Кей адамдар түнде жеті-сегіз сағат ұйықтаса да, таңертең шаршап оянады. Күні бойы ұйқысы келіп, жұмысқа зейін қоюы қиындайды. Мұндай жағдайға ұйқының сапасы, күнделікті әдеттер және кейбір денсаулық мәселелері әсер етуі мүмкін. Таңертеңгі шаршаудың себебі неде және одан қалай арылуға болады?
АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) мәліметінше, 18–60 жас аралығындағы ересектерге тәулігіне кемінде жеті сағат ұйықтау ұсынылады. Бірақ ұйқының ұзақтығы ғана емес, оның сапасы да маңызды.
Адам түнде бірнеше рет оянып, ұйқысы жиі бөлінсе, төсекте жеткілікті уақыт өткізгеніне қарамастан, таңертең өзін сергек сезінбеуі мүмкін.
Ұйқы кезінде ағза бірнеше кезеңнен өтеді. Олардың арасында жеңіл ұйқы, терең ұйқы және көздің жылдам қозғалысымен сипатталатын REM кезеңі бар. Бұл кезеңдер ағзаның қалыпты жұмыс істеуі, есте сақтау және ақпаратты өңдеу үшін маңызды. Таңертеңгі шаршаудың кең тараған себептерінің бірі – ұйқы тәртібінің тұрақсыздығы. Мәселен, адам жұмыс күндері ерте тұрып, демалыста түске дейін ұйықтаса, ағзаның ішкі биологиялық ырғағы бұзылуы мүмкін. Соның салдарынан жексенбі күні кешке ұйықтау қиындап, дүйсенбі күні таңертең ояну ауырлайды.
Ұйықтар алдында телефон пайдалану да әсер етуі мүмкін. Экраннан шығатын жарық ағзаның ұйқы мен сергектік ырғағына қатысатын мелатонин гормонының бөлінуіне ықпал етеді. Бұған қоса, әлеуметтік желілердегі ақпарат, бейнероликтер мен хабарламалар адамның ұйықтау уақытын кейінге шегеруі мүмкін.
Кешкі уақытта кофе немесе энергетикалық сусын ішу де ұйқының сапасын нашарлатуы ықтимал. Кофеин ұйқышылдық сезімін азайтқанымен, оның әсері бірнеше сағатқа созылады. Сондықтан түстен кейін ішілген кофе кейбір адамдардың түнгі ұйқысына кедергі келтіреді.
Алкоголь де ұйқыға әсер етеді. Ол бастапқыда ұйқыны келтіруі мүмкін, бірақ түннің екінші жартысында ұйқының жиі бөлінуіне және оның сапасының төмендеуіне әкелуі ықтимал.
Дегенмен таңертеңгі шаршауды тек дұрыс қалыптаспаған әдеттермен байланыстыруға болмайды. Кейбір жағдайда бұл денсаулық мәселесінің белгісі болуы мүмкін.
Мәселен, ұйқы апноэсы кезінде адамның тыныс алуы ұйқы барысында қайта-қайта тоқтап немесе тарылып отырады. Мұндай жағдай ұйқының бөлінуіне және күндіз қатты ұйқышылдық сезінуге себеп болуы мүмкін.
АҚШ Ұлттық жүрек, өкпе және қан институтының мәліметінше, ұйқы апноэсының белгілеріне қатты қорылдау, ұйқы кезінде тыныстың тоқтауы, ауа жетпегендей ояну, таңертең бас ауруы және күндізгі ұйқышылдық жатады.
Сонымен қатар тұрақты шаршау темір тапшылығы, анемия, қалқанша без қызметінің бұзылуы, депрессия және басқа да жағдайлармен байланысты болуы мүмкін. Таңертең оянғаннан кейін біраз уақыт өзін ұйқылы сезіну де кездеседі. Бұл құбылыс ұйқы инерциясы деп аталады. Әсіресе терең ұйқы кезінде оянған адамға бірден сергіп кету қиын болуы мүмкін. Әдетте бұл жағдай уақытша болады.
Ұйқының сапасын жақсарту үшін мамандар күн сайын шамамен бір уақытта ұйықтап, бір уақытта оянуға кеңес береді. Жатын бөлменің тыныш, қараңғы және жайлы болуы да маңызды.
Күндіз жеткілікті қозғалу, табиғи жарықта уақыт өткізу, кешкі уақытта кофеинді шектеу және ұйықтар алдында телефонды ұзақ пайдаланбау да көмектесуі мүмкін.
Егер адам жеткілікті ұйықтаса да, бірнеше апта бойы шаршауы басылмаса немесе күндіз ұйқысы күнделікті жұмысына кедергі келтірсе, дәрігерге қаралған жөн. Әсіресе қатты қорылдау, тыныстың тоқтауы немесе таңертең бас ауруы байқалса, ұйқы апноэсын тексеру маңызды.
Осылайша, таңертең сергек ояну үшін тек ұйқының ұзақтығына емес, оның сапасы мен тұрақты тәртібіне де көңіл бөлу қажет. Ал ұзаққа созылған шаршаудың нақты себебін анықтау үшін медициналық тексеру қажет болуы мүмкін.
