Жасанды интеллект бірнеше минут ішінде мәтін жазып, құжаттарды талдап, есеп жүргізіп, тіпті бағдарламалық код құрастыра алады. Бұрын бірнеше адамның қатысуын қажет еткен жұмыстың бір бөлігін қазір технологияның көмегімен орындауға мүмкіндік бар. Мұндай өзгерістер кәсіпорындардың жұмысын жеңілдеткенімен, еңбек нарығына қатысты жаңа сұрақтар туғызды. Алдағы жылдары қандай мамандықтарға сұраныс азаяды? Адамдардың орнын технология баса ма, әлде жұмыс істеу тәсілі ғана өзгере ме? Ең бастысы, Қазақстанның еңбек нарығы осы өзгерістерге қаншалықты дайын?
Қандай мамандықтарға қауіп төніп тұр?
Жасанды интеллектінің еңбек нарығына ықпалын зерттеген халықаралық ұйымдар технологияның барлық мамандыққа бірдей әсер етпейтінін айтады. Ең алдымен ақпаратты өңдеу, құжат дайындау, есеп жүргізу және қайталанатын тапсырмаларды орындаумен байланысты жұмыстар өзгеруі мүмкін. Бұған кеңсе қызметкерлері, бухгалтерлер, аудармашылар, банк саласының мамандары және тұтынушыларға қызмет көрсететін қызметкерлердің кейбір міндеттері жатады. Бірақ белгілі бір жұмысты автоматтандыру мүмкіндігі сол мамандықтың толық жойылатынын білдірмейді.
Халықаралық еңбек ұйымы (ILO) мен Польшаның NASK ұлттық зерттеу институты 2025 жылы жариялаған бірлескен зерттеуінде әлемдегі әрбір төртінші жұмыс орны генеративті жасанды интеллектінің ықпалына ұшырауы мүмкін екенін анықтаған. Зерттеуге сәйкес, жұмыс орындарының 3,3%-ы автоматтандыру ықтималдығы ең жоғары санатқа кіреді. Ал қалғандарының басым бөлігінде технология маманды толық алмастырмай, оның күнделікті міндеттерін өзгертеді. Зерттеушілер кеңсе және әкімшілік жұмыстардың жасанды интеллект ықпалына көбірек ұшырайтынын атап өткен. Сонымен бірге цифрлық технологиялар дамыған сайын бұрын қауіпсіз саналған кейбір кәсіби қызмет түрлерінің де өзгеруі мүмкін екені анықталған.
Бұл өзгерістер Қазақстанға да қатысты. Мәселен, банк қызметкерінің құжаттарды тексеру, өтінімдерді сұрыптау немесе клиенттердің қарапайым сұрақтарына жауап беру сияқты міндеттерін автоматтандыруға болады. Журналист ақпаратты жинақтау мен мәтінді өңдеуде жасанды интеллектіні пайдалана алады. Ал заңгер құжаттарды салыстыру немесе қажетті мәліметтерді іздеу жұмысын жеңілдете алады. Дегенмен мұндай құралдардың нәтижесін тексеру, қателерін анықтау және түпкілікті шешім қабылдау қажеттілігі сақталады.
Халықаралық еңбек ұйымының зерттеушісі, аталған есептің авторларының бірі Павел Гмырек бұл өзгерістерді жаппай жұмыссыздықтың басталуы ретінде бағалауға асықпау керегін айтады. Ол 2025 жылғы қыркүйекте ұйымның ресми сайтында жарияланған сұхбатында әзірге жасанды интеллектінің ықпалы туралы болжамдар мен нақты жұмыспен қамту көрсеткіштерін ажырата қарастыру қажеттігін түсіндірген.
Сарапшының айтуынша, еңбек нарығындағы статистика технологиялық өзгерістерге бірден жауап бермейді. Сондықтан жасанды интеллектінің қандай тапсырмаларды орындай алатынын зерттеу алдағы өзгерістерді болжауға көмектеседі. Бірақ бұл белгілі бір мамандықтың міндетті түрде жойылатынын білдірмейді. Оның пікірінше, әзірге жаппай жұмыссыздық емес, мамандықтардың мазмұны өзгеретін кезең туралы айту орынды.
2030 жылға қарай еңбек нарығында не өзгереді?
Дүниежүзілік экономикалық форумның 2025 жылы жарияланған «Болашақ мамандықтар» есебіне сәйкес, 2030 жылға дейін әлемде 170 миллион жаңа жұмыс орны пайда болуы мүмкін. Осы кезеңде 92 миллион жұмыс орны қысқарады деген болжам бар. Нәтижесінде жұмыс орындарының жалпы саны 78 миллионға артуы ықтимал. Бірақ бұл болжам тек жасанды интеллектінің әсерін емес, экономикалық, демографиялық және технологиялық өзгерістердің жиынтық ықпалын қамтиды.
Зерттеуге әлемнің 55 экономикасындағы мыңнан астам ірі жұмыс беруші қатысқан. Олардың болжамынша, алдағы бес жылда қызметкерлерге қажет дағдылардың орта есеппен 39%-ы өзгереді немесе бұрынғы маңызын жоғалтады. Әсіресе жасанды интеллект, үлкен деректерді талдау және киберқауіпсіздік салаларындағы білімге сұраныс артады. Сонымен бірге шығармашылық ойлау, икемділік, күрделі мәселелерді шешу және адамдармен тіл табысу қабілеті де маңызды болып қала береді.
Ең көп өзгеріске ұшырауы мүмкін мамандықтардың қатарында кассирлер, банк операцияларын жүргізетін қызметкерлер, кеңсе хатшылары және деректерді енгізумен айналысатын мамандар бар. Ал бағдарламалық жасақтама әзірлеушілеріне, жасанды интеллект мамандарына және деректерді талдаушыларға сұраныс өсуі мүмкін. Сонымен қатар медицина, білім беру, құрылыс және ауыл шаруашылығы салаларында да жаңа жұмыс орындары ашылады деп күтіледі.
Бұл болжамдардан бір маңызды қорытынды жасауға болады: технология дамыған сайын барлық жұмыс орны қысқармайды. Бір мамандыққа сұраныс төмендесе, екіншісіне қажеттілік артады. Бірақ мәселе жаңа жұмыс орындарының пайда болуында ғана емес, бұрынғы қызметкерлердің сол орындарға ауыса алуында. Мәселен, бірнеше жыл бойы құжат өңдеумен айналысқан маманның бірден бағдарламашы немесе деректер талдаушысы болып кетуі оңай емес. Ол үшін жаңа білім, уақыт және қаржылық мүмкіндік қажет.
Қазақстан бұл өзгерістерге дайын ба?
Қазақстанда да еңбек нарығын цифрландыру жұмыстары жүріп жатыр. 2026 жылы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жасанды интеллект негізіндегі цифрлық жұмыспен қамту қызметін енгізуді негізгі міндеттердің бірі ретінде белгіледі. Бұл жүйе жұмыс іздеушілер мен жұмыс берушілерді байланыстыруды жеңілдетуге, азаматтарға лайықты бос орындарды анықтауға және еңбек нарығындағы сұранысты талдауға бағытталған.
Министрліктің мәліметінше, Enbek.kz электрондық еңбек биржасында 900 мыңнан астам жұмыс беруші мен 3,3 миллионнан астам жұмыс іздеуші тіркелген. 2026 жылы жұмыспен қамту шаралары арқылы 547,7 мың адамға жұмыс табуға жәрдемдесу жоспарланған. Сонымен қатар Skills Enbek платформасында шамамен 100 мың азаматты сұранысқа ие дағдыларға оқыту көзделген. Тағы 500 мың оқушы жұмыс іздеу дағдыларын меңгеруі тиіс.
Дегенмен цифрлық қызметтің енгізілуі Қазақстандағы жұмыс орындарына жасанды интеллектінің нақты қаншалықты әсер еткенін көрсетпейді. Ол үшін технологияны пайдаланатын кәсіпорындар санын, автоматтандырылған міндеттерді, қысқарған және жаңадан ашылған жұмыс орындарын бөлек зерттеу қажет. Әзірге халықаралық зерттеулерге сүйеніп, Қазақстанда белгілі бір мамандықтар міндетті түрде жойылады деп айтуға негіз жеткіліксіз.
Еңбек нарығындағы тағы бір мәселе – өңірлер арасындағы мүмкіндік айырмашылығы. Ірі қалаларда цифрлық технологияларды меңгеруге арналған курстар, жоғары оқу орындары және жаңа мамандықтарға сұраныс көбірек болуы мүмкін. Ал шағын қалалар мен ауылдарда жұмыс таңдау мүмкіндігі шектеулі. Сондықтан технологиялық өзгерістерге бейімделу әр азамат үшін бірдей оңай болмайды.
Жасанды интеллект әйелдер мен ерлерге бірдей әсер ете ме?
Халықаралық еңбек ұйымының зерттеуі жасанды интеллектінің ықпалы әйелдер мен ерлер арасында біркелкі болмайтынын да көрсеткен. Әлем бойынша әйелдер жұмыспен қамтылған орындардың 4,7%-ы автоматтандыру ықтималдығы ең жоғары санатқа жатқызылған. Ерлер арасында бұл көрсеткіш 2,4%-ды құраған. Мұндай айырмашылық әйелдердің кеңсе, әкімшілік және құжат өңдеу жұмыстарында көбірек шоғырлануымен байланысты.
Табысы жоғары елдерде айырмашылық одан да айқын. Бұл мемлекеттерде жұмыс істейтін әйелдердің 9,6%-ы және ерлердің 3,5%-ы жасанды интеллектінің ықпалы ең жоғары мамандықтарда еңбек етеді. Дегенмен бұл көрсеткіштер сонша адам жұмыссыз қалады деген болжам емес. Олар технологияның қандай қызмет түрлерін өзгертуі мүмкін екенін сипаттайды.
Халықаралық еңбек ұйымының зерттеушісі Павел Гмырек әйелдер мен ерлер арасындағы мұндай айырмашылықтың сақталып отырғанына назар аударған. Оның түсіндіруінше, жасанды интеллект кеңсе жұмыстарымен қатар қаржылық талдау, бағдарламалау және цифрлық қызмет көрсету сияқты күрделірек мамандықтарға да әсер ете бастады. Бірақ технологияның мүмкіндігі артқанымен, көптеген қызметті толық автоматтандыру іс жүзінде қиын болуы мүмкін.
Қазақстанда да бұл мәселені жеке зерттеу маңызды. Әсіресе кеңсе қызметінде, банк саласында және әкімшілік жұмыстарда еңбек ететін азаматтардың жаңа технологияларды меңгеру мүмкіндігіне назар аудару қажет. Егер қызметкерлерді қайта даярлау шаралары уақытында қолға алынбаса, технологиялық өзгерістер еңбек нарығындағы бұрыннан бар теңсіздікті күшейтуі мүмкін.
Еңбек нарығына қандай мамандар қажет болады?
Жасанды интеллектінің дамуы адамдардан тек жаңа бағдарламаларды меңгеруді талап етпейді. Ол кәсіби білімді үнемі жаңартып отыру қажеттігін де күшейтеді. Бұрын жоғары оқу орнында алған білім бірнеше жыл бойы жеткілікті болуы мүмкін еді. Қазір кейбір салаларда жұмыс тәсілдері әлдеқайда жылдам өзгеріп жатыр. Сондықтан маманның бәсекеге қабілеттілігі дипломымен ғана емес, жаңа міндеттерге қаншалықты тез бейімделе алатынымен де анықталады.
Дүниежүзілік экономикалық форумның зерттеуінде жұмыс берушілердің 63%-ы қызметкерлердің қажетті дағдыларының жетіспеуін кәсіпорындарды дамытудағы негізгі кедергілердің бірі деп атаған. Бұл мәселені шешу үшін компаниялар қызметкерлерін қайта оқытуға, жаңа мамандарды тартуға және жұмыс үдерісін өзгертуге мәжбүр болады. Бірақ мұндай мүмкіндіктер ірі кәсіпорындар мен шағын бизнес үшін бірдей қолжетімді емес. Қызметкерлерді оқытуға қаражаты жеткіліксіз компаниялар технологиялық өзгерістерге бейімделуде қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Қазақстан үшін де басты міндеттердің бірі – білім беру жүйесі мен еңбек нарығының байланысын күшейту. Жоғары оқу орындары мен колледждер мамандарды тек бүгінгі сұранысқа емес, алдағы өзгерістерге де дайындауы керек. Бұл барлық студентті бағдарламашы етіп оқыту қажет деген сөз емес. Болашақ дәрігер, мұғалім, заңгер, экономист немесе журналист өз саласында жасанды интеллектіні қалай пайдалануға болатынын, оның мүмкіндігі мен шектеулерін білуі маңызды.
Сонымен бірге жаңа технологияларды қолдану жауапкершілік мәселесін де алға шығарады. Жасанды интеллект ұсынған ақпарат қате болуы, маңызды деректерді ескермеуі немесе біржақты қорытынды жасауы мүмкін. Сондықтан оны пайдаланатын маман нәтижені тексеріп, қабылданған шешім үшін жауап бере алуы тиіс. Әсіресе медицина, құқық, қаржы және журналистика сияқты салаларда бұл талаптың маңызы зор.
Жұмыссыз қалмау үшін не істеу керек?
Жасанды интеллектінің еңбек нарығына ықпалы туралы пікірталаста екі түрлі көзқарас жиі кездеседі. Бір тарап технология адамдардың жұмысын тартып алады деп алаңдаса, екіншісі оның жаңа мүмкіндіктер ашатынына сенеді. Халықаралық зерттеулер екі пікірдің де белгілі бір негізі бар екенін көрсетеді. Кейбір жұмыс орындары қысқаруы мүмкін, бірақ жаңа мамандықтар да пайда болады. Ең басты мәселе – осы өзгерістердің қаншалықты жылдам жүретіні және адамдардың оған бейімделіп үлгеруі.
Халықаралық еңбек ұйымының зерттеушілері технологиялық өзгерістерді жұмыс берушілер мен қызметкерлер арасындағы келіссөздер арқылы басқару қажеттігін атап өтеді. Жасанды интеллектіні енгізу туралы шешім қабылдағанда оның еңбек жағдайына, қызметкерлердің міндеттеріне және табысына қалай әсер ететінін ескеру маңызды. Өйткені технологияны қолданудың нәтижесі оның мүмкіндіктеріне ғана емес, кәсіпорын басшылығының қандай шешім қабылдайтынына да байланысты.
Қазақстанда бұл бағыттағы саясат тек цифрлық дағдыларды үйретумен шектелмеуі керек. Жұмысынан айырылу қаупі жоғары азаматтарды алдын ала анықтау, оларды қайта даярлау, жаңа мамандыққа ауысуына көмектесу және өңірлердегі білім алу мүмкіндігін кеңейту маңызды. Сонымен қатар жұмыс берушілерді қызметкерлерін оқытуға ынталандыру қажет. Әйтпесе технологияның дамуы кәсіпорындардың өнімділігін арттырғанымен, оның пайдасын барлық қызметкер бірдей көрмеуі мүмкін.
Жасанды интеллектінің дамуын тоқтату мүмкін емес. Бірақ оның еңбек нарығына қалай әсер ететіні алдын ала шешіліп қойған мәселе де емес. Бір кәсіпорын технологияны қызметкерлерін қысқарту үшін пайдаланса, екіншісі олардың жұмысын жеңілдетіп, жаңа бағыттарды дамытуға жұмсауы мүмкін. Сондықтан болашақта қандай мамандықтардың сақталатыны ғана емес, адамдардың жаңа жағдайда қалай жұмыс істейтіні де маңызды.
Қазақстан үшін негізгі сұрақ жасанды интеллект қанша адамның орнын басатынында емес, еңбек нарығының қанша азаматқа жаңа мүмкіндік ұсына алатынында. Өйткені технология дамыған заманда ең үлкен қауіп – машиналардың ақылды бола түсуі емес, адамдардың сол өзгерістерге дайын болмай қалуы.
