Еуропада ондаған жылдағы температуралық рекордтар жаңарса, АҚШ пен Азияда жүздеген миллион адамға ыстық туралы ескерту жарияланып жатыр. Қазақстан да бұл үрдістен шет қалған жоқ. Соңғы жылдары еліміздің бірнеше өңірінде ауа температурасы +40 градустан асып, синоптиктер аптаптың жиілей түскенін айтып келеді. Сарапшылар мұны жаһандық климаттың өзгеруімен байланыстырады.
Әлем бұрын-соңды болмаған ыстықты бастан кешіріп жатыр
Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (WMO) мәліметінше, соңғы он жыл бақылау тарихындағы ең ыстық кезең болды. Әлемдегі орташа температура индустрияға дейінгі кезеңмен салыстырғанда шамамен 1,5 градусқа жақындады. Бұл – климаттың өзгеруі туралы Париж келісімінде белгіленген қауіпті шекке өте жақын көрсеткіш.
Биыл Еуропаның оңтүстігінде Испания, Италия, Грекия және Францияда ауа температурасы 40 градустан асып, тұрғындарға күннің ең ыстық уақытында көшеге шықпау туралы ескерту жасалды. Қытайдың бірқатар провинцияларында бірнеше күн қатарынан +40 градустан жоғары температура сақталды. АҚШ-та да ондаған штатта аптап ыстыққа байланысты төтенше ескертулер жарияланды.
Ғалымдардың пікірінше, бұрын әрбір 50 жылда бір рет болатын ыстық толқындары қазір әлдеқайда жиі қайталануда. Оның басты себебі – атмосферадағы парниктік газдардың көбеюі мен жаһандық жылыну.
Қазақстандағы жағдай қандай?
Қазақстан Орталық Азиядағы климаттың өзгеруін қатты сезінетін мемлекеттердің қатарына кіреді. «Қазгидромет» деректеріне сәйкес, елімізде соңғы бірнеше онжылдықта орташа жылдық ауа температурасы тұрақты түрде өсіп келеді. Әсіресе оңтүстік, батыс және орталық өңірлерде жаз мезгілінде +40...+45 градусқа дейін жететін ыстық жиілеген.
Биыл да маусым мен шілде айларында бірнеше облыста аптап ыстыққа байланысты дауылды ескертулер жарияланды. Кейбір өңірлерде жауын-шашынның аз болуы құрғақшылық қаупін күшейтіп отыр.
Климаттанушылардың айтуынша, Қазақстандағы жылыну қарқыны әлемдік орташа көрсеткіштен жоғары. Бұл су ресурстарының азаюына, шөлейттенудің күшеюіне және табиғи экожүйелердің өзгеруіне әсер етеді.
Аптап ыстықтың салдары қандай?
Жоғары температура ең алдымен адам денсаулығына қауіп төндіреді. Дәрігерлердің айтуынша, ыстық күндері күн өту, ағзаның сусыздануы, қан қысымының көтерілуі, жүрек-қан тамырлары ауруларының асқынуы жиілейді. Әсіресе балалар, қарттар, жүкті әйелдер және созылмалы ауруы бар адамдар тәуекел тобында.
Сонымен қатар аптап ыстық экономикаға да әсер етеді.
Ауыл шаруашылығында құрғақшылық салдарынан егін шығымы төмендеп, жайылымдар тозады. Мал азығының тапшылығы күшейеді. Су қоймаларындағы су көлемі азайып, фермерлер үшін суару мәселесі күрделене түседі.
Энергетика саласында да жүктеме артады. Кондиционерлердің көп қолданылуына байланысты электр энергиясын тұтыну өсіп, желілерге түсетін салмақ көбейеді.
Тағы бір маңызды мәселе – табиғи өрттердің көбеюі. Құрғақ шөп пен жоғары температура орман және дала өрттерінің шығу қаупін бірнеше есе арттырады. Қазақстанда соңғы жылдары тіркелген ірі орман өрттері осының айқын дәлелі.
Болашақта не күтіп тұр?
Климат жөніндегі халықаралық сарапшылардың болжамынша, алдағы жылдары аптап ыстық бұрынғыдан да жиілеп, ұзаққа созылады. Егер жаһандық температураның өсуі жалғаса берсе, Орталық Азиядағы құрғақшылық пен су тапшылығы негізгі қауіптердің біріне айналуы мүмкін.
Сарапшылар бұл жағдайға бейімделу үшін қалаларды көгалдандыру, су ресурстарын тиімді пайдалану, ерте ескерту жүйесін жетілдіру, климатқа төзімді ауыл шаруашылығын дамыту және жаңартылатын энергия көздерін көбейту қажет екенін айтады.
Аптап ыстық енді тек маусымдық қолайсыздық емес. Ол халық денсаулығына, экономикаға, ауыл шаруашылығына және экологиялық қауіпсіздікке тікелей әсер ететін факторға айналды. Қазақстан да климаттың өзгеруінің салдарын айқын сезініп отыр. Сондықтан мамандар табиғи құбылыстарға бейімделу шараларын күшейту бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі екенін алға тартады.
