Орталық Азияда алдағы жылдары ең өзекті мәселелердің бірі мұнай немесе газ емес, су ресурстары болуы мүмкін. Ауғанстанда салынып жатқан Қош-Тепа каналы аймақтың гидрологиялық тепе-теңдігіне әсер етіп, су тапшылығы мәселесін одан әрі ушықтыруы ықтимал. Агробизнес өкілі Жан Дүйсеновтің пікірінше, бұл жоба тек Ауғанстанның ауыл шаруашылығына арналған инфрақұрылым емес, бүкіл өңірдің экономикалық және саяси тұрақтылығына ықпал етуі мүмкін стратегиялық бастама, деп хабарлайды Ozgeris.info.
Ауғанстанның үлкен жоспары
2021 жылы билікке келген «Талибан» қозғалысы ел экономикасын қалпына келтірудің негізгі бағыты ретінде ауыл шаруашылығын таңдады. Ондаған жылға созылған соғыс пен экономикалық тоқыраудан кейін азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жаңа жұмыс орындарын ашу және импортқа тәуелділікті азайту үшін суармалы егіс көлемін ұлғайту қажет болды.Осы мақсатта Ауғанстан Амудариядан су алатын Қош-Тепа каналын салуға кірісті. Ұзындығы шамамен 285 шақырым болатын каналдың ені 100 метрге, тереңдігі 5 метрге дейін жетеді. Жоба толық аяқталған соң 550 мың гектардан астам жерді суару көзделген. Сарапшылардың бағалауынша, канал жылына Амудариядан 10 миллиард текше метрге дейін су алуы мүмкін.Ауғанстан үшін бұл – экономикалық дамуға жол ашатын тарихи жоба. Алайда оның өңірлік салдары бұдан әлдеқайда ауқымды болуы ықтимал.
Бір елдің мүмкіндігі – екінші елдің мәселесі
Амудария – бірнеше мемлекеттің ортақ су артериясы. Оның суына Өзбекстан мен Түрікменстандағы миллиондаған гектар егістік тәуелді. Сондықтан өзеннің жоғарғы ағысынан алынатын әрбір қосымша текше метр су төменгі ағысқа жетпейді. Бұл табиғи заңдылық көрші мемлекеттердің алаңдаушылығын күшейтіп отыр. Өйткені суармалы егіншілік – өңірдегі экономиканың маңызды салаларының бірі.
Агробизнес өкілі Жан Дүйсеновтің айтуынша, бүгінгі таңда мәселе каналдың өзінде емес, су қорының жылдан-жылға азаюында іспетті.
«Су енді жай ғана табиғи ресурс емес. Ол – экономика, азық-түлік қауіпсіздігі, экспорт және мемлекеттердің тұрақтылығына әсер ететін стратегиялық фактор. XXI ғасырда судың маңызы мұнайдан кем болмайды», – дейді ол.
Климат өзгерісі жағдайды күрделендіріп отыр
Басқа да сарапшылардың айтуынша, Орталық Азиядағы су тапшылығы тек жаңа каналдардың салынуына байланысты емес. Памир мен Тянь-Шаньдағы мұздықтардың көлемі азайып келеді. Орташа ауа температурасы жоғарылап, булану деңгейі өсуде. Құрғақшылық жиілеп, жауын-шашын режимі өзгеріп жатыр. Соның салдарынан өңірдегі өзендердің табиғи ағыны да қысқаруы мүмкін. Бір жағынан халық саны көбейіп, азық-түлікке сұраныс артып келеді. Екінші жағынан, су көлемі азаюда. Бұл жағдай болашақта ресурстық қысымды күшейтуі ықтимал.
Құрылыс та оңай жүріп жатқан жоқ
Қош-Тепа құрылысы барысында инженерлік қиындықтар да байқалды. 2023 жылдың соңында спутниктік суреттер канал бойындағы кейбір аумақтардың су астында қалғанын көрсетті.Тәуелсіз сарапшылар мұны гидротехникалық ақаумен байланыстырса, ауған билігі бұл құрылыс процесінің жоспарлы бөлігі болғанын мәлімдеді.Дегенмен мамандар каналдың құмды топырақ арқылы өтетінін ескеріп, сапалы гидрооқшаулау жүргізілмесе, судың едәуір бөлігі жерге сіңіп кетуі мүмкін екенін айтады.
Қазақстан үшін бұл нені білдіреді?
Қазақстан Амударияның негізгі су тұтынушысы болмаса да, Орталық Азиядағы су теңгерімінің өзгеруі елімізге жанама түрде әсер етуі мүмкін. Аймақта ауыл шаруашылығы өндірісінің қысқаруы азық-түлік бағасына, экспорт көлеміне, өңіраралық саудаға және жалпы экономикалық тұрақтылыққа ықпал етеді. Сонымен қатар су ресурстары төңірегіндегі кез келген шиеленіс өңірлік қауіпсіздік мәселесіне айналуы ықтимал.
Сарапшылар мұндай жағдайда мемлекеттер су үнемдеу технологияларын кеңінен енгізіп, ескі ирригациялық жүйелерді жаңғыртып, трансшекаралық өзендерді бірлесіп басқарудың жаңа тетіктерін әзірлеуі қажет екенін айтады.
Су – XXI ғасырдың жаңа геосаяси ресурсы
Бұрын мемлекеттер мұнай мен газ үшін таласты. Бүгінде табиғи ресурстардың ішінде судың стратегиялық маңызы артып келеді. Өйткені мұнайды сатып алуға болады. Газды импорттауға болады. Ал өзеннің табиғи ағынын көбейту немесе оны сырттан жеткізу мүмкін емес. Осы тұрғыдан алғанда Қош-Тепа каналы тек Ауғанстанның ауыл шаруашылығы жобасы емес. Бұл – бүкіл Орталық Азиядағы су саясатының, экономикалық қауіпсіздіктің және мемлекетаралық қатынастардың жаңа кезеңін айқындауы мүмкін бастама.
Қорытындылай келе, Жан Дүйсеновтіңәлеуметтік желіде жарияланған пікірінше, өңір елдерінің алдында маңызды таңдау тұр. Біріншісі – су тапшылығы күшейген сайын өзара бәсекелестікті арттыру. Екіншісі – ғылымға негізделген ортақ су саясатын қалыптастырып, трансшекаралық өзендерді бірлесіп басқару тетіктерін жетілдіру.
Себебі су мәселесі – болашақтың емес, бүгіннің мәселесі. Ал оның шешімі тек инженерлік жобаларға емес, мемлекеттердің өзара сенімі мен ынтымақтастығына да байланысты.
