Түркі халықтарының тілі, салт-дәстүрі мен тарихи даму жолы әртүрлі болғанымен, оларды байланыстыратын ортақ рухани мұра бар. Соның бірі – XII ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауидің шығармашылығы. Ғұламаның «Диуани хикмет» еңбегі түркі тіліндегі діни-сопылық әдебиеттің дамуына ықпал етіп, бірнеше ғасыр бойы ұрпақтан ұрпаққа жетті. Бүгінде Ясауи мұрасы Қазақстанның ғана емес, тұтас түркі дүниесінің тарихи-мәдени құндылығы ретінде зерттеліп келеді.
Түркі тілінде тараған даналық
Қожа Ахмет Ясауи өмір сүрген XII ғасыр Орталық Азияның саяси, діни және мәдени өмірінде елеулі өзгерістер жүрген кезең еді. Ислам діні аймақта орнығып, қалаларда діни білім беру мен жазба мәдениет дамыды. Араб тілі діни ғылымда, парсы тілі әдебиет пен мәдени өмірде кеңінен қолданылды. Осындай ортада түркі тіліндегі діни-танымдық шығармалардың пайда болуы жергілікті халықтың рухани өмірі үшін маңызды құбылысқа айналды.
Ясауидің есімімен байланысты «Диуани хикмет» жинағы осы әдеби дәстүрдің көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Хикметтерде діни түсініктер, адамның өмірлік мұраты, рухани ізденісі мен дүниетанымы түркі поэзиясына тән бейнелі тілмен жеткізіледі. Мұның тарихи маңызы шығарманың мазмұнымен ғана шектелмейді. Түркі тілінің күрделі діни-философиялық ойларды жеткізе алатын әдеби тіл ретінде қолданылуы да ерекше назар аудартады.
Ортағасырлық Орталық Азияда діни білімнің едәуір бөлігі араб және парсы тілдеріндегі еңбектер арқылы тарағаны белгілі. Ал түркі тіліндегі хикметтер діни ұғымдардың жергілікті тілдік ортада түсіндірілуіне мүмкіндік берді. Бұл түркі халықтарының жазба әдебиеті мен рухани дүниетанымының дамуына ықпал еткен маңызды үрдістердің бірі болды.
Дегенмен «Диуани хикметтің» бүгінге жеткен мәтіндерін түгелдей XII ғасырда жазылған күйінде сақталған туынды деп қабылдауға болмайды. Жинақтың қолжазбалары әртүрлі кезеңдерде көшірілген, олардың арасында тілдік және мазмұндық айырмашылықтар кездеседі. Зерттеушілер Ясауи дәстүрін жалғастырған кейінгі ақындардың шығармалары да хикметтер жинағына енгенін атап өтеді.
Сондықтан «Диуани хикмет» бір жағынан Қожа Ахмет Ясауидің рухани мұрасымен байланысты болса, екінші жағынан бірнеше ғасыр бойы қалыптасқан түркі сопылық әдебиетінің тарихын танытады. Оның құндылығы да осында: жинақ арқылы бір ойшылдың дүниетанымын ғана емес, тұтас әдеби дәстүрдің даму жолын зерттеуге болады.
Ясауи дәстүрі қалай таралды?
Қожа Ахмет Ясауидің тарихи ықпалын оның жеке шығармашылығымен ғана шектеу жеткіліксіз. Ғұламаның есімі кейінгі ғасырларда қалыптасқан сопылық дәстүрмен де тығыз байланысты. Бұл дәстүр Орталық Азиядағы діни-мәдени өмірдің бір бөлігіне айналып, түркі тіліндегі рухани әдебиеттің дамуына әсер етті.
Ясауи дәстүрін жалғастырған тұлғалардың бірі ретінде Сүлеймен Бақырғани аталады. Ол түркі сопылық әдебиетінің белгілі өкілдерінің бірі саналады. Бақырғани есімімен байланысты шығармаларда діни-танымдық мәселелер түркі тілінде жырланып, хикмет айту дәстүрі жалғасын тапқан.
Бұл сабақтастықтың маңызы – Ясауи мұрасының бір тарихи кезеңмен шектелмей, кейінгі ұрпақтың шығармашылығында жалғасуында. Хикметтер әртүрлі аймақта көшіріліп, оқылып, діни-әдеби ортада таралған. Уақыт өте келе олардың тілдік ерекшеліктері де өзгеріп отырған.
Ясауи мұрасының таралуына қолжазба мәдениеті айрықша ықпал етті. Баспа ісі кеңінен дамымаған кезеңдерде шығармаларды сақтау мен жеткізудің негізгі жолдарының бірі оларды қолмен көшіру болды. Көшірмешілер мәтіндерді кейінгі ұрпаққа жеткізгенімен, бұл үдеріс барысында жекелеген сөздер, тілдік құрылымдар және кейбір шығармалардың құрамы өзгеруі мүмкін еді.
Сол себепті бүгінгі зерттеушілер үшін Ясауи мұрасын танудың маңызды міндеттерінің бірі – қолжазбаларды салыстыру, олардың жазылған кезеңін анықтау және мәтіндердің өзара байланысын зерттеу. Мұндай жұмыс ортағасырлық түркі әдебиетінің даму ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік береді.
ЮНЕСКО мойындаған қолжазбалар
Ясауи мұрасының халықаралық маңызын көрсететін нақты деректердің бірі – Қазақстан Ұлттық кітапханасында сақталған қолжазбалар жинағы.
ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасына ұсынылған құжатта Қожа Ахмет Ясауи мен оның дәстүрін жалғастырушы Сүлеймен Бақырғанидің шығармалары қамтылған қолжазбалар туралы мәлімет берілген. Құжатқа сәйкес, жинақтағы қолжазбалар ортағасырлық түркі тілінде, шағатай жазба дәстүрінде сақталған. Олардың жалпы көлемі шамамен 1400 бетті құрайды.
Бұл деректердің маңызы зор. Өйткені қолжазбалар тек әдеби шығармалардың мәтінін сақтап қоймайды. Олар белгілі бір кезеңдегі тілдің қолданылуын, жазу мәдениетін, діни түсініктер мен әдеби дәстүрдің ерекшеліктерін зерттеуге мүмкіндік береді.
Мәселен, бір шығарманың әртүрлі кезеңде көшірілген нұсқаларын салыстыру арқылы сөздердің қолданысы қалай өзгергенін, мәтінге қандай толықтырулар енгізілгенін немесе жекелеген хикметтердің қандай ортада таралғанын анықтауға болады. Мұндай зерттеулер түркі тілдерінің тарихи дамуын түсінуге де көмектеседі.
ЮНЕСКО құжатында Ясауи мен Бақырғани еңбектерінің түркі халықтарының рухани мәдениетіне, тілі мен әдебиетінің дамуына ықпал еткені атап өтіледі.
Осы тұрғыдан алғанда, Ясауи қолжазбаларының құндылығы олардың көнелігінде ғана емес. Олар түркі халықтарының ортақ әдеби және мәдени тарихын зерделеуге мүмкіндік беретін жазба дереккөздер саналады.
Түркістанның рухани орталыққа айналуы
Қожа Ахмет Ясауи есімімен тығыз байланысты тарихи мекен – Түркістан. Орта ғасырларда Ясы аталған қала Ұлы Жібек жолы бойындағы маңызды орталықтардың бірі болды. Мұнда сауда, қолөнер, діни және мәдени өмір дамыды.
Ясауидің осы қалада өмір сүріп, дүниеден өтуі Түркістанның кейінгі тарихи тағдырына да әсер етті. Оның қабірі орналасқан орын уақыт өте келе зиярат жасайтын қасиетті мекенге айналды. Ал XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салынған кесене қаланың сәулеттік келбеті мен тарихи маңызын жаңа деңгейге көтерді.
ЮНЕСКО деректеріне сәйкес, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі 1389–1405 жылдары салынған. Құрылыс Әмір Темір қайтыс болғаннан кейін аяқталмай қалған. Соған қарамастан кесене сол дәуірдегі сәулет өнерінің ең ірі әрі жақсы сақталған ескерткіштерінің бірі болып саналады.
Ғимараттың биіктігі 38,7 метрге жетеді. Кесене құрамында әртүрлі қызмет атқарған 35 бөлме бар. Оның сәулеттік құрылымы, күмбездері мен сәндік безендірілуі кейінгі Темір әулеті дәуіріндегі құрылыс өнеріне ықпал еткен.
Бұл жерде назар аударатын маңызды жайт бар. Ясауи XII ғасырда өмір сүрсе, бүгінгі кесене оның дүниеден өткенінен екі ғасырдан астам уақыт кейін салынған. Демек кесене тек ғұламаның өмірімен байланысты ескерткіш емес, кейінгі дәуірлерде оның есімі мен мұрасына қандай мән берілгенін де көрсетеді.
Әмір Темірдің Ясауи қабірінің басына ауқымды сәулет кешенін салдыруы ғұламаның сол кезеңдегі беделі мен Түркістанның діни-мәдени маңызын айғақтайды. Сонымен бірге бұл құрылыс Темір дәуірінің саяси және сәулеттік тарихымен де тығыз байланысты.
Қазақстанның әлемдік мұра тізіміне енген алғашқы нысаны
2003 жылы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Бұл – Қазақстан аумағынан аталған тізімге енген алғашқы нысан.
ЮНЕСКО кесененің құндылығын үш негізгі өлшем бойынша мойындады. Біріншіден, ол Темір дәуіріндегі сәулет өнерінің көрнекті жетістігі ретінде бағаланды. Екіншіден, Орталық Азияның мәдени тарихы мен құрылыс технологиясының дамуын танытатын маңызды ескерткіш саналды. Үшіншіден, кейінгі кезеңдегі ірі сәулет құрылыстарына үлгі болғаны атап өтілді.
Кесененің халықаралық деңгейде мойындалуы Қазақстанның мәдени мұрасын әлемге танытуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар тарихи ескерткішті сақтау, қалпына келтіру және айналасындағы тарихи ортаны қорғау мәселелерінің маңызын арттырды.
Кесененің ерекшелігі оның жеке ғимарат ретінде ғана емес, ортағасырлық Ясы қаласының тарихи кеңістігімен байланысында. Ескерткіштің айналасында көне қаланың археологиялық қабаттары сақталған. Олар Түркістанның әртүрлі кезеңдегі даму тарихын зерттеу үшін құнды.
Сондықтан кесенені қорғау оның қабырғалары мен күмбездерін сақтаумен шектелмейді. Тарихи ортаның тұтастығын сақтау, жаңа құрылыстардың ескерткішке әсерін бағалау, археологиялық мұраны қорғау да маңызды.
2025 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра комитеті кесенені сақтау бағытындағы ғылыми зерттеулер мен бақылау жұмыстарына назар аударды. Комитет шешімінде 2023–2025 жылдарға арналған кешенді ғылыми зерттеу бағдарламасы, ескерткіштің жай-күйін тұрақты бақылау орталығының құрылуы және архив материалдарын цифрландыру жұмыстары оң бағаланған.
Бұл Ясауи мұрасын сақтау ісінің бүгінгі күні де жалғасып жатқанын көрсетеді. Ғасырлар бойы сақталған ескерткішті келесі ұрпаққа жеткізу үшін тарихи таныммен қатар, заманауи ғылыми әдістер мен тұрақты бақылау қажет.
Ортақ мұраның қазіргі түркі әлеміндегі орны
Қожа Ахмет Ясауи мұрасының ерекшелігі – оның бір мемлекеттің қазіргі шекарасымен шектелмейтінінде. Ғұлама өмір сүрген дәуірде бүгінгі ұлттық мемлекеттер әлі қалыптаспаған еді. Сондықтан оның тарихи ықпалын қазіргі саяси шекаралар арқылы ғана түсіндіру дұрыс емес.
Ясауи дүниетанымы Орталық Азиядағы түркі тілдес халықтардың діни-мәдени ортасында қалыптасты. Кейінгі ғасырларда оның есімі мен шығармалары әртүрлі аймаққа таралып, ортақ рухани дәстүрдің бір бөлігіне айналды.
Бүгінде Ясауи мұрасы Қазақстанда, Түркияда және басқа да түркі мемлекеттерінде әдебиеттану, тарих, дінтану, философия мен тіл білімі тұрғысынан зерттеледі. Ғұламаның шығармалары әртүрлі тілге аударылып, ғылыми айналымға енгізіліп келеді.
Бұл зерттеулердің маңызы тек тарихи тұлғаның өмірбаянын толықтыруда емес. Ясауи мұрасы арқылы ортағасырлық түркі халықтарының дүниетанымын, әдеби байланыстарын, тілдік ерекшеліктерін және діни мәдениетін салыстыра зерттеуге болады.
Дегенмен түркі халықтарының ортақ мұрасын олардың тарихи айырмашылықтарын жоққа шығаратын біртұтас құбылыс ретінде қарастыруға болмайды. Әр халықтың өз әдеби дәстүрі, тарихи тәжірибесі мен мәдени ерекшелігі бар. Ясауи мұрасының құндылығы осы айырмашылықтарды сақтай отырып, олардың арасындағы тарихи байланысты тануға мүмкіндік беруінде.
Осы тұрғыдан ғұламаның шығармашылығы түркі әлемінің ортақ тарихын зерттеуде маңызды орын алады. Ол әртүрлі елдердегі ғалымдардың бірлескен зерттеулер жүргізуіне, қолжазбаларды салыстыруына және ортағасырлық әдеби мұраны жаңа ғылыми әдістермен зерделеуіне негіз бола алады.
Ясауи есімімен байланысты халықаралық университет
Түркі елдерінің қазіргі білім және ғылым саласындағы ынтымақтастығын көрсететін мысалдардың бірі – Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті.
Оқу орны 1991 жылы Түркістан мемлекеттік университеті ретінде құрылды. Ал 1992 жылғы 31 қазанда Қазақстан мен Түркия үкіметтері арасындағы келісім негізінде Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті болып қайта ұйымдастырылды.
Университеттің құрылуы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы Қазақстан мен Түркия арасындағы білім беру ынтымақтастығының маңызды қадамдарының бірі болды. Оқу орнына Ясауи есімінің берілуі де кездейсоқ емес. Бұл шешім ғұламаның түркі дүниесіндегі тарихи орнын және Түркістанның рухани маңызын ескерумен байланысты.
Университеттің ресми мәліметіне сәйкес, оқу орнын құрудағы негізгі мақсаттардың бірі түркі тілдес елдердің жастарына жоғары білім беру және білікті мамандар даярлау болды.
Мұндай білім беру үлгісінің ерекшелігі – әртүрлі елден келген жастардың бір академиялық ортада білім алуына мүмкіндік жасауында. Бұл тек маман даярлау ісімен шектелмей, тілдік және мәдени байланыстардың дамуына да жағдай туғызады.
Осылайша XII ғасырда өмір сүрген ойшылдың есімі қазіргі халықаралық білім беру ынтымақтастығымен де сабақтасып отыр. Ясауи мұрасы бұл жерде тарихи естелік қана емес, түркі елдері арасындағы мәдени байланысты білдіретін ортақ құндылық ретінде көрінеді.
Ғасырлар жалғаған мұра
Қожа Ахмет Ясауидің тарихи орнына баға бергенде оның мұрасын бірнеше қырынан қарастыру қажет. Біріншісі – түркі тіліндегі діни-сопылық әдебиеттің дамуына қосқан үлесі. Екіншісі – кейінгі ғасырларда қалыптасқан Ясауи дәстүрінің рухани мәдениетке ықпалы. Үшіншісі – Түркістанның тарихи және сәулеттік мұрасымен байланысы.
Бұл бағыттардың әрқайсысы жеке зерттеуді қажет етеді. Өйткені Ясауи мұрасы бір ғана шығарма немесе бір тарихи ескерткішпен шектелмейді. Оның есімімен байланысты қолжазбалар, әдеби дәстүрлер, сәулет ескерткіштері және тарихи деректер бірнеше ғасырлық мәдени дамудың ізін сақтап отыр.
Бүгінде бұл мұраны зерттеудің жаңа мүмкіндіктері бар. Қолжазбаларды цифрландыру, мәтіндердің әртүрлі нұсқаларын салыстыру, археологиялық және сәулеттік зерттеулер жүргізу арқылы Ясауи дәуірі мен кейінгі кезеңдер туралы түсінікті тереңдетуге болады.
Сонымен бірге тарихи мұраны зерттеу мен оны көпшілікке танытудың арасында байланыс болуы маңызды. Ғылыми еңбектерде анықталған деректер оқулықтарда, музей экспозицияларында, деректі фильмдер мен танымдық материалдарда дұрыс әрі түсінікті берілуі қажет. Әсіресе тарихи аңыздар мен ғылыми тұрғыдан дәлелденген мәліметтердің ара-жігін ажырату Ясауи мұрасын терең тануға көмектеседі.
Қожа Ахмет Ясауи өмір сүрген кезеңнен бері сегіз ғасырдан астам уақыт өтті. Осы аралықта мемлекеттер мен саяси шекаралар өзгерді, түркі халықтарының тілдері мен әдебиеті өзіндік даму жолынан өтті. Соған қарамастан ғұламаның есімі мен оның шығармашылығына байланысты дәстүр ұмытылған жоқ.
Бүгінде «Диуани хикмет» түркі жазба мұрасының маңызды бөлігі ретінде зерттелсе, Түркістандағы кесене Орталық Азияның сәулет өнері мен тарихи жадын танытатын ескерткіш ретінде қорғалады. Ал Ясауи есімімен байланысты халықаралық ғылыми және білім беру байланыстары ортақ мәдени мұраның қазіргі кезеңде де маңызын сақтап отырғанын көрсетеді.
Ясауи мұрасының түркі әлемін байланыстыратын құндылық ретіндегі мәні де осында. Ол әртүрлі тарихи кезеңдерді, әдеби дәстүрлерді және мәдени кеңістіктерді жалғап, түркі халықтарының ортақ өткенін тереңірек тануға мүмкіндік береді.