Экономист Руслан Сұлтановтың бұл мақаласы Қазақстанның қазіргі индустриялық саясатындағы ең өзекті және «ыңғайсыз» сұрақтардың біріне арналған. Автор «жұмыс орындарын ашу» деген әдемі ұранның артындағы экономикалық шығындарды сараптап, мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін сынға алады деп хабарлайды ozgeris.info сайты.
Қазақстанда жаңа зауыттар мен өндіріс орындарын ашу – кез келген мемлекеттік бағдарламаның басты аргументі. Бірақ бұл жұмыс орындары экономикаға қаншалықты тиімді? Экономист Руслан Сұлтанов жаңа мақаласында индустрияландыру саясатындағы жұмыспен қамту мәселесінің экономикалық құнын есептеуді ұсынады.
Автордың айтуынша, жұмыс орындары экономикалық дамудың табиғи нәтижесі болудың орнына, саяси мақсатқа айналып кеткен. Мемлекет әлеуметтік тұрақтылықты сақтау үшін тиімсіз жобаларды субсидиялау арқылы «қымбат» жұмыс орындарын қолдан жасап отыр.
Өнеркәсіп саясаты жаңа жұмыс орындарын жоқтан бар қылмайды, ол тек ресурстарды бір саладан екінші салаға ауыстырады. Бір өндірушіге берілген салықтық жеңілдіктер мен субсидиялар — басқа тиімді салалардың есебінен алынған ресурс. Бұл нарықтағы теңгерімсіздікті тудырып, жанама шығындарды арттырады.
Қазіргі заманауи өнеркәсіп жоғары технологияны қажет етеді. Сондықтан күрделі жобалар көп жұмыс орнын аша алмайды және оған тек білікті мамандар керек. Ал дәстүрлі салаларда жұмысшы көп болғанымен, олардың бәсекеге қабілеттілігі төмен және үнемі мемлекеттік қолдауды қажет етеді.
Мемлекеттік қолдаумен ашылған жұмыс орындары көбіне сол қаржыландыруға тікелей тәуелді. Субсидия тоқтаса, жұмыс орындары да қысқаруы мүмкін. Бұл тұрақты даму емес, бюджетке түсетін тұрақты міндеттеме.
Руслан Сұлтанов жобаларды бағалаудың жаңа критерийлерін енгізуді ұсынады:
-
«Қанша жұмыс орны ашылды?» деген сұрақты деген сұрақпен алмастыру.
-
Жобаларды тек санмен емес, олардың басқа салаларға тигізетін жанама әсерімен (opportunity cost) бағалау.
-
Өнеркәсіп саясатын тек технологиялық серпіліс немесе экспорттық әлеует бар жерде ғана нүктелі (точечно) қолдану.
«Әрбір теңге тиімді жұмыс істеуі керек. Қазақстан үшін бұл қатаңырақ тәсілді талап етеді», — деп түйіндейді автор.
