Қазақстанда Yandex Go қызметінің жұмысындағы іркіліс шетелдік цифрлық платформаларға тәуелділік мәселесін қайта көтерді. Ресейдегі «Яндекс» деректер орталықтарына жасалған шабуылдардан кейін қазақстандықтар такси шақыру және жеткізу қызметтерін пайдалануда қиындықтарға тап болды. Бір қызығы, 2023 жылы компанияның серверлері Қазақстанға көшірілгені ресми хабарланған еді. Ендеше, үш жылдан кейін Ресейдегі инфрақұрылымның зақымдануы еліміздегі пайдаланушыларға неге әсер етті? «Яндекстің» орнын басатын балама бар ма? Ал Қазақстанда осындай ірі деректер орталығын құру қаншалықты қиын?
Ozgeris.info редакциясы осы мәселелерге үңіліп көрді.
Серверлер Қазақстанға көшірілсе, ақау неге бізге әсер етті?
11 қазанда Қазақстанда Yandex Go қызметінің жұмысында іркіліс байқалды. Пайдаланушылар такси шақыру мен жеткізу қызметтеріне тапсырыс беруде қиындықтарға тап болды. Бұған дейін Ресейдегі «Яндекс» деректер орталықтарына ұшқышсыз ұшу аппараттарымен шабуыл жасалғаны хабарланған. Компанияның бірқатар сервисінің жұмысы бұзылды. Дегенмен Қазақстандағы ақаудың нақты қандай техникалық себеппен туындағаны жөнінде толық мәлімет жарияланған жоқ.
Бұл оқиға 2023 жылы жасалған ресми мәлімдемені еске түсірді. Сол кездегі Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі Бағдат Мусин «Яндекстің» yandex.kz порталына қызмет көрсететін серверлерін Қазақстанға көшіру жұмысы аяқталғанын хабарлаған еді. Министрліктің мәліметінше, қажетті жабдықтар елге жеткізіліп, орнатылған, сынақтан өткізіліп, портал жергілікті серверлерге толық ауыстырылған.
– Серверлерді ел аумағына көшіру – маңызды қадам. Бұл біздің пайдаланушыларымыздың деректерінің Қазақстанда өңделетінін көрсетеді, – деген еді Бағдат Мусин.
Бірақ мұнда бір маңызды жайт бар. 2023 жылғы хабарламада yandex.kz порталы туралы айтылғанымен, Yandex Go қызметінің барлық жүйесі Қазақстанға көшірілді деген мәлімет жоқ. Яғни пайдаланушылардың деректерін Қазақстанда сақтау мен такси қызметінің жұмысын толықтай ел ішіндегі серверлер арқылы қамтамасыз ету – екі бөлек мәселе.
Ал 12 қазанда Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі де осы мәселеге түсініктеме берді. Ведомство мәліметінше, қазақстандық пайдаланушылардың дербес деректерін сақтайтын серверлер ел аумағында орналасқан және қалыпты жұмыс істеп тұр. Бірақ такси мен жеткізу қызметтеріне қажетті кейбір техникалық жүйелер шетелде орналасқан.
Осылайша, үш жыл бұрынғы мәлімдеме мен бүгінгі жағдай бір-біріне тікелей қайшы келмейді. Десе де осы бір оқиға Қазақстандағы цифрлық инфрақұрылымның қаншалықты дербес жұмыс істей алатынына қатысты сұрақ туғызды. Егер пайдаланушылардың деректері ел ішінде сақталса, неге күнделікті қызмет көрсету жүйелері шетелдегі серверлерге тәуелді болып отыр?
«Яндекстің» орнын кім баса алады?
Қазақстанда Yandex Go-ға балама ретінде inDrive жұмыс істейді. Бірақ бір компанияның қызметі тоқтаған жағдайда екінші платформаның барлық сұранысты бірден қабылдай алатынына кепілдік жоқ. Ол үшін жеткілікті жүргізуші, тапсырыстарды өңдейтін қуатты жүйе және сұраныс күрт артқан кезде қызмет сапасын сақтайтын мүмкіндік қажет.
Мәселе тек такси қызметімен шектелмейді. «Яндекс» жеткізу, электронды сауда, картография және басқа да цифрлық қызметтерді біріктірген. Сондықтан әр бағытта балама болғанымен, бір компания ұсынатын қызметтердің барлығын қысқа мерзімде алмастыру оңай емес.
Мұндай жағдайда нарықта бірнеше тәуелсіз платформаның қатар жұмыс істеуі маңызды. Өйткені бір компанияның қызметі бұзылған кезде пайдаланушылар басқа сервистерге ауыса алуы керек. Бұл бәсекелестікті дамытуға да, азаматтардың цифрлық қызметтерге қол жеткізу мүмкіндігін сақтауға да ықпал етеді.
Министрлік өзге такси және жеткізу платформаларының жүктеме артқан жағдайда тұрақты жұмыс істеуі үшін тиісті шаралар қабылданып жатқанын мәлімдеді. Бірақ ұзақ мерзімде мәселені шешу үшін балама сервистердің санын көбейту ғана жеткіліксіз. Олардың техникалық мүмкіндігі, нарықтағы үлесі және төтенше жағдайда жұмысын жалғастыра алу қабілеті де маңызды.
Қазақстанда «Яндекс» деңгейіндегі деректер орталығын құру оңай ма?
Деректер орталығы – серверлер орналасқан үлкен ғимарат қана емес. Оның үздіксіз жұмыс істеуі үшін тұрақты электр қуаты, салқындату жүйесі, бірнеше тәуелсіз байланыс арнасы, ақпараттық қауіпсіздік құралдары және тәулік бойы қызмет көрсететін мамандар қажет. Негізгі жүйе істен шыққан жағдайда оның жұмысын басқа орталықтың жалғастыруы да алдын ала қарастырылуы тиіс.
Қазақстанда мұндай инфрақұрылым құруға мүмкіндік бар. Бірақ ғимарат салып, сервер орнату «Яндекс» сияқты күрделі платформаның барлық қызметін ел ішіне көшірумен бірдей емес. Мысалы, такси қызметінде жолаушы мен жүргізушіні сәйкестендіру, сапар құнын есептеу, төлем қабылдау, бағыт ұсыну және тапсырыстарды бөлу жүйелері бір-бірімен үздіксіз байланыста жұмыс істеуі керек.
Бұл жүйелерді басқа деректер орталығына көшіру үшін бағдарламалық жасақтаманы бейімдеу, деректердің үйлесімділігін қамтамасыз ету және қызметті нақты жүктемемен сынау қажет. Оның үстіне мұндай жұмыстар қомақты қаржы мен білікті мамандарды талап етеді.
Тағы бір маңызды мәселе – серверлердің қайда орналасқаны ғана емес, оларды кім басқаратыны. Қазақстанда тұрған деректер орталығы шетелдік компанияның технологиясына тәуелді болса, оның негізгі қызметтері бәрібір басқа мемлекеттегі инфрақұрылым арқылы жұмыс істеуі мүмкін.
Digital Business сайтына берген пікірінде qCloudy компаниясының негізін қалаушы, IT сарапшысы Нұрбек Садықов халықаралық цифрлық платформалардың инфрақұрылымы әдетте бірнеше елге бөлініп орналастырылатынын түсіндірген. Оның айтуынша, пайдаланушылардың дербес деректері белгілі бір мемлекетте сақталғанымен, сервистің жұмысын қамтамасыз ететін негізгі жүйелер басқа елде орналасуы мүмкін. Сондықтан деректердің Қазақстанда сақталуы платформаның шетелдегі инфрақұрылымнан толық тәуелсіз екенін білдірмейді.
Батыс санкцияларының әсері қандай?
Ресейге қарсы енгізілген Батыс санкциялары да цифрлық инфрақұрылымның болашағын талдағанда ескерілуі тиіс. Заманауи деректер орталықтарына жоғары өнімді процессорлар, графикалық үдеткіштер, желілік жабдықтар және басқа да күрделі технологиялар қажет. Олардың бір бөлігі АҚШ пен өзге мемлекеттердің экспорттық шектеулеріне жатады.
Бұл мәселе әсіресе жасанды интеллект жүйелерін дамытуда өзекті. Ресейлік технологиялық компаниялардың озық чиптерге қол жеткізу мүмкіндігі шектелген. Мұндай жағдайда қуатты есептеу жүйелерін кеңейту, ескірген жабдықтарды алмастыру және жаңа инфрақұрылым құру қиындай түсуі мүмкін.
8 қазанда Ресейдің Сасово қаласындағы «Яндекс» деректер орталығына шабуыл жасалғаны белгілі болды. Компанияның мәліметінше, бұл орталықта ондаған мың сервер орналасқан. Бұған дейін аталған нысанда YandexGPT жүйесін дамытуға пайдаланылған суперкомпьютерлер болғаны хабарланған. Бірақ олардың шабуыл кезінде зақымданғаны расталған жоқ.
Батыс санкцияларының Қазақстандағы Yandex Go қызметінің істен шығуына тікелей себеп болғанын айтуға негіз жоқ. Қазіргі жағдайда белгілі негізгі фактор – Ресейдегі деректер орталықтарының зақымдануы. Дегенмен санкциялар ұзақ мерзімде жабдықтарды сатып алуға, алмастыруға және инфрақұрылымды жаңғыртуға әсер етуі мүмкін.
Бұл Қазақстан үшін де маңызды мәселе. Егер еліміз шетелдік цифрлық платформалардың серверлерін өз аумағында орналастыруды көздесе, қолданылатын жабдықтардың жеткізілуі мен техникалық қолдаудың үздіксіз көрсетілуіне назар аударуы керек. Өйткені деректер орталығы Қазақстанда орналасқанымен, оның жұмысын қамтамасыз ететін технологиялар басқа мемлекеттердің шешімдеріне тәуелді болуы ықтимал.
Сарапшылар не дейді?
Ресейдегі деректер орталықтарына жасалған шабуылдардың салдарын бағалаған T-Investments компаниясының сарапшысы Марьяна Лазаричева «Яндекс» өзге орталықтарына жүктемені бөліп, қызметтерін қалпына келтіре алатынын айтқан. Бірақ мұндай шабуылдар жалғаса берсе, резервтік инфрақұрылымның мүмкіндігі азайып, жағдай күрделенуі мүмкін.
Сарапшының бағалауынша, қауіп жекелеген сервистердің уақытша тоқтауымен немесе компанияның қаржылық шығынымен шектелмейді. «Яндекстің» технологияларын пайдаланатын басқа кәсіпорындар да зардап шегуі ықтимал.
Бұл пікір Қазақстан үшін де өзекті. Себебі шетелдік платформалардың қызметін тек жеке пайдаланушылар ғана емес, солар арқылы табыс тауып жүрген жүргізушілер, курьерлер және кәсіпкерлер де пайдаланады. Такси шақыру жүйесінің уақытша тоқтауы жүргізушілердің тапсырыссыз қалуына, ал жеткізу қызметіндегі іркіліс кәсіпкерлердің жұмысына әсер етуі мүмкін.
Қазақстан қандай қорытынды шығаруы керек?
«Яндекс» сервистеріндегі іркіліс еліміздің цифрлық қауіпсіздігіне қатысты маңызды мәселені көрсетті. Бүгінде азаматтар такси шақырудан бастап азық-түлікке тапсырыс беруге дейін көптеген қызметті шетелдік платформалар арқылы пайдаланады. Олардың жұмысындағы кез келген ақау күнделікті тұрмысқа ғана емес, осы сервистер арқылы табыс тауып жүрген азаматтар мен кәсіпкерлерге де әсер етеді.
Мәселені шешудің бір жолы – Қазақстандағы деректер орталықтарының мүмкіндігін кеңейту. Бірақ бұл жеткіліксіз. Ел аумағында орналасқан серверлер шетелдегі негізгі жүйелерге тәуелді болса, бүгінгі жағдай тағы қайталануы мүмкін. Сондықтан платформалардың қандай қызметтері Қазақстанда жұмыс істейтінін, қайсысы шетелдегі инфрақұрылымға сүйенетінін және төтенше жағдайда олардың жұмысын қалай қалпына келтіруге болатынын анықтау қажет.
2023 жылы «Яндекс» серверлерінің Қазақстанға көшірілуі дербес деректерді ел ішінде сақтау бағытындағы маңызды қадам болды. Десе де, 2026 жылғы оқиға деректерді сақтау мен цифрлық қызметтердің үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету екі бөлек міндет екенін көрсетті.
Ендігі басты сұрақ – Қазақстан шетелдік цифрлық платформалардың жұмысына қатысты қандай талаптар қоя алады және олардың қызметі тоқтаған жағдайда азаматтарға қандай балама ұсынады? Бұл мәселенің жауабы бір ғана компанияның техникалық мүмкіндігіне байланысты емес. Ол еліміздің цифрлық инфрақұрылымының дамуына, нарықтағы бәсекелестікке және мемлекет пен технологиялық компаниялардың жауапкершілігіне тікелей қатысты.
Өйткені бүгінгі мәселе тек «Яндекстің» жұмысындағы уақытша ақауда емес. Ол – Қазақстанда миллиондаған адам күнделікті пайдаланатын цифрлық қызметтердің қаншалықты сенімді екеніне қатысты мәселе.
