықтарына қауіп төндіруі мүмкін.
Осы себепті жасанды интеллект адамды шешім қабылдау үдерісінен толық ығыстырмай, сарапшыға қосымша құрал ретінде қолданылғаны маңызды. Соңғы жауапкершілік адам мен мекемеде қалуға тиіс.
Жалған контент дәуірі басталды
Генеративті жасанды интеллект арқылы шынайыға ұқсас мәтін, дауыс, фото және видео жасау жеңілдеді. Мұндай технология жарнама, кино және білім беру саласына мүмкіндік бергенімен, алаяқтық пен ақпараттық манипуляцияның да құралын күшейтті.
Бұрын жалған видео әзірлеуге арнайы техника мен кәсіби маман қажет болса, қазір қарапайым қолданушының өзі адамның дауысын немесе бейнесін бірнеше минутта жасай алады.
Бұл жағдайда қоғамға медиасауаттылықтың жаңа деңгейі қажет. Ақпаратты тек мәтініне немесе бейненің сапасына қарап бағалау жеткіліксіз. Оның бастапқы дереккөзін, жарияланған уақытын, контекстін және ресми растауын тексеру маңызды болмақ.
Бұқаралық ақпарат құралдары үшін де басты артықшылық жаңалықты бірінші жариялау емес, оның шынайылығын дәлелдеу қабілетіне айналады.
Қазақстанның мүмкіндігі қандай?
Қазақстанда жасанды интеллектіні дамытудың 2024–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы бекітілген. Құжат деректер, инфрақұрылым, адами капитал, ғылыми зерттеулер, құқықтық реттеу және акселерациялық бағдарламаларды қамтитын алты негізгі бағыттан тұрады.
2026 жыл Қазақстанда Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жарияланды. Үкімет технологияларды экономиканың барлық саласына енгізуді негізгі басымдықтардың бірі ретінде белгілеген.
Қазақстан үшін жасанды интеллектінің бірнеше маңызды мүмкіндігі бар. Ол мемлекеттік қызметтерді жеделдетуге, медицинадағы диагностика мен бақылауды жақсартуға, өндірістегі шығынды азайтуға, ауыл шаруашылығында өнімділікті болжауға және қазақ тіліндегі цифрлық өнімдерді дамытуға көмектесе алады.
Алайда инфрақұрылым салу мәселенің бір бөлігі ғана. Қазақстанға сапалы ұлттық деректер қоры, қазақ тілін жақсы түсінетін модельдер, тәуелсіз бағалау жүйесі және білікті зерттеушілер қажет.
2025 жылы жарияланған KazMMLU зерттеуінде қазақ және орыс тілдеріндегі, Қазақстанның жергілікті мазмұнына негізделген 23 мың сұрақтан тұратын бағалау жиынтығы ұсынылды. Зерттеушілер жетекші көптілді модельдердің өзінде қазақ тілі мен жергілікті білімге қатысты айтарлықтай кемшілік бар екенін анықтаған.
Бұл Қазақстан үшін маңызды белгі. Шетелдік модель қазақша жауап бергенімен, оның елдің заңнамасын, тарихын, мәдениетін және қоғамдық контекстін дұрыс түсінетініне кепілдік жоқ.
Қазақстанға не істеу керек?
Ең алдымен қазақ тіліндегі сапалы цифрлық деректер қорын көбейту қажет. Кітаптар, ғылыми мақалалар, заңдар, оқулықтар және архив материалдары заңды әрі құрылымдалған форматта қолжетімді болуы тиіс.
Екіншіден, мектеп пен университеттегі білім беру жүйесі өзгеруге тиіс. Барлық оқушыны бағдарламашы ету міндетті емес. Бірақ ақпаратты тексеру, деректермен жұмыс істеу және жасанды интеллектіні жауапкершілікпен қолдану негізгі сауаттың бір бөлігіне айналуы қажет.
Үшіншіден, мемлекеттік органдар жасанды интеллект жүйесін сатып алғанда оның тиімділігімен бірге қауіпсіздігін, дерек қайда сақталатынын және шешімнің қалай қабылданатынын бағалауы керек.
Төртіншіден, Қазақстан дайын шетелдік технологияларды тұтынумен шектелмей, жергілікті стартаптарды, зерттеу орталықтарын және қазақ тіліндегі модельдерді қолдауға мүдделі болуы қажет.
Жасанды интеллект адамзатқа бір мезетте үлкен мүмкіндік пен күрделі сынақ ұсынып отыр. Ол өнімділікті арттырып, медицина мен ғылымды дамытуы мүмкін. Бірақ бақылаусыз енгізілген жағдайда жұмыс орындарындағы теңсіздікті күшейтіп, жалған ақпаратты көбейтіп, деректер қауіпсіздігіне және энергетикалық инфрақұрылымға қысым түсіреді.
Жасанды интеллект адамның орнын толық басады деу де, оны кезекті технологиялық сән ретінде бағалау да дұрыс емес. Негізгі өзгеріс – адам мен машинаның арасындағы еңбек бөлінісінде.
Алдағы жылдары бәсеке технологияны кім бірінші жасағанына ғана байланысты болмайды. Оны кім қауіпсіз, тиімді және қоғам мүддесіне сай пайдалана алғаны шешуші рөл атқарады.
Қазақстан үшін де негізгі сұрақ «жасанды интеллект керек пе?» деген мәселе емес. Басты сұрақ – оны кімнің дерегімен, қандай ережемен және кімнің мүддесі үшін дамытамыз? Міне, ең негізгі мәселеміз осы сауал төңірегінде болып тұр.
