Мектеп оқушыларының арасында үй тапсырмасын жасанды интеллектке орындату қалыпты құбылысқа айналды. Бұрын оқушы есеп шығару үшін кітап ақтарса, бүгін бір ғана сұрақпен дайын жауап алады. Бұл – уақыт үнемдейтін мүмкіндік сияқты көрінгенімен, білімнің мәнін қайта қарауға мәжбүрлейтін жаңа кезең. Себебі сұрақ енді «қалай тез орындау керек?» емес, «оқушы өзі ойлай ма?» деген деңгейге өтті, деп жазады Ozgeris.info.
Әлемдік тәжірибе бұл мәселенің күрделілігін ашық көрсетіп отыр. UNESCO деректеріне сәйкес, жасанды интеллект білім беру жүйесіндегі ең ірі өзгерістердің бірі ретінде қарастырылады, ол оқытуды жаңғыртып, сапасын арттыруға мүмкіндік береді, бірақ сонымен бірге жаңа қауіптерді де қатар алып келеді. Ал OECD ұйымы жасанды интеллекттің кейбір салаларда адамнан оза бастауы білім беру жүйесін түбегейлі қайта қарауға мәжбүрлейтінін айтады. Яғни, мәселе технологияның өзінде емес, оның адамды алмастыру немесе толықтыру рөлінде.
Қазіргі ғылыми әдебиетте бұл құбылыс «cognitive offloading» деген ұғыммен түсіндіріледі. Бұл – адамның ойлау жүктемесін технологияға беруі. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, жасанды интеллектіні бақылаусыз қолдану оқушының материалды терең түсінуін әлсіретіп, дайын жауапқа тәуелділікті күшейтеді. Сонымен қатар жаңа еңбектерде білім беру тек нәтиже емес, тұлғаның дербестігі мен сыни ойлауын қалыптастыру екенін ескеріп, жасанды интеллект осы қасиеттерге әсер етуі мүмкін екені айтылған.
Алайда мәселенің екінші жағы да бар. Жасанды интеллект дұрыс қолданылған жағдайда білім сапасын арттырудың қуатты құралына айналады. Stanford University және басқа да халықаралық зерттеулерде жасанды интеллект оқыту процесін дараландыруға, әр оқушының деңгейіне бейімдеуге мүмкіндік беретіні көрсетілген. Бұл «adaptive learning» деп аталатын концепцияның негізі. Мұндай тәсілде жүйе оқушының қателігін талдап, соған сәйкес материал ұсынады. Нәтижесінде оқу қарқыны жекеленеді, ал білім сапасы артады.
Қазақстан да бұл бағыттан тыс қалған жоқ. Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменованың айтуынша, жасанды интеллектіні енгізу мұғалімді алмастыру емес, керісінше оның рөлін күшейтуге бағытталған.
«Білім жүйесіне жасанды интеллектіні енгізуді педагог рөлін күшейтудің стратегиялық қадамы ретінде қарастырамыз. Жасанды интеллект мұғалімге тән емес бірқатар міндетті өз мойнына алып, оның көмекшісіне айналады. “ChatGPT Edu” сияқты құралдар педагогтердің интеллектуалдық көмекшісі болып, мүмкіндіктерін кеңейтеді және әрбір білім алушының жеке қажеттілігіне сай жұмыс істеуіне мүмкіндік береді», деді министр.
Бұл жерде маңыздысы – технология мұғалімді алмастырмайды, оның уақытын босатып, негізгі міндетіне, яғни оқытуға көңіл бөлуіне жағдай жасайды. Қазіргі мектептерде бұл өзгерістер нақты көрініс таба бастады. Бағалау, тест тексеру, оқу материалын дайындау секілді жұмыстар автоматтандырылып, педагогтің жүктемесі жеңілдеуде. Халықаралық тәжірибе де осы бағытты қуаттайды. Жасанды интеллект мұғалімдерді қайталанатын жұмыстан босатып, оқушыға жеке көңіл бөлуге мүмкіндік береді, соның арқасында оқыту сапасы артады. Бұл «assistive AI» деп аталатын тәсілдің негізі, яғни жасанды интеллект негізгі емес, көмекші құрал ретінде қарастырылады.
Қазақстандағы EdTech жобалар осы екі концепцияның тоғысында дамып келеді. Мәселен, «CodiPlay» платформасы оқушыларды тек технология тұтынушысы емес, оны жасаушы ретінде қалыптастыруға бағытталған. Мұнда балалар нақты жобалар жасап, бағдарламалау мен инженерлік ойлауды тәжірибе арқылы меңгереді. Бұл тәсіл XXI ғасыр дағдылары деп аталатын бағытпен үндес.
Ал «BeyimTech» жүйесі оқушының деңгейіне қарай білім беруді көздейді. Жүйе әр оқушының білімін талдап, жеке оқу траекториясын ұсынады. Бұл жаппай білім беру моделінен жеке білім беру моделіне көшу үрдісінің айқын көрінісі. Тәжірибелік пәндерде виртуалды технологиялар белсенді енгізілуде. «Big Dream Lab» платформасы арқылы оқушылар зертханалық жұмыстарды қауіпсіз ортада орындай алады. Бұл әсіресе инфрақұрылымы әлсіз мектептер үшін үлкен мүмкіндік.
Сонымен қатар «BilimLand» сияқты платформалар білім мазмұнын жүйелеп, оқушыға өз қарқынымен оқу мүмкіндігін береді. Бұл «self-paced learning» деп аталатын тәсіл. Мұнда оқушы уақытқа емес, түсіну деңгейіне қарай қозғалады. Ал «Smartestprep» жобасы білімнің шекарасы жоқ екенін көрсетеді. Бұл платформа арқылы оқушылар шетелдік университеттерге дайындалып, білім траекториясын жаһандық деңгейде жоспарлайды. Білім беру жүйесіндегі өзгерістер тек оқу процесімен шектелмейді. «Zero Education» сияқты платформалар мектептің әкімшілік жұмысын цифрландырып, басқару тиімділігін арттырады. Бұл өз кезегінде білім сапасына тікелей әсер етеді.
Жалпы алғанда, әлемде «Education 4.0» деген жаңа концепция қалыптасып отыр. Бұл – білім берудің индустриялық модельден цифрлық модельге көшуі. Мұнда басты рөл ақпаратта емес, ойлауда, шығармашылықта және бейімделу қабілетінде. Алайда осы өзгерістердің ортасында ең маңызды сұрақ өзгермейді. Жасанды интеллект оқушыны дамыта ма, әлде оны ойлаудан алыстата ма? Жауап технологияда емес, оны қолдану мәдениетінде жатыр. Егер жасанды интеллект дайын жауап берсе, ол оқушыны әлсіретеді. Егер сұрақ қоюға, талдауға, ойлануға итермелесе, ол білімнің жаңа сапасын қалыптастырады.
Сондықтан бүгінгі білім жүйесінің алдында тұрған басты міндет – цифрландыру емес, саналы қолдану.
