Қазақстанның мыс өндіру саласында шикізат базасы ішкі өңдеу қуаттарынан жылдамырақ кеңейіп келеді. Экономист Жанат Нұрғалиев осы айырмашылықты «мыс парадоксы» деп атап, ендігі міндет — кен өндірумен қатар оны ел ішінде өңдеуді де дамыту екенін айтады, деп жазады Ozgeris.info сайты.
«Бүгінде Қазақстанның мыс саласы алдында кен өндіруді ғана емес, оны өңдеуді де жедел дамыту міндеті тұр. Қосылған құнның басым бөлігі ел ішінде жасалуы керек. Саладағы қалыптасқан мыс парадоксын осы тұрғыдан қарастырған жөн», — деп жазды ол.
Экономистің жазбасында Премьер-министр Олжас Бектеновтің Балқашқа өткен аптада барғаны да айтылған. Сапар кезінде Қаратас кен орнындағы геологиялық барлау жұмыстары, жұмыс істеп тұрған Балқаш мыс балқыту зауыты және жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіруге қауқарлы жаңа кәсіпорынның жобасы таныстырылған.
Үкіметтің баспасөз қызметінің мәліметінше, 1938 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Балқаш зауыты елдегі катодты мыстың шамамен 51 пайызын өндіреді. 2026 жылы «Қазақмыс» зауытты жаңғыртуға 21,8 млрд теңге бөлмек. Сонымен қатар 2030 жылға қарай мұнда құны 750 млрд теңге болатын жаңа мыс балқыту зауытын салу жоспарланған.
Нұрғалиевтің пікірінше, Балқаштағы сапар саланың үш бағытын — жаңа кен қорын іздеуді, қолданыстағы металлургияны сақтауды және жаңа өндіріс қуаттарын салуды — бір арнаға тоғыстырды. Қазір мыс концентратын өңдеу тарифін есептеу әдістемесі мен ықтимал экспорттық баж мәселесі де талқыланып жатыр.
«Мемлекет өсіп келе жатқан шикізат базасын ішкі өңдеумен қалай байланыстыруға болатынына жауап іздеп отыр. Бұл сұрақтың неліктен дәл қазір көтерілгенін саланың даму статистикасы жақсы көрсетеді», — дейді экономист.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, 1990–2025 жылдары Қазақстанда 2,12 млрд тонна мыс кені өндіріліп, 13,7 млн тонна тазартылған мыс балқытылған. Соңғы он жылда өндірілген кен көлемі 1,26 млрд тоннаға жеткен. Бұл — осы 36 жылдағы жалпы көлемнің 59 пайызы. Ал 2016–2025 жылдары 4,4 млн тонна тазартылған мыс өндірілген. Бұл жалпы көрсеткіштің 32 пайызына тең.
1990 жылы Қазақстан 38,5 млн тонна мыс кенін өндірсе, 2025 жылы көлем 163,7 млн тоннаға жеткен. Осылайша кен өндіру 4,3 есе өскен. Соңғы жылдардағы өсімге шығыс өңірлер мен Павлодар облысындағы ірі кен орындарының іске қосылуы ықпал еткен. Қазір Абай және Павлодар облыстары елдегі мыс кенінің төрттен үшіне жуығын өндіреді.
Ал тазартылған мыс өндірісі баяу артқан. 1990 жылы 365 мың тонна мыс өндірілсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 471,8 мың тонна болған. Өндірістің ең жоғары көлемі 2020 жылы тіркеліп, 477 мың тоннаға жеткен. Содан бері зауыттар бұл межеден аса алмаған.
«Соңғы он жылда елдің шикізат картасы түбегейлі өзгерді, ал металлургия картасы дерлік сол күйінде қалды», — деп жазады Нұрғалиев.
Кен мен дайын мыстың көлемін тікелей салыстыруға болмайды: олардың арасында кенді байыту және концентрат өндіру кезеңдері бар, ал кендегі мыс мөлшері әр кен орнында әртүрлі. Дегенмен экономистің айтуынша, ұзақ мерзімді үрдіс шикізат өндірісінің ішкі өңдеуден әлдеқайда жылдам өскенін көрсетеді.
«Соңғы он жылда Қазақстан мыс өндірудегі алғашқы серпінін жасады. Енді жаңа шикізат базасына сай ішкі металлургияны дамыту қажет», — дейді ол.
Балқаштағы жаңа зауыттан бөлек, KAZ Minerals Ақтоғай маңында қуаты шамалас мыс балқыту кәсіпорнын салуды жоспарлап отыр. Қолданыстағы өндірістерді жаңғырту және геологиялық барлау жұмыстарын кеңейту де көзделген.
Алайда жаңа зауыттардың іске қосылуы мәселені өздігінен шешпейді. Оларға тұрақты шикізат қоры қажет, ал өндіруші компаниялар үшін концентратты өткізудің түсінікті әрі бәсекеге қабілетті шарттары маңызды. Сондықтан өңдеу тарифін есептеу әдістемесі мен ықтимал экспорттық бажға қатысты шешімдер саланың болашақ дамуына әсер етуі мүмкін.
«Кен өндіру өз серпінін жасап қойды. Ендігі кезек — өңдеуде. Қазақстан мыс өндірісінің ішкі тізбегін қалыптастыра ала ма, келесі қосылған құн ел ішінде жасала ма, әлде оның бір бөлігі шетелге кете ме — осыған байланысты», — деп түйіндеді Жанат Нұрғалиев.
