Қазақстанда оқушылардың білім сапасы туралы сөз қозғалғанда көбіне тест нәтижесі, емтихан көрсеткіші мен халықаралық рейтингтер талқыланады. Бірақ баланың мектепте өзін қалай сезінетіні, сабақтан кейін қаншалықты шаршайтыны және оқуға деген қызығушылығының сақталуы назардан тыс қалып жатады. Халықаралық зерттеулер білім сапасы мен оқушының психологиялық жағдайы бір-бірімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Ендеше, мектептің міндеті жоғары нәтиже көрсету ме, әлде баланың білім алып, жан-жақты дамуына жағдай жасау ма?
Жақсы баға сапалы білімнің кепілі ме?
Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының жетістігі көбіне бағамен өлшенеді. Жоғары баға алған бала үздік саналады, ал үлгерімі төмен оқушы қосымша дайындыққа мұқтаж деп есептеледі. Бірақ жақсы баға әрдайым терең білімнің көрсеткіші бола бермейді. Сол сияқты төмен баға да баланың қабілетсіз екенін білдірмейді. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) PISA зерттеуі осы мәселені басқа қырынан қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл зерттеу оқушылардың мектеп бағдарламасын қаншалықты меңгергенін ғана емес, алған білімін күнделікті өмірде қолдана алу қабілетін де бағалайды.
OECD-нің 2026 жылғы қыркүйекте жариялаған PISA-2025 зерттеуінің нәтижесі Қазақстандағы білім сапасына қатысты мәселелер әлі де өзекті екенін көрсетті. Ұйымның мәліметінше, 2025 жылы қазақстандық оқушылардың математикадан көрсеткен орташа нәтижесі 2022 жылмен салыстырғанда төмендеген. Ал оқу және жаратылыстану сауаттылығы бойынша айтарлықтай өзгеріс тіркелмеген. Бұған дейінгі PISA-2022 зерттеуінде қазақстандық оқушылардың тек 50%-ы математикадан, 36%-ы оқу сауаттылығынан және 55%-ы жаратылыстанудан ең төменгі қажетті деңгейге жеткен болатын. Бұл көрсеткіштер оқушылардың едәуір бөлігі алған білімін тәжірибеде қолдануға қиналатынын аңғартады.
OECD-нің білім және дағдылар жөніндегі директоры Андреас Шляйхер білім сапасын жақсарту үшін оқушылардың тек академиялық жетістігіне емес, олардың білім алуына әсер ететін жағдайларға да назар аудару қажеттігін бірнеше рет көтерген. Оның білім беру мәселелеріне арналған талдауларында мұғалімнің қолдауы, ата-ананың қатысуы және мектептегі оқу ортасының маңызы атап өтіледі. Бұл тұжырым Қазақстан үшін де өзекті. Өйткені баланың үлгерімі тек оның қабілетіне немесе сабаққа жұмсаған уақытына байланысты емес. Мұғалімнің материалды түсіндіру тәсілі, отбасындағы қолдау және оқушының мектептегі жағдайы да маңызды.
Мәселенің тағы бір қыры – мектептегі білім мен баланың нақты дағдылары арасындағы айырмашылық. Оқушы формуланы жатқа білгенімен, оны күнделікті өмірдегі есептерді шығаруға қолдана алмауы мүмкін. Сол сияқты мәтінді оқып шыққанымен, ондағы негізгі ойды анықтау немесе ақпаратты салыстыру қиындық туғызуы ықтимал. Сондықтан білім сапасын жақсарту үшін оқу бағдарламасын күрделендіру немесе тапсырмаларды көбейту жеткіліксіз. Баланың өздігінен ойлануына, сұрақ қоюына және алған білімін іс жүзінде пайдалануына мүмкіндік беру қажет.
Мектеп бала үшін қауіпсіз орта ма?
Оқушының сабаққа деген қызығушылығы оның мектептегі қарым-қатынасына да байланысты. Мұғалімнің қолдауы, сыныптастарымен араласуы және өзін қауіпсіз сезінуі баланың оқуына ықпал етеді. PISA-2022 зерттеуінде Қазақстандағы оқушылардың 72%-ы өзін мектеп ұжымының бір бөлігі ретінде сезінетінін айтқан. Ал 18%-ы мектепте жалғыздық сезінетінін, 17%-ы өзін ортадан шет қалғандай көретінін жеткізген. Сауалнамаға қатысқан қазақстандық оқушылардың 16%-ы мектепке барар жолда өзін қауіпсіз сезінбейтінін мәлімдеген. Тағы 12%-ы сынып ішінде, 14%-ы мектептің басқа орындарында қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық білдірген.
Бұдан бөлек, қыздардың 19%-ы және ұлдардың 26%-ы айына кемінде бірнеше рет буллингке ұшырағанын айтқан. Бұл көрсеткіштердің барлығы бірдей оқушының психологиялық күйзеліске түскенін білдірмейді. Дегенмен балалардың елеулі бөлігі үшін мектеп тек білім алатын орын ғана емес, белгілі бір әлеуметтік қиындықтармен бетпе-бет келетін орта екенін аңғартады. OECD зерттеушілері мектепте өзін қауіпсіз сезінетін және буллингке ұшырамайтын оқушылардың өмірге қанағаттану деңгейі жоғары болатынын анықтаған. Олар өздігінен білім алу қабілетіне көбірек сенеді және оқу барысында мазасыздықты азырақ сезінеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық өңірлік бюросының директоры Ханс Клюге де мектептегі қауіпсіздік мәселесін балалардың денсаулығымен тікелей байланыстырады. Ол 2024 жылы кибербуллинг туралы халықаралық зерттеудің нәтижесін таныстырғанда, балаларды интернеттегі және күнделікті өмірдегі зорлық-зомбылықтан қорғау үшін мемлекет, мектеп және отбасы бірлесіп әрекет етуі қажет екенін мәлімдеген.
– Бұл есеп буллинг пен зорлық-зомбылықтың кез келген түріне қарсы әрекет ету қажеттігін еске салады. Кибербуллинг балалар мен олардың отбасыларының өміріне ауыр зардап әкелуі мүмкін. Бұл тек денсаулық сақтау саласының мәселесі емес, адам құқықтарына да қатысты, – деген Ханс Клюге.
Сарапшының бұл пікірі мектептегі қауіпсіздікті тек тәртіп мәселесі ретінде қарастыру жеткіліксіз екенін көрсетеді. Баланың үнемі қорқынышпен жүруі, сыныптастарымен тіл табыса алмауы немесе мұғалімнен қолдау көрмеуі оның білім алуына да әсер етуі мүмкін. Сондықтан мектептің тиімділігін бағалағанда оқушының академиялық нәтижесімен қатар психологиялық жағдайын да ескерген жөн.
Оқу жүктемесі артқан сайын білім сапасы жақсара ма?
Баланың оқу үлгерімін жақсарту үшін қосымша сабаққа қатыстыру, үй тапсырмасын көбейту немесе бос уақытын дайындыққа жұмсау кең тараған тәсілдердің бірі. Бірақ оқу уақытының ұзаруы әрдайым білім сапасының жақсаруына әкелмейді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық өңірлік бюросы 2024 жылы жариялаған зерттеуінде жасөспірімдер арасындағы мектепке байланысты қысымның күшейіп келе жатқанын хабарлады. Зерттеуге Еуропа, Орталық Азия және Канададағы 44 ел мен өңірден 11, 13 және 15 жастағы 279 мыңнан астам жасөспірім қатысқан. Нәтижесінде 15 жастағы қыздардың 63%-ы мектептегі оқу талаптарына байланысты қысым сезінетінін айтқан. 2018 жылы бұл көрсеткіш 54% болған. Ал ұлдар арасында осы кезеңде көрсеткіш 40%-дан 43%-ға өскен.
Зерттеу авторларының бірі, доктор Ирене Гарсия-Мойяның айтуынша, жасөспірімдердің мектепте сезінетін қысымына бірнеше фактор әсер етеді. Мәселен, қыздардан бір мезгілде жақсы оқу, жоғары нәтиже көрсету және қоғамдағы дәстүрлі талаптарға сай болу күтілуі мүмкін. Ал ұлдар өздерін мықты әрі тәуелсіз көрсетуге тырысып, қиындық туындағанда көмек сұраудан қашқақтауы ықтимал.
– Жасөспірімдерге түсетін қысымның артуына бірнеше фактор әсер етеді. Біз әр оқушы өзін өзгелердің назарынан тыс қалмаған, пікірі ескерілетін және қолдау табатын ортада сезінуі үшін мектепте қолайлы жағдай жасауымыз керек. Мектептегі денсаулық сақтау бағдарламалары балалардың эмоциялық саулығын нығайтуға бағытталуы тиіс, – дейді Ирене Гарсия-Мойя.
Сарапшының бұл пікірі білім беру жүйесінде оқушыларға қойылатын талаптар мен олардың психологиялық мүмкіндіктері арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажеттігін көрсетеді. Бала мектепте жоғары нәтиже көрсетуге тырысқанымен, үнемі қысым сезінсе, оның оқуға деген қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Мұндай жағдайда ата-ана мен мұғалім баланың үлгеріміне ғана назар аудармай, оның қаншалықты шаршайтынын, сабаққа қандай көңіл күймен баратынын және бос уақытын қалай өткізетінін де ескеруі қажет.
Дегенмен халықаралық зерттеу нәтижесін Қазақстандағы жағдайға тікелей телуге болмайды. Еліміздегі оқушылардың оқу жүктемесі қаншалықты ауыр екенін анықтау үшін сабақ кестесін, үй тапсырмасына жұмсалатын уақытты, қосымша дайындықтың көлемін және балалардың психологиялық жағдайын кешенді зерттеу қажет. Мәселе баланың қанша сағат оқитынында ғана емес, сол уақыттың қаншалықты тиімді пайдаланылатынында. Оқушы бірнеше сағат бойы тапсырма орындағанымен, оның мазмұнын түсінбесе, жұмсаған уақыты күткен нәтижені бермеуі мүмкін. Ал мұғалім күрделі тақырыпты түсінікті жеткізіп, оқушының өздігінен ойлануына мүмкіндік берсе, оқу әлдеқайда нәтижелі болуы ықтимал.
Баланың жағдайына кім жауапты?
Мектептегі психологиялық ахуалды жақсарту тек психологтың міндеті емес. Бұл жұмысқа мұғалімдер, мектеп әкімшілігі және ата-аналар да қатысуы керек. Қазақстанда оқушылардың психологиялық тұрақтылығын қолдауға бағытталған халықаралық жобалар жүзеге асырылған. UNICEF мәліметінше, 2022 жылы Қазақстанда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен бірлесіп жасөспірімдердің психологиялық саулығын нығайтуға арналған бағдарлама енгізілген. Жоба аясында 1392 мектеп, 1540 мектеп психологы және 5–8-сыныптарда оқитын 125 296 бала қамтылған. Бағдарлама балалардың эмоцияларын түсінуіне, күйзеліске төтеп беруіне және қиын жағдайларда көмек сұрауына бағытталған.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық өңірлік бюросының елдердің денсаулық сақтау саясаты және жүйелері жөніндегі директоры Наташа Аззопарди-Мускат мектептегі психологиялық қолдаудың барлық балаға бірдей қолжетімді болмауына назар аударады. Оның айтуынша, халықаралық зерттеулер жасөспірім қыздардың ұлдарға қарағанда оқу барысында көбірек қысым сезінетінін, сонымен қатар отбасы мен мұғалімдер тарапынан қолдауды азырақ алатынын көрсеткен.
– Бұл нәтижелер жасөспірім қыздарға көрсетілетін қолдаудағы айырмашылықтың ұлғайып келе жатқанын көрсетеді. Олар мектепте көбірек қысым сезінеді, бірақ отбасы мен мұғалімдер тарапынан азырақ қолдау алады, – дейді сарапшы.
Оның пікірінше, мектептер мен денсаулық сақтау ұйымдары балалардың психологиялық жағдайын жақсартуға бағытталған шараларды әзірлегенде қыздар мен ұлдардың қажеттіліктеріндегі айырмашылықты да ескеруі тиіс. Бұл тұжырым Қазақстан үшін де маңызды. Өйткені оқушының психологиялық жағдайына оның жасы, отбасындағы қарым-қатынасы, мектептегі ортасы және әлеуметтік жағдайы әсер етуі мүмкін. Сондықтан барлық балаға бірдей тәсіл қолдану әрдайым тиімді бола бермейді.
Мектепте не өзгеруі керек?
Халықаралық зерттеулер білім сапасы мен оқушының психологиялық саулығын бір-бірінен бөліп қарастыру дұрыс емес екенін көрсетеді. Бір жағынан, мектеп баланың білімін арттырып, оны болашақ өмірге дайындауы керек. Екінші жағынан, осы мақсатқа жету жолында оқушының жас ерекшелігі, жеке қабілеті және психологиялық жағдайы ескерілуі тиіс. Білім беру жүйесінде оқушының материалды жаттап алуынан гөрі оны түсінуіне басымдық беру, бағалау тәсілдерін жетілдіру және мектептегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету маңызды.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының сарапшылары мектептегі қысымды азайту үшін оқушылардың оқу жүктемесін теңгерімді жоспарлауды, олардың өздігінен білім алу дағдыларын дамытуға көмектесуді және мұғалімдердің балалармен тұрақты байланыста болуын ұсынады. Сонымен қатар педагогтерді оқушылардың күйзеліс белгілерін ерте анықтауға үйрету қажеттігін атап өтеді. Бұл ұсыныстарды Қазақстанда да қарастыруға болады. Бірақ оларды іске асыру үшін алдымен оқушылардың нақты қажеттіліктерін анықтап, мектептердегі жағдайды бағалау маңызды.
Білім сапасын арттыруда ата-аналардың да жауапкершілігі зор. Баласының күнделікті өміріне қызығушылық таныту, оның жетістігін ғана емес, қиындықтарын да тыңдау және мектеппен тұрақты байланыста болу оқушыға қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Мұнда ата-ананың міндеті баладан үнемі жоғары баға талап ету емес, оның білім алуға деген ынтасын сақтауға көмектесу болуы тиіс. Өйткені оқушының әрбір қатесін сәтсіздік ретінде қабылдау немесе оны өзгелермен үнемі салыстыру баланың өз қабілетіне деген сеніміне кері әсер етуі мүмкін.
Қазақстанда білім сапасын арттыру мәселесі алдағы уақытта да өзектілігін жоғалтпайды. Бірақ бұл бағыттағы нәтижені тек емтихан ұпайымен немесе халықаралық рейтингтегі орынмен бағалау жеткіліксіз. Мектептің басты жетістігі – жоғары баға алған оқушылардың көптігі ғана емес, алған білімін өмірде пайдалана алатын, өзіне сенімді және қауіпсіз ортада дамып жатқан балалардың болуы. Өйткені білім беру жүйесінің түпкі мақсаты баланы кезекті емтиханға ғана емес, болашақ өміріне дайындау болуы керек.
