Қазақстан Германиямен экономикалық қатынасты шикізат жеткізумен шектемей, бірлескен өндіріс пен толық технологиялық тізбектер құру деңгейіне шығаруды ұсынып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Германияның Handelsblatt іскерлік басылымында жарияланған авторлық мақаласында екі ел ынтымақтастығының жаңа моделін ұсынды, деп жазады Ozgeris.info.
Мемлекет басшысының мақаласындағы негізгі ой – Қазақстан Германияға тек мұнай, уран немесе металл жеткізетін ресурс көзі болуды емес, геологиялық барлаудан бастап шикізатты өңдеу, одан компонент шығару және материалдарды қайта пайдалануға дейінгі өндірістік тізбекті бірге қалыптастыруды ұсынады. Handelsblatt материалында Қазақстан Еуропа экономикасы үшін стратегиялық маңызы бар 34 шикізат түрінің 21-ін өндіретіні атап өтіледі. Олардың қатарында литий, кремний, кобальт, ниобий, вольфрам және мыс бар.
Бұл металдардың маңызы дәстүрлі металлургиямен ғана шектелмейді. Олар аккумулятор өндірісінен бастап микроэлектроника, энергетика, цифрлық технологиялар мен жоғары технологиялық өнеркәсіпке дейінгі көптеген салада қажет.
Қазақстанның ұсынысы неден өзгеше?
Тоқаев мақаласында Германияға кепілдендірілген шикізат жеткізуді ғана емес, қосылған құнның едәуір бөлігін Қазақстанда қалдыруға мүмкіндік беретін өндірістік модель ұсынады.
Яғни ықтимал ынтымақтастық мынадай тізбек бойынша құрылуы мүмкін: геологиялық барлау – кен өндіру – байыту және өңдеу – дайын металл немесе материал шығару – компоненттер өндірісі – қайта өңдеу.
Бұл жерде Қазақстан үшін принципті мәселе – кенді немесе концентратты экспорттаумен шектелмеу. Неміс капиталы, технологиясы және өнеркәсіптік тәжірибесі жергілікті өңдеу өндірістерін құруға тартылса, шикізат секторы ел ішінде жаңа кәсіпорындар, инженерлік құзыреттер және жоғары білікті жұмыс орындарын қалыптастыра алады.
Германия тарапы да бұған дейін осындай модельге қызығушылық білдірген. 2026 жылғы маусымда Германияның Экономика және энергетика министрі Катерина Райхе Қазақстанға сапары кезінде Берлин үшін мәселе біржақты шикізат сатып алуда емес екенін айтқан. Германияның Экономика министрлігі ынтымақтастық кен өндірумен қатар өңдеу мен байытуды да қамтуы тиіс екенін ресми түрде мәлімдеді. Неміс тарапы Қазақстанға капитал мен технология қажет болса, Германияға жеткізу көздерін әртараптандыру маңызды екенін атап көрсетеді.
Демек, Астана ұсынып отырған модель екі елдің экономикалық мүдделері түйісетін нүктеге келіп отыр: Қазақстан шикізаттың қосылған құнын ел ішінде арттырғысы келеді, ал Германия стратегиялық материалдардың тұрақты әрі әртараптандырылған жеткізу тізбегіне мүдделі.
Неге дәл қазір?
Бұл ұсыныстың Еуропа үшін өзекті болуының тағы бір себебі бар. Еуроодақ 2024 жылы күшіне енген Critical Raw Materials Act арқылы стратегиялық шикізат бойынша сыртқы тәуелділікті азайтуды мақсат етіп отыр.
Құжатқа сәйкес, 2030 жылға қарай ЕО тұтынатын стратегиялық шикізаттың кемінде 10%-ын өз аумағында өндіруді, 40%-ын өңдеуді және 25%-ын қайта өңдеуден алуды көздейді. Сонымен қатар қандай да бір стратегиялық материалдың 65%-дан астамын бір ғана үшінші елден алуға тәуелді болмау міндеті қойылған.
Бұл жағдай Қазақстанға мүмкіндік береді. Елдің минералдық базасы Еуропаның шикізат көздерін әртараптандыру талабымен сәйкес келеді.
Бірақ Handelsblatt-тағы ұсыныстың ерекшелігі – Қазақстан өзін балама кен жеткізуші ретінде ғана көрсетіп отырған жоқ. Астана өндірістің келесі сатыларына да қатысуды ұсынып отыр.
Сондықтан бұл бастаманың экономикалық мәні «Қазақстанда ресурс бар, Германияға ресурс керек» деген қарапайым формуладан кең. Мәселе – шикізат, технология, инвестиция және өндірістік компетенцияларды бір тізбекке біріктіруде.
Мыс бұл модельдің нақты мысалы бола ала ма?
Президент атаған стратегиялық ресурстардың ішінде мысқа ерекше назар аударуға болады. Электр желілерін жаңарту, электромобильдер, жаңартылатын энергетика, дата-орталықтар және цифрлық инфрақұрылым мысқа деген сұранысты арттырып отыр.
Қазақстан ірі мыс өндіруші елдердің бірі болғанымен, ұзақмерзімді міндет кен өндіру көлемін арттырумен шектелмейді. Мыс концентратын өңдеу, катодты мыс шығару және одан әрі кабель, қорытпа, электротехникалық компоненттер мен басқа да жоғары деңгейдегі өнім өндірісін кеңейту арқылы қосылған құнды ұлғайту мәселесі алдыңғы орынға шығады.
Осы тұрғыдан алғанда, Германиямен ұсынылып отырған өндірістік тізбек моделі тау-кен және металлургия саласына жаңа формат бере алады: неміс технологиясы мен жабдығы, қазақстандық шикізат базасы және Қазақстан аумағындағы терең өңдеу өндірістері бір жобаның құрамдас бөліктеріне айналуы мүмкін.
Germany Trade & Invest сараптамасында да Қазақстанның тек шикізат сатушы ретінде қалғысы келмейтіні және Германиямен кен өндірумен қатар өңдеу саласында ынтымақтастықты кеңейтуге ұмтылып отырғаны көрсетілген. Алайда неміс компаниялары үшін инвестициялық тәуекел, комплаенс, нарықтың болжамдылығы және бизнес ортаның тұрақтылығы маңызды фактор болып қала береді.
Сондықтан ресурстың болуы автоматты түрде инвестиция келеді дегенді білдірмейді. Толық өндірістік тізбек құру үшін инвесторға ұзақмерзімді ереже, инфрақұрылым, энергия, кадр және өнімді экспорттау мүмкіндігі қажет.
Сауда бар, ендігі мәселе – оның құрылымы
Қазақстан мен Германия арасындағы экономикалық байланыс қазірдің өзінде айтарлықтай көлемге жетті.
Германияның Destatis статистикасына сәйкес, 2025 жылы Германия Қазақстанға шамамен 2,7 млрд еуро көлемінде тауар экспорттап, Қазақстаннан 5,3 млрд еуродан астам өнім импорттаған. Осылайша тауар айналымы 8 млрд еуродан асып, доллармен есептегенде шамамен 9 млрд долларға жақындаған.
Қазақстанның ресми статистикасында басқа көрсеткіш беріледі: Сыртқы істер министрлігі 2025 жылғы екіжақты тауар айналымын 4,4 млрд доллар деп көрсетеді. Статистикадағы айырмашылық екі ел қолданатын сыртқы сауданы есептеу әдістемесі мен тауардың шығу және жеткізілу елін тіркеу ерекшеліктеріне байланысты болуы мүмкін.
Алайда екі статистиканың да көрсететіні – Германия Қазақстанның Еуропадағы негізгі экономикалық серіктестерінің бірі.
Қазақстанда неміс капиталы қатысатын жүздеген кәсіпорын жұмыс істейді. Германияның Экономика министрлігі белсенді германдық компаниялардың санын шамамен 450 деп көрсетеді. Қазақстанның бұрынғы ресми деректерінде неміс капиталы бар тіркелген компаниялардың саны мыңнан асатыны айтылған.
Ендігі мақсат тек сауда көлемін арттыру емес, оның құрылымын өзгертуге бағытталып отыр.
Бұған дейін Германия Қазақстанға көбіне машина, өнеркәсіптік жабдық және технология жеткізсе, Қазақстан Германияға энергетикалық және шикізат өнімдерін экспорттап келді. Ұсынылып отырған жаңа модель осы екі бағытты бір өндірістік жүйеге біріктіруді көздейді.
Энергетика әлі де стратегиялық маңызға ие
Шикізатты терең өңдеуге көшу энергетикалық ынтымақтастықтың маңызын төмендетпейді.
Қазақстан Еуропа үшін мұнай мен уранның ірі жеткізушілерінің бірі болып отыр. Қазақстан тарапының дерегіне сәйкес, ел Еуроодақ мұнай импортының шамамен 13%-ын қамтамасыз етеді.
Ал 2025 жылғы Euratom Supply Agency мәліметінде Қазақстан ЕО-ға жеткізілген табиғи уранның 20,3%-ын қамтамасыз етіп, Канададан кейінгі екінші ірі жеткізуші болғаны көрсетілген.
Бұл Қазақстанның Германия және жалпы Еуропамен байланысында энергетикалық қауіпсіздік факторы әлі де маңызды екенін көрсетеді.
Бірақ Тоқаевтың Handelsblatt-тағы мақаласындағы акцент бұдан әрі қарай жылжиды: ресурс жеткізу – серіктестіктің бастапқы нүктесі, ал түпкі мақсат – жаңа өнеркәсіп пен технологиялық кооперация.
Қазақстанның географиясы тағы бір артықшылық бере алады
Президент мақаласында көлік пен транзит тақырыбына да назар аударды.
Қазақстан аумағы арқылы Қытай мен Еуропа арасындағы құрлықтағы теміржол жүк тасымалының шамамен 85%-ы өтеді. Бұл көрсеткішті Қазақстанның мемлекеттік органдары да растайды. Ел Транскаспий халықаралық көлік бағытын – Орта дәлізді кеңейтіп, оны Азия мен Еуропаны жалғайтын тұрақты логистикалық арнаға айналдыруды көздеп отыр.
Бұл фактор өндірістік кооперация үшін ерекше маңызға ие.
Егер Қазақстанда неміс компанияларымен бірге шикізат өңделіп, компонент немесе дайын өнеркәсіп өнімі шығарылатын болса, оны тек ішкі нарыққа емес, Қытай, Орталық Азия, Кавказ және Еуропа бағыттарына жеткізу мүмкіндігі туындайды.
Сонда Қазақстанның рөлі «транзиттік мемлекеттен» кеңейіп, өндіріс пен логистиканы біріктіретін өңірлік хаб форматына ауыса алады.
Жасанды интеллект пен энергетикадан кадр даярлауға дейін
Handelsblatt-тағы мақала тек пайдалы қазбалар туралы емес.
Тоқаев Германиямен жаңартылатын энергетика, электр желілерін жаңғырту, цифрландыру, жасанды интеллект, әуе жүк тасымалы және мамандар даярлау бағыттарында да ынтымақтастықты кеңейтуді ұсынады.
Бұл салалардың бір-бірімен байланысы бар. Мысалы, жаңа металлургиялық немесе өңдеу зауыттарын салу үшін тұрақты энергетика, автоматтандыру, өнеркәсіптік цифрландыру және білікті инженерлер қажет.
Сондықтан шикізатты өңдеу бойынша серіктестік жеке бір кен орнының немесе зауыттың жобасымен шектелмей, технология мен кадр трансферін де қамтыған жағдайда ғана толық өндірістік экожүйеге айналады.
Германия үшін де мәселе тек шикізатта емес
Германия – машина жасау, химия, электротехника және автомобиль өндірісі дамыған индустриялық экономика. Мұндай салалардың тұрақты жұмысы стратегиялық материалдарға тікелей байланысты.
Берлиннің ресми шикізат стратегиясында қауіпсіз жеткізу Германияның электромобиль, цифрландыру және энергетикалық трансформация салаларындағы бәсекеге қабілеттілігінің негізгі шарттарының бірі ретінде қарастырылады. Германия сонымен қатар халықаралық шикізат серіктестіктерін жеткізу қауіпсіздігін қамтамасыз етудің құралдарының бірі ретінде пайдаланады. Қазақстанмен мұндай мемлекетаралық шикізат серіктестігі бұған дейін де құрылған.
Сондықтан Қазақстанның ұсынысы Германияның да ұзақмерзімді экономикалық мүддесіне сәйкес келеді. Бірақ Берлин үшін жеткізудің тұрақтылығымен бірге жобалардың коммерциялық тиімділігі, экологиялық стандарттар, инвестицияның қорғалуы және өндірістің бәсекеге қабілеттілігі шешуші болады.
Шикізаттан кейінгі кезең
Тоқаевтың Handelsblatt-тағы мақаласын Қазақстанның өнеркәсіптік саясатындағы кеңірек өзгерістің бір көрінісі ретінде қарастыруға болады.
Бұрын сыртқы нарықтағы негізгі артықшылық – мұнай, уран, мыс және басқа да табиғи ресурстар қоры болса, ендігі міндет сол қордың айналасында өңдеу өндірісін, технологияны және экспортқа бағытталған өнеркәсіптік тізбектерді қалыптастыру.
Бұл модель жүзеге асса, Қазақстан Германия үшін тек ресурстың шыққан елі емес, шикізаттан дайын өнімге дейінгі тізбектің бір бөлігіне айналады.
Ал Қазақстан үшін мұндай серіктестіктің нәтижесі экспорт көлемімен ғана өлшенбейді. Негізгі көрсеткіштер – елде ашылатын жаңа өңдеу қуаттары, жергілікті қосылған құн, технология трансфері, инженерлік кадрлар және шикізаттың қаншалықты терең өңделетіні.
Қазір саяси деңгейде екі тараптың мүддесі анық көрініп отыр. Қазақстан ресурсты терең өңдеуді және өндірісті жергіліктендіруді қалайды. Германия жеткізу тізбектерін әртараптандыруға, стратегиялық шикізатқа қолжетімділікті қамтамасыз етуге және жаңа нарықтарда өнеркәсіптік серіктестік құруға мүдделі.
Ендігі мәселе – осы өзара мүддені нақты зауыттарға, технологиялық жобаларға және ұзақмерзімді инвестицияға айналдыру.
Бұл тақырып Президенттің Германиядағы ресми сапарының күн тәртібімен де сәйкес келеді. 29 қыркүйекте Берлинде Қазақстан-Германия экономикалық форумы өтіп, оған екі елдің саяси және іскерлік өкілдері қатысады. Германия үкіметі Қасым-Жомарт Тоқаев пен канцлер Фридрих Мерцтің келіссөздеріндегі негізгі тақырыптардың қатарында энергетика мен шикізат саласындағы серіктестікті кеңейту бар екенін алдын ала хабарлаған.
Осы тұрғыдан алғанда, Handelsblatt-та жарияланған мақала Қазақстанның Германияға ұсынатын экономикалық формуласының негізгі мазмұнын көрсетеді: шикізатқа қолжетімділік – инвестиция мен технологияға, ал ресурстар саудасы – ортақ өндірістік тізбекке ұласуы тиіс.
