Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттік кезеңіндегі жеті жыл Қазақстан экономикасында тек сандық өсіммен емес, оның құрылымын өзгертуге бағытталған қадамдармен де ерекшеленді. Сарапшы Нұрлан Жұмағұловтың пікірінше, әсіресе 2022 жылдан кейін елде экономиканы әртараптандыру, жеке бизнестің рөлін күшейту және мемлекеттің экономикаға шамадан тыс қатысуын азайтуға бағытталған саясат айқынырақ көріне бастады, деп хабарлайды Ozgeris.info.
Ол соңғы жылдардың нәтижесін жекелеген статистикалық көрсеткіштер арқылы ғана емес, Қазақстан экономикасының қай бағытта қозғалып келе жатқаны тұрғысынан бағалау маңызды деп санайды.
«Жеті жыл – жекелеген шешімдерді емес, елдің қандай бағытта қозғалғанын бағалауға жеткілікті кезең. Экономикалық өзгерістердің ең айқын кезеңі шамамен 2022 жылдан басталды. Саяси жаңғырудан кейін Президент экономиканы құрылымдық қайта құру міндетін қойды: әртараптандыру, бәсекені және жеке бастаманы дамыту, мемлекеттің шамадан тыс қатысуын азайту, адами капиталға инвестиция салу», – деді Нұрлан Жұмағұлов.
Бұл бағыттар Президенттің 2022 жылғы Жолдауында да белгіленген. Онда жеке кәсіпкерлік бастаманы ынталандыру, мемлекеттік капитализмнен және мемлекеттің экономикаға шамадан тыс араласуынан бас тарту, бәсекелестікті дамыту жаңа экономикалық саясаттың басымдықтары ретінде аталды.
Экономика көлемі 300 млрд доллардан асты
Жұмағұлов Қазақстан экономикасының көлеміндегі өзгеріске де назар аударды. Дүниежүзілік банктің дерегіне сәйкес, 2019 жылы елдің номиналды жалпы ішкі өнімі шамамен 181,7 млрд доллар болған. 2025 жылдың қорытындысында Қазақстанның ЖІӨ-сі 306 млрд доллар деңгейіне жетті.
Бұдан бөлек, 2025 жылы ел экономикасы нақты мәнде 6,5 пайызға өсті. Ұлттық статистика бюросының нақтыланған дерегінде көлік және қоймалау, құрылыс, сауда мен өнеркәсіп өсімнің негізгі бағыттарының қатарында көрсетілген.
Сарапшының айтуынша, доллармен есептелетін ЖІӨ-ге айырбас бағамы, әлемдік шикізат бағасы мен мұнай өндіру көлемі әсер ететіндіктен, экономика ішінде болып жатқан құрылымдық өзгерістерге жеке назар аударған жөн.
«Маңыздысы – экономиканың ішінде не өзгеріп жатқанын көру. Қазақстанның алдында тек экономика көлемін ұлғайту емес, оның сапасын өзгерту міндеті тұр», – деді ол.
Соның бір көрсеткіші – өңдеу өнеркәсібінің экономикадағы үлесі. Ресми деректер бойынша, 2019 жылы бұл көрсеткіш 11,4 пайыз болса, 2025 жылы өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-дегі үлесі 12,8 пайызға жетті.
Жұмағұловтың пікірінше, өңдеу өнеркәсібімен бірге құрылыс, көлік, сауда және өзге де шикізаттық емес секторлардың дамуы экономикалық модельді біртіндеп әртараптандыруға мүмкіндік береді.
Жеке бастама мен бәсекеге басымдық
Сарапшы экономикалық саясаттағы маңызды өзгерістердің бірі ретінде жеке секторға көбірек мүмкіндік беруге бағытталған қадамдарды атады.
Оның айтуынша, Қазақстан билігі экономиканың шикізатқа тәуелділігі, еңбек өнімділігінің жеткіліксіздігі, бәсекенің әлсіздігі және технологиялық жаңару қажеттігі сияқты мәселелерді бірнеше жылдан бері жүйелі міндет ретінде көтеріп келеді.
Президенттің кейінгі жолдауларында да мемлекеттік сектордың экономикадағы үлесін қысқарту, жеке бастамаға кедергілерді азайту және инвестициялық ахуалды жақсарту мәселелері қозғалды. 2024 жылғы Жолдауда мемлекет қатысатын кәсіпорындардың жоғары үлесі нарықтағы тең жағдайға және жеке бастамаға кері әсер ететіні айтылған.
«Бұл бұрынғы экономикалық модельді сол күйінде сақтап қалу әрекеті емес. Керісінше, оны біртіндеп өзгертуге бағытталған процесс жүріп жатыр», – дейді Нұрлан Жұмағұлов.
Банк депозиттері 48 трлн теңгеге жетті
Елдің ішкі қаржылық мүмкіндігі де артқан. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2025 жылдың қорытындысында депозиттік ұйымдардағы резиденттердің салымдары 16,3 пайызға өсіп, 48 трлн теңгеге жетті. Оның 26,2 трлн теңгесі жеке тұлғалардың, 21,8 трлн теңгесі заңды тұлғалардың депозиттеріне тиесілі.
Жұмағұлов мұны халық пен бизнестің айтарлықтай ішкі қаржы ресурсы ретінде қарастырады.
«Мұндай қаржы базасы тиісті жағдай қалыптасқан кезде жаңа инвестицияларға, бизнестің кеңеюіне және экономиканың одан әрі өсуіне жұмыс істей алады», – деді ол.
Тұрғын үймен қамту көрсеткіші де өсті
Сарапшы халықтың өмір сапасына қатысты көрсеткіштерді де маңызды деп санайды.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2019 жылы Қазақстанда бір тұрғынға шаққандағы тұрғын үймен қамтамасыз ету деңгейі 22,2 шаршы метр болса, 2025 жылы 25,1 шаршы метрге жетті. Елдің жалпы тұрғын үй қоры 2025 жылдың қорытындысында 447,3 млн шаршы метрді құрады.
Қазақстанның туризм саласындағы халықаралық көрсеткіші де өзгерді. Дүниежүзілік экономикалық форумның Travel & Tourism Development Index рейтингінде Қазақстан 2024 жылы 119 елдің ішінде 52-орынға орналасты. Қазақстанның мемлекеттік органдары бұл көрсеткішті 2019 жылғы 80-орынмен салыстырады.
«Мақсат – ең ірі экономика мәртебесін сақтаумен ғана шектелмеу»
Нұрлан Жұмағұловтың пікірінше, қазіргі экономикалық реформалардың ерекшелігі – олардың мемлекеттік институттарды жаңарту үдерісімен қатар жүруінде.
Ол саяси және экономикалық өзгерістерді қатар жүргізу бірнеше жыл бойы жоғары ЖІӨ өсімін қамтамасыз етуден әлдеқайда күрделі міндет екенін атап өтті.
«Міндет – жай ғана өсім көрсету емес, бәсекеге қабілетті әрі технологиялық экономика қалыптастыру және осы кезеңде мемлекеттің әлеуметтік тұрақтылығын сақтау», – деді сарапшы.
Орталық Азиядағы көршілес елдердің экономикалық өсімін де Жұмағұлов Қазақстан үшін тек бәсеке ретінде қарастырмайды. Оның пайымдауынша, аймақтағы экономикалардың күшеюі өзара сауда, инвестиция, логистика және ортақ өңірлік нарық үшін қосымша мүмкіндік қалыптастырады.
«Қазақстан біртіндеп Орталық Азиядағы ең ірі экономиканы сақтап қалу міндетінен әлдеқайда күрделі міндетке – сол экономиканың сапасын өзгертуге көшіп келеді», – деді ол.
Сарапшының пікірінше, Қазақстанда экономиканың ауқымы, қаржы жүйесі, инвестициялық капитал және адами әлеует бар. Ендігі негізгі мәселелер – еңбек өнімділігін көтеру, технологияларды дамыту, шикізатты терең өңдеу, жоғары қосылған құны бар өнім экспортын ұлғайту және қуатты жеке сектор қалыптастыру.
Президенттің 2026 жылғы Жолдауында да экономиканы әртараптандыруды жеделдету және ішкі әрі сыртқы нарықта бәсекеге қабілетті, қосылған құны жоғары өнім өндірісіне басымдық беру қажеттігі айтылды.
«Егер осы бағыт жүйелі түрде жалғасса, алдағы онжылдықта Қазақстанның әлемдік экономикадағы орнын дәл осы өзгерістер айқындайтын болады», – деп түйіндеді Нұрлан Жұмағұлов.
