Ресейде соңғы апталарда жанармай тапшылығы мәселесі қайтадан күн тәртібіне шықты. Бірқатар өңірлерде жанармай құю бекеттері шектеумен жұмыс істеп, кейбірінде сатылым уақытша тоқтатылды. Бағаның күрт өсуі мен мұнай өңдеу зауыттарындағы өндірістік іркілістер мәселені мемлекеттік деңгейде қарауға мәжбүр етті. Бұл жағдай Қазақстанға да әсер етуі мүмкін бе деген сұрақ қоғамда жиі талқылана бастады.
Қазақстанның ұстанымы қандай?
Үкіметте өткен брифингте Энергетика вице-министрі Қайырхан Тұтқышбаев әлеуметтік желілерде тараған «Қазақстан Ресейге 50 мың тонна бензинді гуманитарлық көмек ретінде жібереді» деген ақпаратты жоққа шығарды. Оның айтуынша, Ресей Федерациясынан мұндай көмек туралы ресми өтініш түспеген. Сондықтан аталған ақпараттың шындыққа жанаспайтынын мәлімдеді. Вице-министр тағы бір маңызды мәселеге тоқталды. Оның сөзінше, Қазақстан Ресейден бензин импорттамайды. Елдегі мұнай өңдеу зауыттары ішкі нарықтың сұранысын толық қамтамасыз етіп отыр. Ресейден тек авиациялық керосин мен дизель отынының белгілі бір көлемі ғана жеткізіледі. Сондықтан қазіргі таңда ішкі нарықта бензин қоры жеткілікті және жанармай тапшылығы күтілмейді.
Ресейдегі жанармай тапшылығы неліктен күшейді?
Ресейде жаз мезгілінде жанармайға сұраныстың артуы қалыпты құбылыс саналады. Бірақ биылғы жағдайдың ерекшелігі – бірнеше мұнай өңдеу зауытының бір мезгілде жөндеуге немесе техникалық себептерге байланысты тоқтап қалуы. Соның салдарынан резервтік қордағы жанармай пайдаланыла бастады. Көтерме нарықтағы бағалар айтарлықтай өсіп, кейбір өңірлерде жанармайды канистрмен сатуға уақытша тыйым енгізілді. Жағдайдың күрделенуіне байланысты Владимир Путин мұнай компаниялары мен жауапты мемлекеттік органдардың қатысуымен арнайы кеңес өткізді. Ресей президенті аймақтарды жанармаймен үздіксіз қамтамасыз етуді бақылауға алып, ауыл шаруашылығы жұмыстары кезінде отын тапшылығына жол бермеуді тапсырды. Шын мәнінде, бұл Ресейдің өзі үшін ғана емес, көрші елдер үшін де маңызды мәселе. Себебі өңірдегі жанармай жеткізу тізбектері бір-бірімен тығыз байланысты.
Қырғызстан жаңа жеткізу бағытын іздеп отыр
Ресейдегі жағдайдың ықпалы ең алдымен импортқа тәуелді мемлекеттерде сезіле бастады. Соның бірі – Қырғызстан. Қырғызстанның Энергетика министрлігі қазіргі уақытта елдегі жанар-жағармай қоры жеткілікті екенін хабарлағанымен, әлемдік мұнай бағасының өсуі, геосаяси тәуекелдер мен халықаралық логистикадағы өзгерістер ішкі нарыққа қысым жасап отырғанын мәлімдеді. Осыған байланысты ресми Бішкек Қазақстан, Ресей, Беларусь, Әзербайжан, Өзбекстан және Түрікменстанның уәкілетті органдарына жанармай жеткізу мәселесі бойынша ресми өтініш жолдады. Сонымен қатар жеткізу көздерін әртараптандыру жөніндегі келіссөздер де жалғасып жатыр. Бұл өңірдегі энергетикалық қауіпсіздік мәселесінің бір ғана елдің емес, бүкіл аймақтың ортақ мәселесіне айналып келе жатқанын көрсетеді.
Қазақстан үшін негізгі тәуекел қай салада?
Қазақстан бензин бойынша өзін толық қамтамасыз еткенімен, дизель отыны мен авиациялық керосиннің белгілі бір бөлігін сырттан импорттайды. Сондықтан халықаралық нарықтағы ұзақ мерзімді тұрақсыздық осы сегменттерге әсер етуі мүмкін. Қазіргі таңда ішкі қор жеткілікті болғанымен, сарапшылар мұндай жағдайда мұнай өңдеу инфрақұрылымын дамыту мен импорттық тәуелділікті біртіндеп азайтудың маңызын атап өтеді. Өңірлік нарықтағы кез келген өзгеріс бағаға, логистикаға және жеткізу мерзіміне ықпал етуі ықтимал.
Электромобильдер өсімі – болашақтың сигналы
Энергетика нарығындағы өзгерістер аясында Қазақстандағы электромобильдер санының артуы да назар аудартады. 2026 жылғы 1 маусымдағы мәлімет бойынша елде 24 мыңнан астам жеңіл электромобиль тіркелген. Бір жылдың ішінде олардың саны 55,6 пайызға көбейген. Электромобильлердің басым бөлігі Алматы қаласында тіркелген. Бұл әзірге жанармайға деген сұранысты айтарлықтай төмендетпегенімен, ұзақ мерзімде мұнай өнімдеріне тәуелділікті азайтатын факторлардың біріне айналуы мүмкін. Қазақстан әзірге Ресейдегі жанармай тапшылығының тікелей әсерін сезініп отырған жоқ.
Бензин өндірісі ішкі сұранысты толық қамтамасыз етеді, ал ресми органдар нарықтағы жағдай тұрақты екенін мәлімдеп отыр. Дегенмен Ресейдегі дағдарыс, Қырғызстанның жаңа жеткізу көздерін іздеуі және әлемдік энергетика нарығындағы құбылмалылық Орталық Азиядағы энергетикалық қауіпсіздіктің өзара тығыз байланыста екенін көрсетті. Сондықтан Қазақстан үшін бүгінгі басты міндет – қазіргі тұрақтылықты сақтау ғана емес, мұнай өңдеу саласын дамыту, жеткізу тізбектерін әртараптандыру және баламалы көлік технологияларын қолдау арқылы ұзақ мерзімді энергетикалық қауіпсіздікті нығайту.
