Білімді болу мен білімді адал жолмен игеру – екі бөлек мәселе. Адамның қолында дипломы, ғылыми дәрежесі, кәсіби жетістігі болғанымен, оның қоғам алдындағы жауапкершілігі сол жетістіктерді қалай пайдаланатынынан көрінеді. XII ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауидің рухани мұрасында да адам бойындағы білім, ар-ұят, адалдық пен жауапкершілік өзара сабақтас құндылықтар ретінде қарастырылады. Ғұламаның «Диуани хикмет» жинағындағы ойлар бүгінгі жастар тәрбиесі мен университет мәдениетіне осы тұрғыдан жақын.
Білімнің қадірі – оны қалай пайдаланғаныңда
Қожа Ахмет Ясауи өмір сүрген кезеңде білім алу діни таныммен, адамгершілік тәрбиемен және рухани кемелденумен тығыз байланысты болды. Оның хикметтерінде адамды ізгілікке бастайтын қасиеттер дәріптеліп, менмендік, дүниеқоңыздық, екіжүзділік пен әділетсіздік сыналады. Ғұлама үшін адамның қадірі жинаған байлығымен немесе қоғамдағы дәрежесімен ғана өлшенбейді. Оның қандай жолды таңдағаны, өзгелерге қарым-қатынасы және өз ісіне қаншалықты адал екені де маңызды.
Бұл ерекшелік «Диуани хикметті» зерттеген ғалымдардың еңбектерінде кеңінен қарастырылған. Мәселен, әдебиеттанушы Рақымжан Тұрысбек 2023 жылы жарияланған «Қожа Ахмет Ясауи хикметтеріндегі адамдық мұрат пен имандылық негіздері» атты ғылыми мақаласында ойшыл мұрасындағы адамгершілік, әділеттілік, жауапкершілік, мейірімділік пен жасампаздық мәселелеріне назар аударады. Зерттеуші Ясауи дүниетанымындағы адамдық мұрат пен игілікті істің қоғамдық маңызын талдайды.
Осы тұжырымды қазіргі білім беру жүйесімен байланыстыра қарастыруға болады. Университет студентке белгілі бір мамандықты меңгертіп қана қоймай, оны дербес ойлауға, өз шешіміне жауап беруге және кәсіби ортада адал әрекет етуге үйретуі тиіс. Өйткені білімнің қоғамдық құндылығы оның көлемімен емес, сол білімнің қандай мақсатқа жұмсалатынымен де анықталады.
Мысалы, болашақ дәрігер үшін медициналық білімді меңгеру қаншалықты маңызды болса, науқас алдындағы жауапкершілікті сезіну де соншалықты қажет. Заңгер заңды білуімен қатар, әділдік қағидаларын ұстануы керек. Ал ғылыми қызметке бет бұрған жас зерттеуші үшін жаңалық ашуға ұмтылу мен зерттеу нәтижесін адал ұсыну бір-бірінен ажырамайтын талапқа айналуға тиіс.
Академиялық адалдық және Ясауи тағылымы
Қазіргі жоғары білім беру жүйесінде академиялық адалдық мәселесі ерекше маңызға ие. Өзгенің еңбегін иемдену, деректерді бұрмалау, емтиханда көшіру немесе ғылыми жұмысты басқа біреуге жаздыру білім алудың мәніне қайшы келеді. Мұндай әрекеттердің салдары бір студенттің бағасымен шектелмейді. Олар университетке, ғылыми ортаға және кәсіби біліктілікке деген сенімге әсер етеді.
Әрине, XII ғасырда өмір сүрген Ясауи бүгінгі академиялық адалдық ережелері немесе плагиат туралы сөз қозғаған жоқ. Оның ілімін қазіргі университеттің нормативтік талаптарымен тікелей байланыстыру тарихи тұрғыдан дұрыс болмас еді. Дегенмен хикметтерде көтерілген шыншылдық, ар тазалығы, өз әрекетіне жауап беру және екіжүзділіктен аулақ болу мәселелері академиялық адалдықтың адамгершілік негіздерін түсіндіруге мүмкіндік береді.
Ясауи мұрасындағы маңызды ерекшеліктің бірі – адамның сыртқы әрекеті мен ішкі ұстанымының үйлесімділігіне мән берілуі. Ғұлама рухани кемелденуді тек белгілі бір қағидаларды орындаумен шектемейді. Адамның ниеті, мінезі, өзгенің алдындағы жауапкершілігі де назардан тыс қалмайды.
Бұл ұстаным бүгінгі студент үшін де маңызды. Мәселен, ғылыми жұмысты талапқа сай рәсімдеу академиялық тәртіптің бір бөлігі болса, пайдаланылған дереккөздерді дұрыс көрсету, өзгенің пікірін құрметтеу және зерттеу қорытындысын бұрмаламау адамның жеке жауапкершілігіне байланысты.
Академиялық адалдықты тек жазалау немесе бақылау арқылы қалыптастыру қиын. Ол студенттің білім алуға деген көзқарасынан басталады. Егер жас адам оқу нәтижесін тек жоғары баға немесе диплом алу мүмкіндігі ретінде қабылдаса, білімнің шынайы құндылығы екінші орынға ығысуы мүмкін. Ал ізденісті өзін дамыту мен қоғамға пайдалы болудың жолы деп түсінген жағдайда адал еңбекке деген қажеттілік те күшейеді.
Риясыз еңбек – қоғамға қызмет етудің негізі
Ясауи іліміндегі маңызды ұғымдардың бірі – адамның жеке мүддесінен жоғары тұратын рухани жауапкершілік. Оның хикметтерінде мұқтаж жандарға жанашырлық таныту, өзгенің қайғысына бейжай қарамау, менмендіктен арылу мәселелері жиі кездеседі. Бұл ойлар сопылық дүниетаным аясында айтылғанымен, олардың адамгершілік мазмұнын қазіргі қоғамдық өмірмен де байланыстыруға болады.
Ясауи ілімін зерттеушілер оның дүниетанымындағы қызмет ету ұғымына ерекше мән береді. Мұнда қызмет тек белгілі бір міндетті орындау емес, адамның өз мүмкіндігін өзгелердің игілігіне жұмсауымен байланысты түсіндіріледі. Бұл көзқарас жеке жетістік пен қоғамдық жауапкершіліктің арақатынасын ой елегінен өткізуге жетелейді.
Бүгінде жастардың білім алуға, кәсіби өсуге және материалдық жағдайын жақсартуға ұмтылуы заңды. Дегенмен жеке табыс қоғам алдындағы жауапкершілікті жоққа шығармайды. Керісінше, сапалы білім мен кәсіби біліктілік адамға өзгелердің өмірін жақсартуға мүмкіндік береді.
Мұны университет өмірінен де байқауға болады. Студенттердің еріктілік қызметке қатысуы, әлеуметтік жобалар әзірлеуі, ауыл мектептеріне білім беру бастамаларын ұсынуы немесе ғылыми ізденісін қоғамдағы нақты мәселелерді шешуге бағыттауы – білімнің тәжірибелік маңызын көрсететін әрекеттер.
Риясыз еңбек дегеніміз адамның өз еңбегі үшін ақы алмауы немесе жеке мүддесінен толық бас тартуы емес. Оны еңбектің нәтижесіне жауапкершілікпен қарап, өз пайдасын өзгелердің құқығы мен мүддесіне қарсы қоймау деп түсіндіруге болады. Мұндай ұстаным әсіресе болашақ мұғалімдер, дәрігерлер, инженерлер, мемлекеттік қызметшілер мен зерттеушілер үшін маңызды.
Ғылыми ізденіс пен адамгершілік жауапкершілік
Қожа Ахмет Ясауи мұрасын қазіргі ғылыммен байланыстыра қарастырғанда бір маңызды ерекшелікті ескеру қажет. Оның хикметтері ғылыми зерттеу әдістемесіне арналған еңбек емес. Олар адамның рухани дүниесін, мінез-құлқын және адамгершілік таңдауын сөз ететін діни-сопылық поэзия үлгілері. Сондықтан Ясауи ілімінен қазіргі ғылымның дайын ережелерін іздеу емес, білім иесінің жауапкершілігі туралы ой түю орынды.
Ғылымның дамуы жаңа дерек табумен ғана шектелмейді. Ғылыми нәтижеге жету жолының ашықтығы, зерттеу әдістерінің негізділігі және қорытындының шынайылығы да маңызды. Зерттеушінің жеке жауапкершілігі осы талаптарды орындаудан көрінеді.
Мәселен, ғылыми жұмыста өз болжамын дәлелдеу үшін қолайсыз деректерді жасыру немесе зерттеу нәтижесін өзгерту ғылымға деген сенімге нұқсан келтіреді. Ал өз қатесін мойындап, тұжырымын қайта қарауға дайын болу зерттеушінің кәсіби мәдениетін көрсетеді.
Ясауи мұрасындағы менмендікті сынау, өзін-өзі тану және адам бойындағы кемшіліктермен күресу идеяларын осы тұрғыдан түсіндіруге болады. Ғылыми ортада да адамның өз пікірін жалғыз дұрыс тұжырым деп қабылдамай, өзге зерттеушілердің дәлелдерін тыңдай білуі маңызды. Мұндай ұстаным сындарлы пікірталас пен жаңа білімнің қалыптасуына жағдай жасайды.
Сонымен бірге университеттегі ғылыми жетекші мен жас зерттеушінің қарым-қатынасы да өзара жауапкершілікке негізделуі керек. Жетекші студенттің дербес ойлауына мүмкіндік беріп, ғылыми ізденісіне бағыт көрсетсе, жас зерттеуші өз еңбегінің сапасына жауап береді. Бұл жерде талапшылдық пен әділдік қатар жүруі тиіс.
Ясауи мұрасын бүгінгі жастарға қалай танытуға болады?
Қожа Ахмет Ясауидің мұрасын жастар тәрбиесінде пайдалану үшін оның өмірбаянын баяндау немесе хикметтерін жаттатумен шектелу жеткіліксіз. Ғұламаның ойларын тарихи жағдайымен бірге түсіндіріп, олардың қазіргі өмірмен байланысын талқылау маңызды.
Мәселен, университет аудиториясында Ясауи хикметтеріндегі әділдік, жауапкершілік және адамгершілік мәселелерін студенттерге таныс жағдайлар арқылы қарастыруға болады. Өзгенің ғылыми еңбегін пайдаланғанда қандай талаптарды сақтау керек? Жеке пайда мен қоғамдық мүдде қайшылыққа түскенде қандай шешім қабылдаған дұрыс? Білімді адамның қоғам алдындағы міндеті неден көрінеді? Осындай мәселелер төңірегіндегі пікірталас тарихи мұраның тәрбиелік мазмұнын тереңірек түсінуге көмектеседі.
Бұл ретте хикметтердің мәтіндік ерекшеліктерін де ескеру қажет. Түркітанушы Кемал Ерасланның «Dîvân-ı Hikmet» туралы зерттеуінде жинақтың әр кезеңде көшіріліп, толықтырылғаны, сақталған нұсқаларының тілі мен мазмұнында айырмашылықтар бар екені көрсетіледі. Кейінгі ғасырларда жинаққа Ясауи дәстүрін жалғастырған өзге сопы ақындардың шығармалары да енген. Сондықтан хикметтерді зерттегенде олардың мәтіндік тарихына назар аудару маңызды.
Бұл ғылыми ерекшелік университеттегі білім беру үдерісіне де қатысты. Тарихи мұраны құрметтеу оның мазмұнын өзгеріссіз қабылдау дегенді білдірмейді. Керісінше, дереккөздерді салыстыру, мәтіннің шығу тарихын зерттеу және ғылыми тұжырымдарды дәлелмен негіздеу арқылы рухани мұраны тереңірек тануға болады.
Ясауи ілімін қазіргі жастарға танытудың тиімді жолы – оның мұрасын бүгінгі қоғамның нақты мәселелерімен байланыстыра отырып, тарихи мазмұнын сақтап түсіндіру. Сонда хикметтер тек өткен дәуірдің әдеби ескерткіші ретінде емес, адамның өз әрекеті мен өмірлік ұстанымына ой жүгіртуіне мүмкіндік беретін рухани мұра ретінде қабылданады.
Адал білім – сенімнің негізі
Университеттің басты міндеттерінің бірі – қоғам сенім арта алатын маман даярлау. Мұндай сенім тек дипломмен немесе кәсіби біліктілікпен қалыптаспайды. Ол адамның өз ісіне адалдығынан, өзгелердің еңбегін құрметтеуінен және қабылдаған шешіміне жауап бере білуінен көрінеді.
Қожа Ахмет Ясауидің рухани мұрасы осы құндылықтардың тарихи тамырын түсінуге мүмкіндік береді. Оның хикметтерінде адамгершілік қасиеттер адамның күнделікті әрекетінен бөлек қарастырылмайды. Ізгілік туралы айту мен ізгі әрекет жасау, білімге ұмтылу мен сол білімді дұрыс пайдалану өзара байланысты.
Бүгінгі студент үшін бұл тағылымның мәні айқын. Білім алу – жеке жетістікке жетудің жолы ғана емес, болашақта атқаратын ісіне жауапкершілікпен қараудың бастауы. Ал адал еңбек пен әділдікке негізделген кәсіби мәдениет университет қабырғасында қалыптасады.
Ғасырлар бұрын айтылған Ясауи хикметтерінің бүгінгі білім беру кеңістігімен үндесетін тұсы да осында. Білімнің шынайы қадірі оны иеленген адамның атағы немесе дәрежесімен емес, сол білімнің адамға және қоғамға тигізген пайдасымен өлшенеді.