Бір бала мектепке барғанға дейін әріп танып, ағылшын тілін үйреніп, түрлі дамыту орталығына қатысады. Екіншісі мұндай мүмкіндікке ие болмауы мүмкін. Бірінің ата-анасы қосымша сабаққа, репетиторға және шетелде білім алуға қаражат жұмсаса, екіншісінің отбасы күнделікті қажеттіліктерін өтеуге тырысады. Екеуі де мектепке барады, бірдей бағдарлама бойынша оқиды, емтихан тапсырады. Бірақ олардың білім алу мүмкіндігі қаншалықты тең? Білім әлеуметтік жағдайды жақсартудың басты жолы саналғанымен, отбасының табысы мен тұрғылықты жері баланың болашағына әлі де әсер етеді. Бұл мәселе Қазақстан үшін де өзекті. Қала мен ауыл мектептерінің мүмкіндігі, қосымша білімнің қолжетімділігі және отбасылардың қаржылық жағдайы балалардың білім алуына қалай ықпал етеді?
Білімдегі теңсіздік мектеп табалдырығынан бұрын басталады
Баланың білім алу мүмкіндігі бірінші сыныпқа барған күні ғана қалыптаспайды. Оның ерте жастағы дамуына отбасындағы қарым-қатынас, дұрыс тамақтану, медициналық көмек, кітаптар мен ойын құралдарының қолжетімділігі және ата-анасының баламен өткізетін уақыты әсер етеді. Сондықтан бір жастағы балалар мектепке әртүрлі дайындықпен келуі мүмкін.
Чикаго университетінің экономисі, Нобель сыйлығының лауреаты Джеймс Хекман ерте балалық шаққа салынған инвестицияның маңызын ұзақ жылдар бойы зерттеп келеді. Оның ғылыми еңбектерінде баланың танымдық қабілетімен қатар, табандылық, өзін-өзі басқару және өзгелермен қарым-қатынас орнату сияқты дағдыларды ерте дамытуға көңіл бөлінеді. Ғалымның зерттеулері сапалы ерте даму бағдарламалары, әсіресе әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардың балалары үшін, ұзақ мерзімді пайда әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.
Бұл жерде баланың болашағын тек отбасының материалдық жағдайы анықтайды деген қорытынды жасауға болмайды. Ата-ананың қолдауы, мектептің сапасы, мұғалімнің еңбегі және баланың жеке ерекшеліктері де маңызды. Бірақ тұрмысы төмен отбасылардың сапалы білім беру қызметтеріне қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі болса, бастапқы айырмашылық уақыт өте ұлғаюы ықтимал.
Қазақстанда да бұл мәселенің бірнеше қыры бар. Балабақшаға бару, мектепке дейінгі дайындық, логопед немесе басқа мамандардың көмегі, қосымша үйірмелер мен тіл курстары әр отбасына бірдей қолжетімді емес. Әсіресе шалғай елді мекендерде таңдау мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін. Ал ірі қалаларда қызмет түрі көп болғанымен, оның бағасы кей отбасының қалтасына ауыр тиеді.
Осылайша балалардың мектепке дайындығындағы айырмашылық тек олардың қабілетіне емес, қандай ортада өскеніне де байланысты болуы мүмкін.
Қазақстанда отбасының табысы оқу нәтижесіне қаншалықты әсер етеді?
Қазақстандағы білім теңсіздігін бағалауға мүмкіндік беретін маңызды зерттеулердің бірі – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы өткізетін PISA халықаралық бағалауы. Ол 15 жастағы оқушылардың математика, оқу және жаратылыстану ғылымдары бойынша білімін күнделікті өмірде қолдана алу қабілетін тексереді.
2022 жылғы PISA нәтижесіне сәйкес, Қазақстанда әлеуметтік-экономикалық жағдайы ең жақсы 25 пайыз оқушы мен жағдайы ең төмен 25 пайыз оқушының математикадан жинаған ұпайының айырмашылығы 41 балл болған. ЭЫДҰ елдері бойынша орташа айырмашылық 93 балды құраған. Яғни Қазақстанда отбасының әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты көрсеткіш алшақтығы ұйым елдерінің орташа деңгейінен төмен. Бірақ бұл елімізде білім теңсіздігі жоқ деген сөз емес.
Зерттеуде қазақстандық оқушылардың тек 50 пайызы математикадан ең төменгі базалық деңгейге жеткені көрсетілген. ЭЫДҰ елдерінде бұл көрсеткіш орта есеппен 69 пайыз болған. Ал математикадан ең жоғары нәтижеге қол жеткізген қазақстандық оқушылардың үлесі небәрі 2 пайызды құраған. Ұйым елдеріндегі орташа көрсеткіш – 9 пайыз.
Бұл деректер білім саласындағы мәселені тек бай және кедей отбасылардың арасындағы айырмашылықпен түсіндіру жеткіліксіз екенін аңғартады. Егер оқушылардың едәуір бөлігі негізгі білім деңгейіне жете алмаса, мәселе білім беру жүйесінің жалпы сапасына да қатысты болуы мүмкін.
Сонымен қатар Қазақстанда әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан балалардың жақсы нәтижеге жету мүмкіндігі бар екенін көрсететін деректер де кездеседі. PISA бағалауында тұрмысы төмен оқушылардың 17 пайызы математикадан ел ішіндегі ең жоғары нәтиже көрсеткен 25 пайыз оқушының қатарына кірген. ЭЫДҰ елдеріндегі орташа көрсеткіш 10 пайыз болған.
Демек, отбасының табысы баланың оқу үлгеріміне әсер еткенімен, оның болашағын толық анықтамайды. Бірақ жақсы нәтиже көрсеткен жекелеген оқушылардың жетістігі білім алудағы кедергілерді елемеуге негіз бола алмайды.
Қала мен ауыл баласының мүмкіндігі бірдей ме?
Қазақстандағы білім теңсіздігін талдағанда қала мен ауыл арасындағы айырмашылыққа тоқталмай өту мүмкін емес. Өйткені баланың қандай мектепте оқитыны, қосымша білімге қол жеткізуі және мектепке дейінгі дайындығы көбіне тұрғылықты жеріне байланысты.
Қалада оқушының бірнеше мектептің арасынан таңдау мүмкіндігі болуы ықтимал. Қосымша сабақ, тіл курстары, спорт секциялары мен шығармашылық үйірмелер де көбірек кездеседі. Бірақ мұндай қызметтердің бәрі тегін емес. Сондықтан қалада тұрудың өзі сапалы қосымша білім алуға кепіл болмайды.
Ал ауылдық жерлерде мәселе басқаша көрінуі мүмкін. Кей елді мекенде оқушының мектеп таңдауға мүмкіндігі жоқ. Қосымша сабақ беретін маман, дамыту орталығы немесе белгілі бір пәнді тереңдетіп оқытатын курс болмауы ықтимал. Мұндай жағдайда баланың білім алу мүмкіндігі жергілікті мектептің жағдайына көбірек тәуелді болады.
Бұл айырмашылық мектеп жасына дейін де байқалады. Қазақстанның Ұлттық статистика бюросы мен ЮНИСЕФ бірлесіп жүргізген 2024 жылғы көп индикаторлы кластерлік зерттеу деректеріне сәйкес, елімізде 3-5 жастағы балалардың 31,3 пайызы мектепке дейінгі білім беру бағдарламаларына қатыспаған.
ЮНИСЕФ деректерінде ерте жастағы балалардың дамуына жағдай жасауда да өңірлік айырмашылықтар бар екені көрсетілген. Мәселен, бес жасқа дейінгі балалардың үйінде кемінде үш балалар кітабының болуы қалаларда 47,2 пайызды, ауылдық жерлерде 27,5 пайызды құраған. Бұл көрсеткіш кітап оқу дағдысының өзін емес, балаларға арналған кітаптардың үйде қаншалықты қолжетімді екенін сипаттайды.
Кітаптың болуы баланың жақсы оқитынын автоматты түрде білдірмейді. Бірақ баланың ерте дамуына қажетті материалдардың қолжетімділігі отбасылар мен елді мекендер арасында бірдей емес екенін көрсетеді.
Осы тұста маңызды сұрақ туындайды: мемлекет барлық балаға мектептен орын берумен шектелуі керек пе, әлде олардың сапалы білім алуына қажетті жағдайды да теңестіруге ұмтылуы қажет пе?
Бала өскен орта оның болашақ табысына әсер ете ме?
Әлеуметтік теңсіздікті зерттейтін Гарвард университетінің экономисі Радж Четти баланың болашақ мүмкіндігіне оның өскен ортасы қалай әсер ететінін ғылыми деректер арқылы талдаған. Ғалым әріптестерімен бірге АҚШ-та миллиондаған адамның өмір жолына қатысты мәліметтерді зерттеп, балалық шақтағы тұрғылықты жер мен ересек кездегі табыс арасындағы байланысты анықтауға тырысқан.
2018 жылы жарияланған зерттеулердің бірінде Четти мен экономист Натаниэль Хендрен бес миллионнан астам баланың отбасыларының қоныс аудару деректерін талдаған. Нәтижесінде адамның өскен ортасы оның кейінгі табысына елеулі ықпал ететіні анықталған. Әсіресе бала қолайлы ортада неғұрлым ұзақ өмір сүрсе, оның болашақ мүмкіндігі соғұрлым жоғары болуы ықтимал.
Ғалымдардың басқа зерттеуінде тұрмысы төмен аудандардан жағдайы жақсырақ аудандарға 13 жасқа дейін көшкен балалардың кейін жоғары білім алу және көбірек табыс табу мүмкіндігі артқаны көрсетілген. Бұл тұжырым АҚШ-та жүргізілген тәжірибеге негізделген. Сондықтан оның нәтижесін Қазақстанға тікелей көшіруге болмайды. Бірақ зерттеу баланың болашағына мектеппен қатар, өзі өмір сүретін ортаның да әсер ететінін көрсетеді.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы зор. Өйткені шалғай ауылда өскен бала мен ірі қаладағы оқушының мүмкіндігі бірдей болмауы мүмкін. Айырмашылық тек мектептің материалдық жағдайынан емес, қосымша білімнің, мәдени ортаның, кәсіби бағдар берудің және түрлі маманмен қарым-қатынас орнатудың қолжетімділігінен де көрінеді.
Мысалы, болашақта инженер болғысы келетін оқушы үшін робототехника үйірмесіне қатысу, зертханалық тәжірибе жасау немесе осы салада жұмыс істейтін мамандармен кездесу пайдалы болуы мүмкін. Бірақ мұндай мүмкіндік барлық мектепте бола бермейді. Соның салдарынан бірдей қызығушылығы мен қабілеті бар балалардың оны дамыту жолдары әртүрлі қалыптасады.
Ақылы білім теңсіздікті күшейте ме?
Білім саласындағы тағы бір маңызды мәселе – ақылы қызметтердің көбеюі. Жекеменшік мектептер, репетиторлар, тіл курстары және түрлі дайындық орталықтары ата-аналарға қосымша мүмкіндік ұсынады. Бірақ олардың қызметін барлық отбасы бірдей пайдалана алмайды.
Мәселен, бір оқушы мектеп бағдарламасын меңгерумен шектелсе, екіншісі аптасына бірнеше рет қосымша сабаққа қатысуы мүмкін. Бұл айырмашылық әсіресе емтиханға дайындық кезінде байқалады. Қаржылық мүмкіндігі бар ата-ана баласына жеке мұғалім жалдап, әлсіз тұстарын толықтыруға жағдай жасай алады. Ал мұндай мүмкіндік жоқ отбасының баласы көбіне мектептегі сабаққа және өз бетінше дайындалуға сүйенеді.
Дегенмен ақылы білімнің болуы міндетті түрде жақсы нәтиже береді деген сөз емес. Оқытудың сапасы, мұғалімнің біліктілігі, бағдарламаның мазмұны және оқушының ынтасы да маңызды. Сол сияқты мемлекеттік мектепте оқитын бала да жоғары жетістікке жете алады.
Мәселе ақылы білімнің өзінде емес, сапалы қосымша қолдаудың тек қаржылық мүмкіндігі бар отбасыларға қолжетімді болып қалу қаупінде. Егер оқушы мектеп бағдарламасын толық меңгеру үшін міндетті түрде репетиторға баруға мәжбүр болса, бұл жалпы білім беру жүйесінің сапасына қатысты сұрақ туғызады.
Осы тұста білім саласындағы теңдік ұғымын дұрыс түсіну маңызды. Барлық балаға бірдей оқулық беру немесе бірдей бағдарлама ұсыну олардың қажеттілігі толық өтелді дегенді білдірмейді. Бір оқушыға қосымша түсіндіру қажет болса, екіншісіне арнайы маманның көмегі керек болуы мүмкін. Ал әлеуметтік жағдайы төмен отбасының баласына оқу құралдары мен қосымша сабаққа қолжетімділік маңызды.
Барлық балаға бірдей жағдай жасау жеткілікті ме?
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының білім беру жөніндегі зерттеушісі Андреас Шляйхер білім сапасы мен әлеуметтік теңдікті бір-бірінен бөліп қарастыруға болмайтынын атап өтеді.
2021 жылы жарияланған Learning from the Past, Looking to the Future: Excellence and Equity for All атты еңбегінде ол білімдегі әділдік барлық оқушыға бірдей талап қойып, бірдей тәсіл қолданумен шектелмейтінін түсіндіреді. Шынайы теңдікке жету үшін білім беру жүйесі балалардың ерекшелігі мен қажеттілігін ескеруге тиіс.
Бұл ұстаным Қазақстан үшін де маңызды. Өйткені білімдегі теңсіздікті азайту барлық мектепке бірдей қаражат бөлумен ғана шешілмеуі мүмкін. Оқушы саны аз ауыл мектебінің, әлеуметтік жағдайы төмен отбасылар көп шоғырланған мектептің немесе ерекше білім беру қажеттілігі бар балалар оқитын білім ордасының шығыны мен қажеттілігі әртүрлі болады.
Мәселен, бір мектепке заманауи зертхана қажет болса, екіншісінде білікті пән мұғалімі жетіспеуі мүмкін. Үшінші мектеп үшін оқушыларды тасымалдау немесе арнайы педагогтердің көмегін ұйымдастыру маңызды болуы ықтимал. Сондықтан білім беру жүйесінің тиімділігін тек салынған мектеп саны немесе сатып алынған жабдық көлемімен бағалау жеткіліксіз.
ЭЫДҰ-ның 2018 жылы жарияланған Equity in Education зерттеуінде әлеуметтік жағдайы төмен оқушыларды қолдаудың бірнеше бағыты көрсетілген. Олардың қатарында мектепке дейінгі білімге қолжетімділікті арттыру, мұқтаж оқушылар мен мектептерге қосымша ресурстар бөлу, мұғалімдердің кәсіби даярлығын күшейту және ата-аналардың білім беру ісіне қатысуына жағдай жасау бар.
Мұндай шаралардың мақсаты – барлық баланы бірдей нәтижеге жеткізу емес, олардың қабілетін дамытуға кедергі келтіретін жағдайларды азайту.
Білім кедейліктен шығудың жолы бола ала ма?
Білім ұзақ уақыт бойы әлеуметтік жағдайды жақсартудың маңызды құралы саналып келеді. Адам сапалы білім алып, жақсы мамандық меңгерсе, жоғары табыс табуға және тұрмысын жақсартуға мүмкіндік алады. Бірақ бұл байланыс әрқашан бірдей нәтиже бермейді.
Мысалы, жақсы білім алған адамның еңбек нарығында сұранысқа ие мамандықты таңдауы, жұмыс табуы және кәсіби дамуы да маңызды. Сонымен қатар өңірдегі жұмыс орындарының саны, жалақы деңгейі және экономикалық жағдай оның мүмкіндігіне әсер етеді.
Сондықтан білімді кедейліктен шығудың жалғыз жолы ретінде қарастыру дұрыс емес. Бірақ оның әлеуметтік теңсіздікті азайтудағы рөлі зор. Әсіресе тұрмысы төмен отбасылардың балаларына сапалы білім беру олардың болашақ мүмкіндігін кеңейте алады.
Қазақстандағы PISA нәтижелері де осы мәселенің күрделі екенін көрсетеді. Бір жағынан, әлеуметтік жағдайы төмен оқушылардың арасында жоғары нәтиже көрсеткендер бар. Екінші жағынан, елдегі оқушылардың едәуір бөлігі математикадан базалық деңгейге жете алмаған. Демек, білім саясаты бір мезгілде екі міндетті шешуі керек: оқушылардың жалпы білім сапасын арттыру және қосымша қолдауға мұқтаж балалардың мүмкіндігін кеңейту.
Бұл жерде мұғалімнің еңбегі ерекше маңызды. Бірақ білімдегі барлық мәселені педагогтің жеке жауапкершілігіне жүктеу де дұрыс емес. Мұғалімге қолайлы еңбек жағдайы, сапалы оқу материалдары, кәсіби қолдау және оқушылармен жеке жұмыс істеуге мүмкіндік қажет.
Баланың болашағына кім жауапты?
Білімдегі теңсіздік туралы сөз болғанда жауапкершілік көбіне ата-анаға жүктеледі. Баласына кітап алып беру, сабағын қадағалау, қосымша білім алуына жағдай жасау маңызды екені рас. Бірақ барлық отбасының мүмкіндігі бірдей емес.
Бір ата-ана баласының сабағына күн сайын уақыт бөле алады. Екіншісі бірнеше жерде жұмыс істеп, отбасын асырауға мәжбүр болуы мүмкін. Үшінші отбасында баланың ерекше білім беру қажеттілігі бар, сондықтан қосымша мамандардың көмегі қажет болады. Мұндай айырмашылықтарды ескермей, балалардың оқу нәтижесін тек ата-ананың жауапкершілігімен түсіндіру әділ емес.
Мемлекеттің міндеті – отбасының әлеуметтік жағдайына қарамастан, әр баланың сапалы білім алуына мүмкіндік жасау. Бұл тек мектепке қабылдаумен шектелмейді. Мектепке дейінгі дайындық, мұғалімдердің біліктілігі, қосымша қолдау, қауіпсіз орта және білім беру қызметтерінің қолжетімділігі де маңызды. Ал ата-аналар мен мектеп арасындағы ынтымақтастық баланың оқуына көмектесе алады. Бірақ мұндай байланыс екі тараптың да мүмкіндігін ескеріп құрылуы керек.
Білімдегі теңсіздікті толық жою оңай емес. Әр отбасының табысы, тұрмыс жағдайы, баланың қызығушылығы мен қабілеті әртүрлі. Дегенмен осы айырмашылықтардың баланың болашағын алдын ала шектемеуі үшін жағдай жасауға болады. Шынтуайтында, мәселе балалардың бәрі бірдей нәтиже көрсетуінде емес. Маңыздысы – олардың білім алуға, қабілетін дамытуға және өз еңбегімен жетістікке жетуге мүмкіндігі болуы.
Өйткені сапалы білімнің басты құндылығы – баланың қандай отбасында дүниеге келгеніне қарамастан, өз болашағын өзгертуіне жол ашу. Ал білім алу мүмкіндігі отбасының табысына немесе тұрғылықты жеріне тым тәуелді болса, мектеп әлеуметтік теңсіздікті азайтудың орнына оны сақтап қалатын ортаға айналу қаупі бар. Сондықтан Қазақстан үшін білім саласындағы негізгі сұрақтардың бірі – қанша мектеп салынғаны немесе қанша оқушы білім алып жатқаны ғана емес, сол мектептердің әр балаға қандай мүмкіндік беріп отырғаны.
