Қазақстанда әлеуметтік көмек тағайындаудың жаңа тәртібіне көшу жоспарланып отыр. Үкімет азаматтарға қолдауды олардың белгілі бір санатқа жататынына қарап емес, нақты тұрмыстық жағдайын ескере отырып көрсетуді көздейді. Премьер-министр Олжас Бектеновтің айтуынша, бүгінде табысы жоғары және тұрмысы төмен көпбалалы отбасылар бірдей мемлекеттік қолдау алуы мүмкін. Жаңа тәсіл осы айырмашылықты ескеруге мүмкіндік бермек. Үкіметтің есебінше, өзгерістер 2027 жылы шамамен 700 миллиард теңге, ал үш жыл ішінде 2,5 триллион теңгеге жуық қаражат үнемдеуге жол ашады.
Мұндай жүйе әлемнің бірқатар елінде қолданылады. Бірақ халықаралық тәжірибе әлеуметтік көмекті нақты мұқтаж адамдарға бағыттау үшін отбасының табысын есептеу ғана жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Ozgeris.info сайты Қазақстандағы жоспарланған өзгерістерді Ұлыбритания, Германия және Францияның тәжірибесімен салыстырып көрді.
Бірдей жәрдемақы, бірақ тұрмыс деңгейі әртүрлі
Қазақстанда әлеуметтік қолдаудың бірнеше түрі бар. Олардың бір бөлігі азаматтың табысына байланысты тағайындалса, енді бірі белгілі бір әлеуметтік санатқа жатуына қарай беріледі. Мәселен, көпбалалы отбасыларға арналған мемлекеттік жәрдемақыны тағайындағанда отбасының табысы есепке алынбайды. Яғни төрт баласы бар, жоғары жалақы алатын отбасы да, табысы күнделікті қажеттіліктерін өтеуге әрең жететін отбасы да осы жәрдемақыны ала алады. Ал атаулы әлеуметтік көмек отбасының жан басына шаққандағы табысы белгіленген кедейлік шегінен төмен болған жағдайда тағайындалады. Осылайша қолданыстағы жүйеде азаматтың нақты мұқтаждығына қарай берілетін және әлеуметтік мәртебесіне байланысты төленетін көмектер қатар қолданылып келеді.
Бүгін Премьер-министр Олжас Бектенов әлеуметтік қолдауды нақты мұқтаждыққа қарай тағайындауға көшудің маңызын атап өтті. Оның айтуынша, өзін қамтамасыз етуге мүмкіндігі бар ауқатты азаматтар мемлекеттік көмекке сүйенбеуі керек. Үкімет әлеуметтік қолдауды адамның тұрақты табыс көзіне емес, қиын жағдайдан шығуына мүмкіндік беретін құралға айналдыруды көздейді. Жоспарланған өзгерістер нәтижесінде 2027 жылы шамамен 700 миллиард теңге, ал үш жылда 2,5 триллион теңгеге жуық бюджет қаражатын үнемдеу болжанып отыр. Бұл сандар – Үкіметтің реформадан күтетін нәтижесі, нақты үнемделген қаржы емес. Жаңа қағидатты 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізу жоспарланған.
Мұндай тәсілдің экономикалық негізі бар. Мемлекеттің әлеуметтік қолдауға бөлетін қаражаты шектеулі болғандықтан, оның ең алдымен көмекке мұқтаж азаматтарға жетуі маңызды. Мысалы, табысы жоғары отбасына берілетін төлем мен жалғызбасты, жұмыссыз немесе ауыр тұрмыстық жағдайда қалған отбасыға көрсетілетін көмектің әлеуметтік әсері бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан бюджет қаражатын азаматтардың нақты жағдайына қарай бөлу әлеуметтік саясаттың тиімділігін арттыра алады. Бірақ мұнда әлеуметтік төлемдердің мақсаттары әртүрлі екенін ескеру қажет. Бір төлем кедейлікті азайтуға бағытталса, екіншісі бала тәрбиелеуге жұмсалатын шығындарды өтеуге немесе белгілі бір әлеуметтік топты қолдауға арналған. Демек, барлық жәрдемақыны бір өлшеммен бағалау дұрыс болмауы мүмкін.
Ұлыбритания: табысы аз азаматтарға жұмыс істесе де көмек беріледі
Ұлыбританияда азаматтың нақты материалдық жағдайына қарай әлеуметтік көмек тағайындау тәжірибесі қалыптасқан. Соның бірі – Universal Credit бағдарламасы. Бұл жүйе табысы төмен немесе күнделікті шығындарын өтеуге қиналатын еңбекке қабілетті жастағы азаматтарды қолдауға арналған. Оның ерекшелігі – көмек алу үшін міндетті түрде жұмыссыз болу шарт емес. Азамат толық емес жұмыс күнімен еңбек етсе, өзін-өзі жұмыспен қамтыса немесе жалақысы төмен болса да, белгіленген талаптарға сәйкес мемлекеттік қолдауға үміткер бола алады.
Британ үкіметінің ресми мәліметіне сәйкес, Universal Credit алу үшін адамның жинақ ақшасы мен есепке алынатын инвестициялық активтері 16 мың фунт стерлингтен аспауы тиіс. Егер азамат жұбайымен немесе серіктесімен бірге тұрса, екеуінің де табысы мен жинағы ескеріледі. Бұл жүйе отбасының қаржылық мүмкіндігін жан-жақты бағалауға бағытталған. Мәселен, бір адамның жалақысы төмен болғанымен, отбасындағы екінші адамның табысы жоғары болса, мемлекеттік қолдау мөлшері соған қарай есептеледі.
Бірақ Ұлыбритания барлық әлеуметтік көмекті тек табысқа қарап тағайындамайды. Елде балаларға, мүгедектігі бар азаматтарға және зейнеткерлерге арналған өзге де төлемдер бар. Олардың шарттары әртүрлі. Бұл тәжірибеден Қазақстан үшін маңызды қорытынды шығаруға болады: нақты мұқтаждықты бағалау әлеуметтік көмектің белгілі бір түрлеріне тиімді болғанымен, барлық жәрдемақыны бір жүйеге біріктіру міндетті емес. Әлеуметтік қолдаудың мақсатына қарай әртүрлі өлшем қолдануға болады.
Германия: азаматтың табысымен бірге мүлкі де ескеріледі
Германияда да табысы күнкөріске жетпейтін азаматтарға арналған әлеуметтік қолдау жүйесі жұмыс істейді. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап бұрынғы Bürgergeld бағдарламасының орнына Grundsicherungsgeld деп аталатын жаңа базалық әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі енгізілді. Оның негізгі қағидаты – еңбек етуге қабілетті, бірақ өзін толық қамтамасыз ете алмайтын азаматтарға мемлекет тарапынан көмек көрсету.
Германияның Федералдық жұмыспен қамту агенттігінің мәліметінше, әлеуметтік көмек тағайындағанда азаматтың табысы ғана емес, пайдалануға болатын мүлкі де есепке алынады. Оған банктегі жинақ, бағалы қағаздар, кейбір көлік құралдары мен жылжымайтын мүлік кіруі мүмкін. Бірақ адамның барлық мүлкі бірдей есепке алынбайды. Мәселен, 2026 жылғы жаңа ережеге сәйкес, есепке алынбайтын активтердің шегі азаматтың жасына байланысты белгіленген. 30 жасқа толмағандар үшін бұл мөлшер 5 мың еуро, 31 жастан бастап 10 мың еуро, 41 жастан бастап 12,5 мың еуро, ал 51 жастан бастап 20 мың еуроны құрайды.
Германия тәжірибесінің маңызды тұсы – әлеуметтік көмек алушының мүлкі болғаны үшін оны бірден қолдаудан айырмайды. Азаматтың қандай мүлікке иелік ететіні, оны күнкөрісіне пайдалана алатыны және отбасының нақты жағдайы ескеріледі. Мәселен, адамның өзі тұратын баспанасы болуы оның міндетті түрде ауқатты екенін білдірмейді. Сол сияқты күнделікті жұмысқа бару үшін пайдаланылатын көлік те белгілі бір жағдайда қажетті мүлік саналады. Қазақстан үшін бұл тәжірибе маңызды. Өйткені ауылдағы үйі немесе ескі көлігі бар отбасының тұрмыс деңгейі қалада жоғары табыс табатын отбасымен бірдей емес. Сондықтан мүліктің бар-жоғын ғана емес, оның нақты құнын және отбасының күнделікті қажеттіліктерін өтеуге қаншалықты мүмкіндік беретінін бағалау қажет.
Франция: отбасының құрамы мен табысы бірге есептеледі
Францияда табысы төмен азаматтарға арналған негізгі әлеуметтік қолдау түрлерінің бірі – Revenu de solidarité active, яғни RSA. Бұл төлемнің мөлшері отбасының құрамына және қолда бар табысына байланысты есептеледі. Мысалы, 2026 жылғы 1 сәуірден 2027 жылғы 31 наурызға дейінгі кезеңде жалғыз тұратын, басқа есепке алынатын табысы жоқ адам үшін базалық мөлшер айына 651,69 еуро болып белгіленген. Ал екі баласы бар ерлі-зайыптылар үшін бұл көрсеткіш 1368,56 еуроны құрайды. Бірақ бұл сомалар әр отбасыға міндетті түрде толық төленеді деген сөз емес. Нақты көмек мөлшерін есептегенде жалақы, басқа әлеуметтік төлемдер, тұрғын үйге қатысты жағдай және өзге де кірістер ескеріледі.
Францияның тағы бір ерекшелігі – әлеуметтік көмек тағайындауды цифрландыру. 2025 жылғы наурыздан бастап RSA және жұмыс істейтін табысы төмен азаматтарға арналған Prime d’activité төлемдерін алушылардың табыс туралы тоқсандық декларациялары алдын ала толтырылатын болды. 2026 жылғы шілдеде бұл мүмкіндік алғаш рет өтініш берген азаматтарға да енгізілді. Францияның Отбасылық жәрдемақылар қорының мәліметінше, жаңа тәсіл жыл сайын миллионнан астам жаңа өтініш берушінің жұмысын жеңілдетуі мүмкін. Мұндай жүйеде мемлекет азаматтың табысы туралы қолда бар мәліметтерді өзі енгізеді, ал өтініш беруші оларды тексеріп, қажет болған жағдайда толықтырады.
Бұл тәжірибенің Қазақстан үшін маңызы зор. Өйткені әлеуметтік көмекті нақты мұқтаждыққа қарай тағайындау үшін отбасының табысын дұрыс анықтау қажет. Егер азамат әртүрлі мемлекеттік органнан анықтама жинауға мәжбүр болса, жаңа жүйе әлеуметтік қолдауға қолжетімділікті қиындатуы мүмкін. Ал мемлекеттік ақпараттық жүйелер өзара байланысып, қажетті мәліметтер автоматты түрде алынатын болса, азаматтың уақыты үнемделеді. Дегенмен цифрлық жүйедегі деректердің қате немесе ескірген болуы да ықтимал. Сондықтан азаматқа мәліметті түзетуге және қабылданған шешімге шағымдануға мүмкіндік берілуі маңызды.
Қазақстан нені ескеруі керек?
Үш елдің тәжірибесі әлеуметтік көмекті нақты мұқтаждыққа қарай тағайындаудың бірнеше жолы бар екенін көрсетеді. Ұлыбританияда отбасының табысы мен жинағы маңызды болса, Германияда мүліктің сипаты мен оны пайдалануға болатын-болмайтыны да ескеріледі. Францияда отбасының құрамы мен кірісіне қарай төлем мөлшері есептеліп, азаматтардың табысы туралы ақпаратты автоматты түрде жинауға басымдық берілген. Бұл елдердің ешқайсысында әлеуметтік қолдаудың барлық түрі бірдей тәртіппен тағайындалмайды. Сондықтан Қазақстан үшін басты мәселе шетелдік үлгілердің бірін сол күйінде көшіру емес, олардың тиімді тетіктерін жергілікті жағдайға бейімдеу болмақ.
Мысалы, Қазақстанда отбасының ресми табысы оның нақты тұрмыс деңгейін әрдайым көрсете бермейді. Бір отбасы өз үйінде тұрса, екіншісі ай сайын табысының едәуір бөлігін пәтер жалдауға жұмсайды. Тағы бір отбасының баласы ұзақ уақыт ем қабылдауы мүмкін. Мұндай жағдайда табысы бірдей үш отбасының қолында күнделікті қажеттіліктеріне жұмсайтын қаражат көлемі әртүрлі болады. Сол себепті әлеуметтік көмекті тағайындағанда отбасының кірісімен бірге міндетті шығындарын да ескеру мәселесі маңызды. Әсіресе баспана жалдау, емделу, мүгедектігі бар отбасы мүшесіне күтім жасау және асырауындағы балалар саны сияқты жағдайлар назардан тыс қалмауға тиіс.
Тағы бір маңызды мәселе – бейресми жұмыспен қамту. Тұрақты еңбек шарты жоқ немесе маусымдық жұмыспен күн көретін азаматтардың табысы ай сайын өзгеріп отыруы мүмкін. Егер әлеуметтік көмек тек белгілі бір кезеңдегі кіріске сүйеніп есептелсе, мұндай отбасылардың нақты жағдайы толық көрінбеуі ықтимал. Сондықтан табысты бағалау мерзімі мен отбасының жағдайы өзгерген кезде көмекті қайта есептеу тәртібі де маңызды. Бұл тұрғыдан Франциядағы табыс мәліметтерін тұрақты жаңарту тәжірибесі пайдалы болуы мүмкін.
2,5 триллион теңге үнемдеу нені білдіреді?
Үкіметтің үш жылда 2,5 триллион теңгеге жуық қаражат үнемдеу жоспары әлеуметтік саясаттағы елеулі өзгерісті аңғартады. Бірақ бұл соманың нақты қандай шаралар есебінен қалыптасатыны, қай төлем түрлеріне өзгеріс енгізілетіні және қанша азаматқа әсер ететіні туралы толық есеп қажет. Өйткені бюджет шығынын қысқарту мен әлеуметтік көмектің тиімділігін арттыру бір ұғым емес. Мәселен, бұрын көмекке мұқтаж болмаған азаматтарға төлем беруді тоқтатып, сол қаражатты табысы төмен отбасыларға бағыттау әлеуметтік қолдаудың тиімділігін арттыруы мүмкін. Ал шығын азайғанымен, көмекке мұқтаж азаматтардың бір бөлігі қолдаусыз қалса, реформаның әлеуметтік нәтижесі күткен деңгейде болмауы ықтимал.
Сондықтан жоспарланған өзгерістерді бағалағанда үнемделген қаражатпен қатар басқа да көрсеткіштерге назар аудару қажет. Атап айтқанда, жаңа жүйе енгізілгеннен кейін кедейлік деңгейі қалай өзгереді, әлеуметтік көмекке мұқтаж отбасылардың қаншасы қолдау алады, азаматтардың табысы мен тұрмыс жағдайы қаншалықты жақсарады деген сұрақтар маңызды. Сондай-ақ көмек тағайындаудан бас тарту туралы шешімдердің негізділігі мен азаматтардың шағымдарын қарау тәртібі де жүйенің әділдігін көрсететін өлшемдердің бірі болмақ.
Қазақстанның әлеуметтік көмекті нақты мұқтаждыққа қарай тағайындауға көшу жоспары халықаралық тәжірибеде қолданылып жүрген тәсілдермен үндеседі. Оның басты артықшылығы – мемлекеттік қаражатты көмекке көбірек мұқтаж азаматтарға бағыттау мүмкіндігі. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін отбасының табысын есептеу ғана жеткіліксіз. Азаматтардың нақты тұрмыс жағдайын бағалау, әлеуметтік төлемдердің әртүрлі мақсатын сақтау және мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ету де қажет.
2027 жылдан бастап жоспарланған өзгерістердің нәтижесі бюджеттен қанша қаражат үнемделгенімен ғана өлшенбеуі тиіс. Ең маңыздысы – мемлекеттік қолдаудың шынымен мұқтаж адамдарға жетуі және олардың тұрмысын жақсартуға көмектесуі. Ұлыбритания, Германия және Франция тәжірибесі де әлеуметтік көмектің тиімділігі төлем мөлшеріне ғана емес, оны тағайындау тәртібінің әділдігі мен азаматтардың нақты қажеттіліктерін қаншалықты ескеретініне байланысты екенін көрсетеді.
