Қазақстан экономикасы 2026 жылдың алғашқы айларында оң динамика көрсетті. Сыртқы сауда көлемі артты, өңдеу өнеркәсібі мен құрылыс жоғары өсімге шықты, инвестициялар көбейді. Үкімет бұл көрсеткіштерді экономиканың әртараптануы мен жаңа даму моделіне көшудің дәлелі ретінде бағалап отыр. Дегенмен сарапшылар статистикалық өсім мен халықтың нақты өмір сүру деңгейі арасында әлі де айтарлықтай айырмашылық бар екенін айтады.
Сыртқы саудадағы серпін
Ресми статистикаға сүйенсек, 2026 жылдың қаңтар-сәуір айларында Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 44,9 млрд долларға жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7,9%-ға өсті. Экспорт көлемі 24 млрд долларды, импорт 20,9 млрд долларды құрады.
Қазақстанның негізгі сауда серіктестері қатарында Ресей, Қытай, Германия, АҚШ және Оңтүстік Корея бар. Ал экспорттың негізгі бағыттары Қытай, Италия, Ресей, Түркия және Өзбекстан болып отыр.
Бұл көрсеткіштер Қазақстанның халықаралық саудадағы позициясының сақталғанын көрсеткенімен, әлемдік экономикадағы геосаяси тұрақсыздық пен инфляциялық қысым сыртқы нарықтардағы тәуекелдерді әлі де жоғары деңгейде ұстап отыр.
Инфляция баяулап келеді, бірақ қауіп толық сейілген жоқ
Халықаралық валюта қорының болжамынша, 2026 жылы әлемнің көптеген елінде инфляциялық қысым қайта күшеюі мүмкін. Әсіресе Венесуэла, Аргентина және Түркия жоғары инфляция деңгейімен ерекшеленіп отыр.
Қазақстанда жағдай біршама тұрақтанған. Жылдық инфляция болжамы 9–11%-ға дейін төмендетілді. Алдағы екі жылда бұл көрсеткіштің біртіндеп 5%-дық мақсатты деңгейге жақындауы күтіледі.
Инфляцияның баяулауына өндірістің ұлғаюы, инвестициялардың көбеюі және ішкі нарықтағы ұсыныстың артуы ықпал етіп отыр. Дегенмен бұл өзгерістердің халықтың күнделікті тұрмысына әсері әзірге толық сезіліп отырған жоқ.
Өсімнің негізгі драйверлері қандай?
Биылғы бес айда экономика 3,7%-ға өсті. Ең жоғары қарқын өңдеу өнеркәсібінде (9%), құрылыста (13,4%) және көлік саласында (8,4%) тіркелді.
Сонымен қатар негізгі капиталға салынған инвестициялар 7%-ға, ал жеке инвестициялар 17,4%-ға артты. Энергетика, ақпараттық технологиялар, ауыл шаруашылығы және өңдеу өнеркәсібіне бағытталған инвестициялардың жоғары қарқыны экономиканың өндірістік әлеуетін кеңейтіп келеді.
Үкіметтің бағалауынша, бұл капитал өндірістік қуатты арттырып, импортқа тәуелділікті азайтып, инфляциялық қысымды төмендетуге мүмкіндік береді.
Өңдеу өнеркәсібі экономиканың жаңа тірегіне айнала ма?
Соңғы екі жылда индустриялық саясатқа ерекше көңіл бөлініп келеді. 2025 жылы жалпы құны 1,5 трлн теңге болатын 190 өндірістік жоба іске қосылса, биыл тағы 180-ге жуық жаңа кәсіпорынды пайдалануға беру жоспарланған. Қазірдің өзінде 50 жоба іске қосылып, үш мыңнан астам тұрақты жұмыс орны ашылды. Бұл өңдеу өнеркәсібінің шикізатқа тәуелді экономиканы біртіндеп әртараптандырудағы рөлінің күшейіп келе жатқанын көрсетеді.
Агросектордағы инвестиция азық-түлік қауіпсіздігін күшейте ме?
Ауыл шаруашылығы өндірісі де тұрақты өсім көрсетуде. Биылғы алғашқы төрт айда саланың жалпы өнімі 3,6%-ға ұлғайды.
Ең маңызды көрсеткіштердің бірі – агроөнеркәсіп кешеніне салынған инвестициялардың айтарлықтай көбеюі. Әсіресе азық-түлік өндірісіне бағытталған инвестициялар бірнеше есе артқан.
Мемлекет ауыл шаруашылығы техникасын жеңілдетілген лизингпен сатып алу бағдарламасын жалғастырып, ішкі өндірістегі техниканың үлесін 95%-ға дейін жеткізуді көздеп отыр.
Сонымен бірге әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасын тұрақтандыру үшін ауыл шаруашылығы жәрмеңкелері өткізіліп, сауда үстемелеріне бақылау күшейтілуде.
Сарапшылар нені ескертеді?
Экономист Сапарбай Жобаев ресми көрсеткіштердің жақсаруы экономиканың барлық мәселесі шешілді дегенді білдірмейтінін айтады.
Оның пікірінше, басты түйткіл салық мөлшерінде немесе мемлекеттік инвестиция көлемінде емес, экономиканың құрылымында жатыр. Мемлекеттік компаниялардың экономикадағы үлесі жоғары болып тұрған жағдайда бәсекелестік әлсіреп, инвестициялардың тиімділігі төмендеуі мүмкін.
Сондықтан экономист экономиканың тиімділігін арттыру үшін меншік қатынастарын реформалау және ашық әрі әділ жекешелендіру үдерісін жеделдету қажет деп есептейді.
Ал экономист Ғалым Құсайынов ЖІӨ өсімін халықтың нақты табысымен тікелей байланыстыруға болмайтынын айтады.
Оның пікірінше, жоғары инфляция соңғы жылдары азаматтардың сатып алу қабілетін әлсіретіп жіберді. Сондықтан экономикадағы өсім халықтың әл-ауқатына бірден әсер етпейді.
Сарапшының айтуынша, табыс өндіріс көлемінен жылдам өссе, бұл жаңа инфляциялық қысымға алып келеді. Сондықтан негізгі назар өндірісті, сауданы және ішкі ұсынысты кеңейтуге бағытталуға тиіс. Сонымен қатар ол экономиканы әртараптандырудың нақты бағытын мемлекет емес, нарық анықтауы қажет деп санайды. Үкіметтің міндеті – жоғары қосылған құны бар өндірістердің дамуына қолайлы жағдай жасау.
Экономикалық өсімнің басты өлшемі – халықтың тұрмысы
Үкімет 2029 жылға дейін халықтың табысын арттыруға арналған жаңартылған кешенді жоспар әзірлеп жатыр. Құжаттың негізгі мақсаты – тек жалақыны өсіру емес, тұрақты жұмыс орындарын көбейту, адами капиталды дамыту және еңбек өнімділігін арттыру.
Бірақ бүгінгі таңда халықтың сатып алу қабілетінің әлсіреуі байқалады. Әсіресе тұрмыстық техника, киім-кешек, жылжымайтын мүлік және ойын-сауық қызметтеріне сұраныстың төмендеуі азаматтардың еркін тұтынуға жұмсайтын қаражатының азайғанын көрсетеді. Бұл экономиканың макро деңгейдегі өсімі мен халықтың нақты әл-ауқаты арасындағы айырмашылықтың әлі де сақталып отырғанын аңғартады.
Қазақстан экономикасы бүгінде жаңа даму кезеңіне қадам басып келеді. Өндіріс көлемі артып, инвестициялар көбейіп, сыртқы сауда нығайып келеді. Бұл ұзақ мерзімді тұрақты өсімнің алғышарттарын қалыптастырады.
Десе де экономикалық саясаттың табысы тек ЖІӨ өсімімен немесе инвестиция көлемімен ғана өлшенбейді. Негізгі көрсеткіш – қарапайым азаматтың тұрмысы, сатып алу қабілеті және тұрақты табысының артуы. Сондықтан алдағы жылдары құрылымдық реформалар, әділ бәсекелестік, жеке сектордың үлесін кеңейту және инфляцияны төмендету Қазақстан экономикасының басты басымдықтарына айналуы қажет.
