Қазақстанның зейнетақы жүйесінде соңғы жылдардағы ең ауқымды өзгерістердің бірі жүзегеаспақ. 2026 жылдың 7 қыркүйегінен бастап күшіне енетін жаңа нормаларға сәйкес, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының (БЖЗҚ) салымшылары міндетті зейнетақы жарналары есебінен жиналған қаражатының 100 пайызын жеке басқарушы инвестициялық компанияларға (УИП) сеніп тапсыра алады. Бұл – жай ғана техникалықөзгеріс емес. Сарапшылардың пікірінше, бұл реформа Қазақстандағы зейнетақы жүйесінің философиясын өзгертетін қадам. Өйткені азаматтар енді тек жинақтаушы емес, өз қаржысының инвестициялық тағдырына жауапты инвесторға айналады, деп жазады Ozgeris.info тілшісі.
Мемлекет бақылауынан жеке таңдауға көшу
Осы уақытқа дейін қазақстандықтардың басым бөлігінің зейнетақы активтерін Ұлттық банк басқарып келді. Ал жеке басқарушы компанияларға міндетті зейнетақы жарналарының тек 50 пайызынғана беруге рұқсат болатын. Жаңа заң бұл шектеудіалып тастайды. Енді әр азамат жинағының барлығын Ұлттық банктің басқаруында қалдырып, толықтай жеке инвестициялық компанияға өткізе алады. Сондай-ақ бірнеше компания арасында бөліп орналастыра алады және әртүрлі инвестициялық стратегияларды қатар қолдана алады.
Бұл – әлемнің көптеген елдерінде қолданылатын модель. Онда мемлекет негізгі бақылаушы ретінде қала береді, бірақ инвестициялық шешім қабылдау құқығын азаматтың өзіне береді.
Бұл өзгеріс не үшін қажет болды?
Соңғы бірнеше жылда Қазақстанда зейнетақы активтерінің нақты табыстылығы қызу талқыланды. Инфляция деңгейі жоғарылаған кезеңдерде инвестициялық кірістің айтарлықтай бөлігі бағаның өсуімен “жұтылып” кетті. Кейбір кезеңдерде азаматтардың жинағы номиналды түрде көбейгенімен, нақты сатып алу қабілеті өзгермеді немесе төмендеді. Сонымен қатар жеке басқарушы инвестициялық компаниялардың кейбірі жекелеген кезеңдерде Ұлттық банктен жоғары табыстылық көрсетті. Осының нәтижесінде мемлекет азаматтарға таңдау еркіндігін кеңейтіп, қаржы нарығындағы бәсекелестікті арттыру туралы шешім қабылдады.
Экономистердің айтуынша, бәсекелестік күшейген сайын басқарушы компаниялар да тиімдірек инвестициялық стратегия ұсынуға ұмтылады.
Енді салымшы өзі инвестор болады
Бұрын көптеген азамат өз зейнетақысының қалай инвестицияланып жатқанын білмейтін. Жаңа жүйеде бұл көзқарас өзгеруі мүмкін. Әрбір салымшы енді инвестициялық портфельді өзі таңдайды, тәуекел деңгейін өзі анықтайды. Сонымен қатар бірнеше компанияның арасында қаражатын бөліп, компаниялардың табыстылығын тұрақты түрде бақылап отырады. Бұл өз кезегінде халықтың қаржылық сауаттылығын арттыруға ықпал етеді.
Үш түрлі инвестициялық стратегия
Әрбір басқарушы инвестициялық компания үштүрлі портфель ұсына алады. Консервативті портфель стратегия тұрақтылықты қалайтын адамдарға арналған. Мұнда негізгі инвестициялар мемлекеттік бағалы қағаздарға және тәуекелі төмен қаржы құралдарына салынады. Табыстылығы аса жоғары болмауы мүмкін, бірақ шығын тәуекелі де төмен.
Орташа тәуекелді портфель – ең теңгерімді нұсқа. Активтердің бір бөлігі қауіпсіз құралдарға, екінші бөлігі табыстылығы жоғары бағалы қағаздарға инвестицияланады. Ұзақ мерзімде жақсы нәтиже көрсетуі ықтимал.
Агрессивті (тәуекелі жоғары) портфельде табыс жоғары болуы мүмкін. Бірақ қаржы нарығындағы өзгерістер кезінде уақытша шығынға ұшырау қаупі де артады. Сарапшылар мұндай стратегияны көбінежас салымшыларға ұсынады. Себебі олардың зейнетке дейін жоғалтқан қаражатты қайта өсіруге уақыты жеткілікті.
Кімге тиімді?
Бұл реформа бәріне бірдей тиімді бола бермейді. жасы 25-45 аралығындағы азаматтар, ұзақ мерзімге инвестиция жасайтындар, қаржы нарығын бақылап отыратын адамдар, жоғары табысқа ұмтылатын салымшылар ғана ұтуы мүмкін. Сондай-ақ зейнетке шығуына бірнеше жыл қалған азаматтарға, инвестициялық тәуекелді түсінбейтін адамдарға, қысқа мерзімде тұрақтылықты қалайтын салымшыларға асықпаған жөн. Өйткені тәуекелі жоғары портфель қысқа уақыт ішінде төмен нәтиже көрсетуі мүмкін.
Қандай тәуекелдер бар?
Жаңа жүйенің ең маңызды ерекшелігі – жауапкершілік енді мемлекет пен басқарушы компанияларға ғана емес, салымшының өзіне де жүктеледі. Егер азамат басқарушы компанияны дұрыс таңдамаған болса немесе тәуекелі жоғары стратегияны таңдаса, инвестициялық нәтиже күткен деңгейден төмен болуы ықтимал. Сондықтан сарапшылар эмоциямен емес, нақты көрсеткіштерге сүйенуге кеңес береді. Компанияның бірнеше жылдағы табыстылығы, инвестициялық стратегиясы, қандай активтерге қаржы салатыны, тәуекел саясаты міндетті түрде зерттелуі тиіс.
Ақша қауіпсіз сақтала ма?
Бұл – халықты ең көп алаңдататын сұрақ. БЖЗҚ бірнеше қорғаныс тетігін қарастырған. Біріншіден, барлық қаражат тәуелсіз банк-кастодианда сақталады. Екіншіден, басқарушы компанияның жеке қаражаты мен салымшылардың активтері араласпайды. Үшіншіден, егер басқарушы компания эталондық кірістіліктен төмен нәтиже көрсетсе, айырмашылықты өз капиталы есебінен өтеуге міндетті. Төртіншіден, лицензиясынан айырылған жағдайда барлық жинақ автоматты түрде Ұлттық банктің басқаруына қайтарылады. Бұл механизмдер салымшылардың негізгі қаражатын қорғауға бағытталған.
Криптовалютаға ақша салынбайды
Соңғы жылдары криптовалютаның танымалдығы артқанымен, зейнетақы активтерін мұндай жоғары тәуекелді құралдарға инвестициялауға заң жүзінде тыйым салынған. Қаражат тек мемлекеттік бағалы қағаздарға, корпоративтік облигацияларға, акцияларға, банктік депозиттерге, халықаралық рейтингтері жоғары қаржы құралдарына инвестицияланады. Бұлшектеулер зейнетақы активтерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін енгізілген.
Қандай компанияларды таңдауға болады?
Қазіргі уақытта зейнетақы активтерін басқаруғаалты компания рұқсат алған:
* Alatau City Invest;
* BCC Invest;
* Halyk Finance;
* Halyk Global Markets;
* «Сентрас Секьюритиз»;
* Tansar Capital.
Айта кету керек, Halyk Global Markets 2027 жылдан бастап бұл қызметтен шығатынын мәлімдеген. Сондықтан жаңа өтінімдер қабылданбайды.
Сарапшылар не дейді?
Қаржы сарапшылары бұл реформаны жалпы оң бағалайды. Олардың пікірінше, қаржы нарығында бәсекелестік күшейеді және инвестициялық басқару сапасы артады. Бұл кезде халықтың қаржылық сауаттылығы өсіп, ұзақ мерзімде зейнетақы активтерінің тиімділігі жоғарылауы мүмкін. Сонымен қатар сарапшылар әрбір салымшының инвестициялық тәуекелді дұрыс бағалауы аса маңызды екенін ескертеді. Өйткені жоғары табысқа ұмтылу әрдайым жоғары тәуекелмен қатар жүреді.
Асықпаған арбамен қоян алады
7 қыркүйекте күшіне енетін өзгерістер: Қазақстанның зейнетақы жүйесін жаңа кезеңге бастайды. Бұған дейін азаматтардың басты міндеті– зейнетақы жарнасын уақытылы аудару болса, ендіоған инвестициялық шешім қабылдау жауапкершілігі де қосылады. Бұл реформа ұзақмерзімде тиімді болуы мүмкін. Себебі бәсекелестік артқан сайын басқарушы компаниялар жоғары табыстылық көрсетуге ұмтылады. Алайда таңдау еркіндігімен бірге тәуекел де қатар жүреді.
Сондықтан әрбір салымшы инвестициялық компанияны таңдағанда асығыс шешім қабылдамай, оның бұрынғы нәтижелерін, стратегиясын және тәуекел деңгейін мұқият зерделегені жөн. Бір сөзбен айтқанда, 7 қыркүйектен бастап қазақстандықтардың зейнетақысы тек мемлекеттің ғана емес, өздерінің қаржылық шешімдеріне де тәуелді бола бастайды. Бұл – жаңа мүмкіндік. Бірақ сол мүмкіндікті тиімді пайдалану үшін қаржылық сауаттылық пен саналы таңдау бұрынғыдан да маңызды болмақ.
