Екі облыстағы кадрлық ауыс-түйістің астары
Бүгін Қазақстанның екі өңірінде әкім ауысты. Атырау облысының әкімі Серік Шәпкенов қызметінен босатылып, оның орнына бұрынғы энергетика министрі Болат Ақшолақов тағайындалды. Ұлытау облысында да кадрлық өзгеріс жасалып, облыс әкімі орнынан кетті. Ресми ақпаратта мұндай шешімдердің себептері әдеттегідей егжей-тегжейлі түсіндірілген жоқ. Президент жарлығымен бір басшы қызметінен кетіп, екіншісі тағайындалды. Бірақ облыс әкімінің ауысуы, әсіресе Атырау сияқты стратегиялық өңірде, жай ғана кадр алмастыру емес. Ол – орталық биліктің аймақтағы жағдайға, жиналған проблемаларға және бұрынғы басшының жұмысына берген «саяси бағасы».
Атырауда кез келген жаңа әкімнің жұмысын жұрт Бергей Рысқалиевтің кезеңімен салыстырады. Оның облысты басқарғанына он жылдан астам уақыт өтсе де, есімі өңір тұрғындарының арасында әлі де жиі айтылады. Біреулер оны «Атырауды қала қылған әкім» деп бағалайды. Екінші топ оның тұсында қозғалған аса ірі жемқорлық істерін, кейін шығарылған сот үкімін еске салады. Осындай бір-біріне қарама-қайшы екі көзқарастың қатар өмір сүруі – тек бір шенеуніктің тағдыры емес. Бұл –Қазақстандағы өңірлік басқару жүйесінің, халықтың билікті бағалау өлшемінің және тиімділік пен заңдылықтың арақатынасының көрінісі. Ozgeris.info тілшісі осы мәселелерге тоқталып, әкімдерге қатысты бұған дейін бізге белгілі болған жайттарға көз жүгіртіп көреді...
Серік Шәпкеновтің кетуі нені білдіреді?
Серік Шәпкенов Атырау облысын 2022 жылғы желтоқсаннан бері басқарды. 2026 жылғы 17 шілдеде ол Президент жарлығымен қызметінен босатылып, орнына Болат Ақшолақов тағайындалды. Шәпкеновтің нақты не себепті кеткені ресми түрде ашық айтылған жоқ. Сондықтан оны белгілі бір проблема үшін қызметінен алды деп кесіп айту дұрыс емес. Дегенмен өкілеттік мерзімі аяқталмаған облыс әкімінің ауысуы орталық биліктің өңірге жаңа басқарушы қажет деп тапқанын көрсетеді.
Әрине, С. Шәпкенов тәжірибесіз мемлекеттік қызметші болған жоқ. Ол бұған дейін еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болды, Батыс Қазақстан облысында және орталық мемлекеттік органдарда қызмет атқарды. Бірақ Атырауды басқару әлеуметтік саламен ғана шектелмейді. Бұл өңірде мұнай компанияларымен келіссөз жүргізу, республикалық органдардан инфрақұрылымдық мәселелердің шешілуін талап ету, экологиялық қысымды азайту, еңбек дауларын бақылау, Жайық өзенінің жағдайына жауап беру және ірі капиталдың жергілікті халыққа әсерін реттеу қажет. Осы тұрғыдан қарағанда Болат Ақшолақовтың тағайындалуы кездейсоқ емес. Оның кәсіби қызметінің басым бөлігі мұнай, энергетика және жер қойнауын пайдалану саласымен байланысты. Ол «ҚазМұнайГазда», Энергетика министрлігінде, «Самұрық-Қазынада», PSA құрылымында және Kazenergy қауымдастығында басшылық қызметтер атқарды. 2022-2023 жылдары энергетика министрі, кейін Президент кеңесшісі болды. Демек орталық билік Атырауға жалпы әкімшілік тәжірибесі бар басшыдан гөрі, мұнай-газ саласын іштен білетін, ірі компаниялармен кәсіби деңгейде келіссөз жүргізе алатын менеджер жіберіп отыр.
Неге Атырауға мұнай саласының маманы қажет болды?
Атырау – Қазақстанның ең ірі мұнай өндіруші өңірлерінің бірі де, бірегейі де. Теңіз, Қашаған және басқа да кен орындары ел экономикасының негізгі тірегі саналады. Облыс республикалық бюджетке орасан көлемде салық түсіреді. Соған қарамастан, аймақта экология, ауызсу, кәріз, тұрғын үй, жол, электр желілері, жұмыссыздық және еңбек даулары сияқты проблемалар әлі де өткір. Осыдан Атыраудың басты парадоксы көрінеді: өңір бай, бірақ халық күнделікті өмірінде сол байлықтың игілігін толық сезінбейді. Мұнай өндіру көлемі мен облыс орталығының инфрақұрылымы арасында айқын алшақтық бар. Атырау қаласында жауыннан кейін көшелерді су басуы, кәріз жүйесінің жеткіліксіздігі, ауаның ластануы, жағымсыз иіс, Жайықтың тайыздануы, қоғамдық көлік пен шеткі аудандардағы жол мәселесі ұзақ жылдардан бері айтылып келеді. Сондықтан жаңа әкімнің алдына мұнай компаниялары мен өңір арасындағы байланысты қайта қарау міндеті қойылуы мүмкін. Ірі кәсіпорындардың әлеуметтік жауапкершілігі демеушілік шаралармен немесе жекелеген ғимарат салумен шектелмеуі тиіс. Олардың қаржысы коммуналдық инфрақұрылымға, экологиялық қауіпсіздікке және ұзақ мерзімді әлеуметтік жобаларға бағытталуы қажет.
Екінші үлкен мәселе – еңбек нарығы. Атырауда жергілікті жастардың ірі компанияларға жұмысқа орналасуы, мердігер ұйымдардағы жалақы айырмашылығы, еңбек жағдайы және шетелдік пен қазақстандық қызметкерлер арасындағы теңсіздік үнемі қоғамдық наразылық тудырады.
Үшінші бағыт – мұнайға тәуелділікті азайту. Облыстың болашағын тек көмірсутекпен байланыстыру қауіпті. Мұнай-химия, сервистік өндіріс, логистика, балық шаруашылығы, құрылыс материалдары және шағын бизнес нақты дамымайынша, өңір экономикасы бір саланың жағдайына тәуелді болып қала береді. Сондықтан Ақшолақовтың тағайындалуын Атырауға салалық келіссөз жүргізе алатын экономикалық менеджер қажет болды деген белгі ретінде қабылдауға болады.
Шәпкеновтің жұмысына қандай мәселелер салмақ түсірді?
Шәпкеновтің қызметіне ресми теріс баға берілген жоқ. Оның атына сөгіс жарияланғаны немесе белгілі бір міндетті орындай алмағаны үшін босатылғаны айтылмады. Дегенмен әкім ауысуына әсер етуі ықтимал бірнеше саяси фактор бар.
Біріншісі – сөзсіз, 2024 жылғы су тасқыны. Жайық өзенінің деңгейі көтеріліп, Атырау қаласы мен бірнеше ауданға қауіп төнді. Мыңдаған адам бөгет салуға қатысып, ауылдар мен елді мекендерді қорғауға күш жұмсады. Өңір үлкен апаттан аман қалғанымен, төтенше жағдай мемлекеттік басқарудың осал тұстарын көрсетті. Гидрологиялық болжам, су қоймаларын басқару, жағалауды бекіту, ауылдарды алдын ала қорғау және халықпен жедел байланыс орнату мәселелері күн тәртібіне шықты. Тасқынның алдын алу әкімдіктің жетістігі ретінде көрсетілгенімен, орталық билік апаттан кейінгі қалпына келтіру жұмыстарының қарқынына және келесі қауіпке дайындық деңгейіне баға беретіні анық.
Екінші фактор – экология. Атырау тұрғындары үшін бұл абстрактілі тақырып емес. Бұл ауадағы жағымсыз иіс, өндірістік қалдықтар, балықтың қырылуы, Жайық суының азаюы және Каспийдің тартылуы. Облыс әкімі мұндай проблемалардың бәрін жалғыз шеше алмайды. Көптеген шешім министрліктерге, ірі компанияларға және мемлекетаралық келіссөздерге тәуелді. Бірақ халық орталық органдарды емес, күн сайын көріп жүрген әкімді жауапты санайды. Егер кәріз тазарту құрылысы уақытында аяқталмаса, өзеннің жағдайы нашарласа немесе ауа сапасы өзгермесе, қоғамдық наразылық тікелей облыс басшысына бағытталады.
Үшінші мәселе – инфрақұрылым мен қаржының арақатынасы. Атырау бюджеттік мүмкіндігі жоғары өңір болғандықтан, қарапайым жолдың, ауызсудың немесе кәріздің шешілмеуі мұнда ерекше ауыр қабылданады. Халықтың сұрағы түсінікті: еліміздің негізгі мұнайы осы жерден өндірілсе, неге облыс орталығының шеткі аудандарында жол, жарық, су және кәріз мәселесі бар? «Жоба әзірленіп жатыр», «қаржы бөлінеді», «келесі жылы аяқталады» деген бюрократиялық жауаптар бұған жеткіліксіз. Атыраулықтар әкімнің жұмысын есеппен емес, көзге көрінетін өзгеріспен бағалайды. Дәл осы тұста қазіргі басшылар Бергей Рысқалиевпен салыстырудан жиі ұтылады.
Бергей Рысқалиев феномені қалай қалыптасты?
Бергей Рысқалиев 2006 жылғы ақпанда Атырау қаласының әкімі болып тағайындалып, сол жылдың қазанында облыс әкімі қызметіне көтерілді. Ол өңірді 2012 жылға дейін басқарды. Оның кезеңі мұнай бағасының жоғары, мемлекеттік бюджет пен жергілікті қазына кірісінің мол болған уақытына сәйкес келді. Атырауда құрылыс қарқыны күшейіп, жолдар, көпірлер, тұрғын үйлер, мектептер, балабақшалар, ауруханалар және жағалауды абаттандыру жобалары жүзеге асырылды. Б. Рысқалиевті қолдайтын жарияланымдарда оның алты жылдық басқару кезеңінде Жайық арқылы бірнеше көпір салынғаны, өзен жағалауының үлкен бөлігі бекітіліп, абаттандырылғаны, жүздеген көшеге асфальт төселгені және мыңдаған отбасы жаңа баспанаға көшірілгені айтылады. Мұндай деректердің бір бөлігі оның жақтастарының материалдарында келтірілгендіктен, оларды тәуелсіз аудиттің қорытындысы ретінде қабылдау дұрыс емес. Дегенмен сол кезеңде Атыраудың қалалық келбеті елеулі өзгергені даусыз.
Рысқалиевтің халық жадында қалуы тек салынған нысандардың санымен түсіндірілмейді. Оның басты ерекшелігі өзгерістің көзге бірден көрінуі еді. Жаңа көпірді тұрғын күн сайын пайдаланады, асфальтталған көшені көреді, апатты үйден жаңа пәтерге көшкен отбасы мұндай өзгерісті өмір бойы ұмытпайды. Жағалау абаттандырылса, қаланың жалпы бейнесі өзгереді. Ал қазіргі әкімдердің есептерінде көбіне инвестиция көлемі, жалпы өңірлік өнім, индекстер, меморандумдар мен жұмыс орындары айтылады. Қарапайым тұрғын болса билікті статистикамен емес, ауласындағы жолмен, үйіндегі сумен, баласының мектебімен және қаланың тазалығымен бағалайды. Рысқалиев осы қоғамдық сұранысты жақсы түсінді. Оны жақтаушылар бұрынғы әкімді кабинетте отырмайтын, құрылыс алаңдарын аралайтын, мердігерлерді асықтыратын және мәселені тез шешуге тырысатын басшы ретінде сипаттайды.
Әрине, мұндай бейненің белгілі бір бөлігі сол кезеңдегі ақпараттық саясат арқылы қалыптасты. Бірақ нақты нәтиже болмаса, кез келген насихаттың әсері ұзаққа созылмайды. Атыраулықтардың бір бөлігі оны әлі күнге дейін жақсы көрсе, бұл оның тұсында қаланың шынымен өзгергенін білдіреді.
Құрылыс пен қылмыстық іс бір-бірін жоққа шығармайды
2012 жылы Бергей Рысқалиев қызметінен кеткеннен кейін оның командасына қатысты ірі тергеу басталды. Бірнеше бұрынғы шенеунік пен кәсіпкер қамауға алынды. 2014 жылы «Рысқалиев тобына» қатысты сот процесінде 22 адамға үкім шығарылды. 2019 жылы Бергей Рысқалиевтің өзі сырттай 17 жылға, оның ағасы, бұрынғы Мәжіліс депутаты Аманжан Рысқалиев 16 жылға сотталды. Сот оларды ұйымдасқан қылмыстық топ құру, бюджет қаржысын иемдену, алаяқтық, қызметтік өкілеттігін асыра пайдалану және басқа да ауыр қылмыстар бойынша кінәлі деп таныды.
Айыптау тарапы қылмыстық топтың қызметі Рысқалиев облысты басқарған кезеңде басталғанын мәлімдеді. Тергеу нұсқасы бойынша, бюджет қаражаты газдандыру, электр желілері, сумен қамту, тұрғын үй, көпір және басқа да әлеуметтік нысандар құрылысы кезінде жымқырылған. Рысқалиев өзіне тағылған айыптарды мойындаған жоқ. Оны қолдайтын тарап істің «саяси астары бар» деп есептейді. Ол Қазақстаннан тыс жерде тұрады, ал қазақстандық органдар оны іздеуде жүрген тұлға ретінде қарастырады. Бұл жерде екі шындықты қатар мойындау қажет.
Біріншіден, Рысқалиев тұсында Атырауда көптеген нысан салынды және қаланың келбеті өзгерді.
Екіншіден, оған және оның командасына қатысты заңды күшіне енген сот үкімдері бар. «Ол қала салды, демек ештеңе ұрлаған жоқ» деу де, «ол сотталды, демек оның тұсында ештеңе жасалмады» деу де шындықты толық көрсетпейді. Мәселенің күрделілігі осында.
Неге халық сот үкіміне қарамастан оны қорғайды?
Қазақстан қоғамында «ұрласа да, жұмыс істеді» деген қауіпті түсінік бар. Ол жемқорлықты ақтауға әкелуі мүмкін. Бірақ бұл көзқарастың қалай пайда болғанын түсіну керек. Халық көбіне екі түрлі әкімді салыстырады: бірі бюджет қаржысын жұмсап, нақты нәтиже көрсетеді; екіншісі де қаржы жұмсайды, бірақ оның нәтижесі байқалмайды. Егер кейін бірінші әкімге жемқорлық айыбы тағылса, тұрғындар оның салған көпірін, жолын немесе үйін алға тартады. Өйткені басқа кезеңдерде де қаржы бөлінгенін, бірақ дәл сондай ауқымды өзгеріс болмағанын көреді. Бұл Рысқалиевті ақтамайды. Керісінше, Қазақстандағы басқару жүйесіне күрделі сұрақ қояды: неге заңды, ашық және адал басқару нақты әрі көзге көрінетін нәтижемен қатар жүре алмайды?
Халықтың Рысқалиевті сағынуы – көбіне жемқорлықты қолдау емес, қазіргі әкімдердің баяулығына, бюрократиясына және нәтижесінің аздығына білдірілген наразылық. Сонымен бірге Рысқалиевтің жетістігін тек оның жеке басқарушылық қабілетімен түсіндіру де дұрыс емес. Ол мұнайдан мол табыс түскен кезеңде жұмыс істеді. Оның қолында қаржы, орталық биліктің саяси қолдауы және шешім қабылдаудағы салыстырмалы еркіндік болды. Қазіргі әкімдер басқа жағдайда қызмет етеді: қоғамдық бақылау күшейді, әлеуметтік желі әр қатені көрсетеді, мемлекеттік сатып алу рәсімдері күрделенді, инфляция құрылыс құнын арттырды. Сондықтан бүгінгі әкімнен 2006-2012 жылдардағы құрылыс қарқынын сол қалпында талап ету объективті болмауы мүмкін. Бірақ бұл қазіргі басшыларға нәтиже көрсетпеуге сылтау бола алмайды.
Ақшолақовтың алдында қандай міндет тұр?
Болат Ақшолақов қызметке кіріскен сәттен бастап Рысқалиевтің кезеңімен салыстырылады. Бұл әділетті болмауы мүмкін, бірақ одан қашу қиын. Б. Ақшолақов – ең алдымен энергетика саласының маманы. Оның күші ірі компаниялармен, инвесторлармен және министрліктермен кәсіби тілде сөйлесе алуында. Сондықтан оған Рысқалиевтің моделін қайталау емес, жаңа басқару үлгісін қалыптастыру қажет.
Жаңа әкім мұнай компанияларынан өңірге көбірек әлеуметтік қайтарым алуы, инфрақұрылымдық жобаларды ашық жүргізуі, экологиялық бақылауды күшейтуі және нәтижені халыққа түсінікті түрде көрсетуі тиіс. Егер ол өндіріс көлемі мен инвестициялық келісімдер туралы есеп берумен ғана шектелсе, қоғамдық қолдау қалыптаспайды. Атырау қаласының кәріз және су бұру жүйесін жаңарту, экологиялық мониторингті ашық ету, Жайық пен Каспий мәселесін республикалық деңгейге шығару, жергілікті кадрлардың ірі кәсіпорындардағы үлесін арттыру, жол, ауызсу және электр инфрақұрылымын нақты мерзіммен аяқтау жаңа әкімнің беделін айқындайтын негізгі бағыттар болмақ.
Ұлытаудағы әкім ауысуының астары
Ұлытау – 2022 жылы ғана қайта құрылған облыс. Оны құрудың мақсаты тарихи маңызы жоғары өңірді жеке әкімшілік орталық ретінде дамыту, Жезқазған, Сәтбаев, Қаражал және шалғай аудандардың мәселелерін жедел шешу еді. Бірақ облыс мәртебесін беру барлық мәселені автоматты түрде шешпейді. Жезқазған мен Сәтбаевтағы инженерлік желілердің тозуы, ауызсу сапасы, экология, жол, медицина, тұрғын үй және моноқалалардың бір кәсіпорынға тәуелділігі сақталып отыр. Ұлытау экономикасы негізінен тау-кен өндірісіне сүйенеді. Өңірді әртараптандыру туралы көп айтылғанымен, жаңа өндірістер мен тұрақты жұмыс орындарын қалыптастыру баяу жүріп келеді. Соған қарамастан, ресми есептерде өнеркәсіп, құрылыс және тұрғын үй саласында өсім көрсетілген. Сондықтан әкім ауысуын тек экономикалық құлдыраумен түсіндіру қиын.
Мұның артында орталықтың өңірдің даму қарқынына көңілі толмауы, басқару командасын жаңарту ниеті немесе әкімді басқа қызметке ауыстыру жоспары тұруы мүмкін.
Ресми себеп ашық айтылмайынша, мұның бәрі саяси болжам болып қала береді. Атырау мен Ұлытауды байланыстыратын ортақ белгі бар. Екі облыс та Қазақстанның табиғи ресурстарын өндіреді, бірақ тұрғындары сол байлықтың игілігін жеткілікті сезінбейді. Атырауда мұнай өндірілгенімен, экология мен коммуналдық инфрақұрылымға шағым көп. Ұлытауда мыс пен басқа пайдалы қазбалар өндірілгенімен, моноқалалардың тозған жүйелері мен әлеуметтік мәселелері шешілмеген. Сондықтан екі өңірдегі кадрлық шешімдер ресурстық облыстарды басқару тәсілін жаңартуға талпыныс ретінде көрінуі мүмкін.
Әкімді ауыстыру жеткілікті ме?
Қазақстанда күрделі мәселе туындаған кезде әкімді ауыстыру негізгі саяси құралдардың бірі болып қала береді. Бірақ бір басшының орнына екіншісін тағайындау жүйені автоматты түрде өзгертпейді. Жаңа әкім командасын қайта құрады, жобаларды тексереді, басымдықтарды жаңартады. Соның салдарынан бірнеше ай ұйымдастыру жұмыстарына кетіп, бұрын басталған жобалардың мерзімі созылуы мүмкін.
Егер институционалдық сабақтастық болмаса, жиі ауысатын басшылар өңір дамуын баяулатады. Сондықтан қоғам үшін «жаңа әкім келді» деген жаңалықтан гөрі, бұрынғы әкімнің қандай міндетті орындай алмағаны, жаңа әкімге қандай нақты талап қойылғаны, оның орындалу мерзімі қандай екені және халық нәтижені қалай бақылайтыны маңызды. Қазіргі жүйеде бұл сұрақтар көбіне жауапсыз қалады. Әкімнің не үшін келгені де, не үшін кеткені де толық түсіндірілмейді. Мұндай жабықтық саяси жауапкершілікті әлсіретеді.
Болат Ақшолақовтың Атырау облысының әкімі болып тағайындалуы орталық биліктің мұнайлы өңірді басқаруға салалық тәжірибесі бар тұлғаны жібергенін көрсетеді. Серік Шәпкеновтің қызметтен босатылуының нақты себебі ресми түрде айтылған жоқ. Бірақ экология, инфрақұрылым, су тасқынынан кейінгі қауіпсіздік, еңбек нарығы және мұнай компанияларымен қарым-қатынас мәселелері басқару моделін өзгертуді қажет еткен болуы ықтимал.
Ұлытаудағы кадрлық ауыс-түйіс те жаңадан құрылған облыстың даму қарқыны орталық үшін маңызды екенін аңғартады. Өнеркәсіптік көрсеткіштер өскенімен, инфрақұрылым, экология, моноқалалар және экономиканы әртараптандыру мәселелері әлі шешілген жоқ.
Ал Бергей Рысқалиевтің есімі Атырауда әлі ұзақ уақыт айтылуы мүмкін. Ол халық жадында бір жағынан қаланың келбетін өзгерткен, жол, көпір және тұрғын үй салған әкім ретінде қалды. Екінші жағынан, Қазақстан соты оны аса ауыр қылмыстар бойынша сырттай соттады. Оның танымалдығы сот үкімін жоққа шығармайды, сот үкімі де оның кезеңінде салынған нысандарды тарихтан өшірмейді. Ең бастысы – атыраулықтардың Бергей Рысқалиевті неге жиі еске алатынын дұрыс түсіну. Халыққа өткен дәуірдің адамы емес, нақты нәтиже керек. Егер жаңа әкім жолды жөндеп, экологияны жақсартып, кәріз мәселесін шешіп, мұнай компанияларының өңір алдындағы жауапкершілігін күшейтіп, мұның бәрін заңды әрі ашық жасай алса, бұрынғы әкіммен салыстыру біртіндеп азаяды. Ал есеп көп болып, нәтиже аз болса, әрбір жаңа басшы келген сайын Атырауда «Бергейдің кезінде басқаша еді» деген сөз айтыла береді.
