Таңертең жұмысқа асығу, күндіз сан түрлі міндетті орындау, кешке үй шаруасымен айналысу. Оған телефонға үздіксіз келетін хабарламалар, әлеуметтік желі, отбасылық жауапкершілік пен ертеңгі күннің қамын қосыңыз. Қазіргі адамның күнделікті өмірі осындай қарбаласқа толы. Кейде демалыс күндері де тынығуға мүмкіндік болмайды. Бір қызығы, технология дамып, көптеген жұмыс жеңілдегенімен, адамдардың шаршағаны азайған жоқ. Керісінше, уақыттың жетіспеуі, күйзеліс пен эмоционалдық қажу туралы жиі айтыла бастады. Неліктен адам демалғаннан кейін де өзін шаршаңқы сезінеді? Бұл жеке адамның уақытын дұрыс жоспарлай алмауынан ба, әлде қазіргі қоғамның өмір сүру қарқынынан туындаған мәселе ме?
Шаршау қашан қалыпты жағдайдан мәселеге айналады?
Шаршау – адам ағзасының физикалық немесе психикалық жүктемеге беретін табиғи жауабы. Әдетте жеткілікті ұйқы мен демалыстан кейін адамның күш-қуаты қалпына келеді. Бірақ кей жағдайда шаршау ұзаққа созылып, күнделікті өмірге әсер ете бастайды. Адам бұрын оңай орындаған жұмысына көп күш жұмсайды, зейінін жинақтауы қиындайды, тіпті демалыстан кейін де сергек сезінбеуі мүмкін.
Мұндай жағдайды түсіндіру үшін мамандар физикалық шаршау, психологиялық қажу және кәсіби күйіп кету ұғымдарын ажыратады. Олардың белгілері ұқсас болғанымен, пайда болу себептері мен салдары әртүрлі. Мысалы, ұзақ жұмыс күнінен кейінгі шаршау қалыпты құбылыс болуы мүмкін. Ал бірнеше апта немесе ай бойы сақталатын әлсіздік денсаулыққа, ұйқыға, күйзеліске немесе басқа да жағдайларға байланысты болуы ықтимал.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы кәсіби күйіп кетуді ауру ретінде емес, жұмыс орнындағы созылмалы күйзелістің дұрыс басқарылмауынан туындайтын құбылыс ретінде сипаттайды. Оның негізгі үш белгісі бар: күш-қуаттың сарқылуы, жұмысқа деген теріс немесе немқұрайды көзқарастың қалыптасуы және кәсіби тиімділіктің төмендеуі.
Бұл анықтамада маңызды ерекшелік бар. Кәсіби күйіп кету адамның өміріндегі барлық қиындықты қамтымайды. ДДСҰ оны нақты еңбек жағдайымен байланыстырады. Сондықтан күнделікті тұрмыстан, бала күтімінен немесе басқа міндеттерден шаршауды автоматты түрде кәсіби күйіп кету деп атау дұрыс емес.
Кәсіби қажудың себебі тек көп жұмыс істеуде ме?
Калифорния университетінің Беркли кампусының психология профессоры Кристина Маслач кәсіби қажуды бірнеше ондаған жыл бойы зерттеп келеді. Ол осы құбылысты ғылыми тұрғыдан түсіндіруге елеулі үлес қосқан мамандардың бірі. Ғалымның пікірінше, қызметкердің қажуын тек жұмыс көлемінің көптігімен байланыстыру жеткіліксіз. Кейде адам қалыпты жұмыс кестесімен еңбек етсе де, өзін әбден шаршағандай сезінуі мүмкін.
2021 жылы Америка психологиялық қауымдастығының Speaking of Psychology подкастына берген сұхбатында Маслач кәсіби қажуға ықпал ететін алты негізгі факторды атаған. Олар – жұмыс көлемі, қызметкердің өз міндеттеріне ықпал ету мүмкіндігі, еңбегінің бағалануы, ұжымдағы қарым-қатынас, әділдік және адамның жеке құндылықтарының жұмысымен үйлесуі.
– Біз жұмыс пен қызметкердің арасындағы сәйкессіздік байқалатын кемінде алты маңызды бағытты анықтадық. Көпшілік ең алдымен жұмыс көлемін атайды. Яғни талап көп, ал оны орындауға қажетті уақыт, адам немесе құрал жеткіліксіз. Бірақ қалған бес фактор кейде жұмыс көлемінен де маңызды болуы мүмкін, – деп түсіндірді Кристина Маслач.
Мәселен, қызметкер тапсырмаларын уақытында орындап, жақсы нәтиже көрсеткенімен, басшылық оның еңбегін бағаламаса, жұмысқа деген ынтасы төмендеуі мүмкін. Сол сияқты ұжымдағы әділетсіздік, әріптестер арасындағы түсініспеушілік немесе өз жұмысына қатысты шешім қабылдай алмау да адамның психологиялық жағдайына әсер етеді.
Ғалым 2026 жылғы қаңтарда HR Brew басылымына берген сұхбатында ұжымдағы сенім мәселесіне ерекше тоқталған. Оның айтуынша, адамдар бір-біріне сенбейтін, қолдау көрсетпейтін және әріптестерінен көмек сұрауға қорқатын орта кәсіби қажудың күшеюіне ықпал етуі мүмкін.
Бұл тұжырым шаршаудың себебін тек адамның жеке қасиеттерінен іздеу дұрыс емес екенін көрсетеді. Кейде қызметкерге уақытын тиімді жоспарлау немесе демалысқа шығу туралы кеңес бергеннен гөрі, оның еңбек жағдайын өзгерту әлдеқайда маңызды.
Ұзақ жұмыс істеу денсаулыққа қалай әсер етеді?
Көптеген қоғамда ұзақ жұмыс істеу еңбекқорлықтың, жауапкершіліктің және табысқа ұмтылудың белгісі ретінде қабылданады. Адам неғұрлым көп уақыт еңбек етсе, соғұрлым нәтижелі болады деген түсінік те кең таралған. Бірақ ғылыми зерттеулер жұмыс уақытының ұзаруы әрдайым тиімділіктің артуына әкелмейтінін, ал шамадан тыс жүктеменің денсаулыққа қауіп төндіруі мүмкін екенін көрсетеді.
2021 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен Халықаралық еңбек ұйымы ұзақ жұмыс істеудің денсаулыққа әсері туралы бірлескен зерттеу нәтижелерін жариялады. Олардың есебінше, 2016 жылы әлемде аптасына кемінде 55 сағат жұмыс істеумен байланысты жүректің ишемиялық ауруы мен инсульттен шамамен 745 мың адам қайтыс болған. Бұл 2000 жылғы көрсеткіштен 29 пайызға көп.
Зерттеуде аптасына 55 сағат немесе одан көп жұмыс істейтін адамдардың денсаулығына төнетін қауіп аптасына 35-40 сағат еңбек ететіндермен салыстырылған. Нәтижесінде ұзақ жұмыс уақыты жүректің ишемиялық ауруы мен инсульт қаупінің жоғарылауымен байланысты екені анықталған.
Бұл деректер ұзақ жұмыс істейтін әр адамның міндетті түрде ауыр дертке шалдығатынын білдірмейді. Бірақ еңбек кестесінің денсаулыққа әсерін елемеуге болмайтынын көрсетеді.
Мәселенің тағы бір қыры бар. Ресми жұмыс күні аяқталғаннан кейін де қызметтік міндетін жалғастыратын адамдар кездеседі. Бірі үйде электронды хаттарға жауап берсе, енді бірі келесі күннің тапсырмаларын дайындайды. Мұндай жағдайда жұмыс пен жеке өмірдің арасындағы шекара біртіндеп жойылады.
Америкалық психологиялық қауымдастықтың 2024 жылғы Work in America зерттеуіне сәйкес, сауалнамаға қатысқан АҚШ қызметкерлерінің 45 пайызы өздері қалағаннан көп сағат жұмыс істейтінін айтқан. Ал 67 пайызы соңғы бір айда кәсіби қажуға тән болуы мүмкін кемінде бір белгіні сезінген. Олардың қатарында күш-қуаттың азаюы, ынтаның төмендеуі және өзін оқшау сезіну бар.
Бұл көрсеткіштер АҚШ-та жүргізілген сауалнамаға қатысты. Оларды бүкіл әлемдегі еңбек жағдайының көрінісі ретінде қабылдауға болмайды. Дегенмен зерттеу жұмыс уақыты мен қызметкердің психологиялық жағдайы арасындағы байланысты қарастырудың маңызды екенін аңғартады.
Жұмыстан кейін де неге демала алмаймыз?
Қазіргі адамның шаршауын тек қызметтік міндеттермен түсіндіру жеткіліксіз. Өйткені жұмыс аяқталғаннан кейін де атқарылатын шаруа аз емес. Үй жинау, тамақ дайындау, бала тәрбиесі, қарт туыстарға көмектесу және басқа да күнделікті міндеттер адамның уақытын алады.
Әсіресе ақылы жұмысты үй шаруасымен қатар алып жүретін адамдар үшін демалысқа уақыт табу қиын болуы мүмкін. Мұндай жағдайда ресми жұмыс күні аяқталғанымен, адамның міндеттері жалғаса береді.
Халықаралық еңбек ұйымының 2024 жылғы қазанда жарияланған мәліметіне сәйкес, 2023 жылы әлемде 748 миллион адам отбасы мүшелеріне күтім жасау міндеттеріне байланысты еңбек нарығынан тыс қалған. Олардың 708 миллионы әйел, 40 миллионы ер адам болған. Ұйым ақы төленбейтін күтім жұмысының әйелдердің еңбекке араласуына елеулі кедергі келтіретінін атап өткен.
Бұл статистика тікелей шаршау деңгейін өлшемейді. Бірақ отбасындағы міндеттердің қалай бөлінетіні адамның жұмыс істеуіне және жеке уақытын ұйымдастыруына әсер ететінін көрсетеді.
Мысалы, күні бойы қызметте болған ата-ана кешке баласының сабағына көмектесіп, үй шаруасын атқаруы мүмкін. Ал кішкентай баласы немесе тұрақты күтімді қажет ететін жақыны бар адамның түнгі ұйқысы да жиі бөлінеді. Осындай жағдайда демалыс күндерінің өзі жиналған шаруаға жұмсалады.
Сондықтан адамның қанша сағат жұмыс істейтінін ғана емес, жұмыстан тыс уақытта қандай міндет атқаратынын да ескеру қажет. Өйткені демалуға мүмкіндік болмауы әрдайым уақытты дұрыс жоспарламаудан туындамайды. Кейде адамның күнделікті жауапкершілігі тым көп болады.
Төрт күндік жұмыс аптасы мәселені шеше ала ма?
Соңғы жылдары әлемнің бірқатар елінде жұмыс уақытын қысқарту тәжірибесі зерттеліп жатыр. Оның ішінде төрт күндік жұмыс аптасына көшу мәселесі ерекше назар аудартады. Бұл тәсілді қолдаушылар жұмыс уақыты қысқарса, қызметкерлердің демалуына көбірек мүмкіндік туып, еңбек өнімділігі сақталуы немесе артуы мүмкін деп есептейді.
2025 жылғы шілдеде Nature Human Behaviour ғылыми журналында осы тақырыптағы ауқымды зерттеу жарияланды. Оған Австралия, Канада, Ирландия, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания және АҚШ-тағы 141 ұйымның 2 896 қызметкері қатысқан.
Зерттеу барысында ұйымдар алдымен жұмыс тәртібін қайта қарап, міндеттерді тиімді ұйымдастыруға тырысқан. Содан кейін алты ай бойы қызметкерлердің жалақысын қысқартпай, төрт күндік жұмыс аптасы тәжірибеден өткізілген.
Нәтижесінде қатысушылардың кәсіби қажу деңгейі төмендеп, жұмысқа қанағаттануы, психикалық және физикалық денсаулығына қатысты көрсеткіштері жақсарған. Мұндай өзгерістер салыстыру үшін алынған 12 компанияда байқалмаған. Ғалымдар оң нәтижеге ұйқы мәселелерінің азаюы, шаршаудың төмендеуі және қызметкерлердің өз жұмысын орындау қабілетін жоғарырақ бағалауы ықпал еткенін анықтаған.
Зерттеу авторларының бірі, Бостон колледжінің әлеуметтану профессоры Джульет Шор ұзақ жылдар бойы еңбек уақыты мен адамдардың тұрмыс сапасы арасындағы байланысты зерттеп келеді. Оның қатысуымен жүргізілген тәжірибе жұмыс уақытын қысқарту қызметкерлердің әл-ауқатын жақсартуға көмектесуі мүмкін екенін көрсетті.
Дегенмен төрт күндік жұмыс аптасын барлық салаға бірдей енгізу оңай емес. Медицина, білім, өндіріс, көлік және халыққа үздіксіз қызмет көрсететін басқа салаларда жұмыс кестесін өзгерту қосымша қызметкерді немесе еңбекті ұйымдастырудың жаңа тәсілін қажет етуі мүмкін.
Бұған қоса, бес күндік жұмысты төрт күнге сыйғызу қызметкердің күнделікті жүктемесін арттыруы ықтимал. Сондықтан зерттеудегі оң нәтиже жұмыс күндерінің санын жай ғана қысқартумен емес, еңбек тәртібін қайта ұйымдастырумен де байланысты екенін ескерген жөн.
Неге демалу үшін де өзімізді кінәлі сезінеміз?
Қазіргі қоғамда бос уақытты тиімді өткізуге ерекше мән беріледі. Адам жұмыстан кейін спортпен айналысуы, жаңа тіл үйренуі, кітап оқуы немесе қосымша табыс табуы керек деген түсінік кең таралған. Мұндай әрекеттер пайдалы болғанымен, олар міндетке айналған кезде демалыстың өзі қосымша жүктеме болуы мүмкін.
Мәселен, адам бос уақытында ештеңе істемей отырса, өзін уақытын текке өткізіп жатқандай сезінуі ықтимал. Әлеуметтік желідегі өзгелердің жетістігін көру де осы сезімді күшейтуі мүмкін. Біреу жаңа кәсіп бастап жатса, екіншісі спортпен айналысып, үшіншісі бірнеше тіл меңгеріп жүргенін көрсетеді. Мұндай ақпаратты үнемі бақылаған адам өзінің күнделікті еңбегін жеткіліксіз деп қабылдауы мүмкін.
Бірақ адамның барлық уақытын нәтижелі әрекетке жұмсауы міндетті емес. Демалыстың мақсаты әрдайым жаңа жетістікке жету емес, кейде күш-қуатты қалпына келтіру.
Бұл жерде шаршау мен жалқаулықтың айырмашылығын да түсіну қажет. Адамның бір істі орындауға ынтасы болмауы әрдайым жауапсыздықты білдірмейді. Оған ұйқының жетіспеуі, ұзаққа созылған күйзеліс, жұмыс жағдайы немесе денсаулық мәселесі әсер етуі мүмкін.
Сонымен бірге тұрақты шаршауды тек психологиялық жағдаймен байланыстыру да дұрыс емес. Ұзақ уақыт басылмайтын әлсіздік кейбір аурулардың белгісі болуы ықтимал. Сондықтан жеткілікті демалғаннан кейін де шаршау сақталып, күнделікті өмірге кедергі келтірсе, медициналық тексеруден өткен жөн.
Шаршауды азайту кімнің жауапкершілігі?
Кәсіби қажудың алдын алу туралы кеңестер көбіне жеке адамға бағытталады. Уақытты жоспарлау, жеткілікті ұйықтау, дене белсенділігін арттыру және жұмыстан кейін тынығу ұсынылады. Бұлардың барлығы пайдалы. Бірақ еңбек жағдайы өзгермесе, адамның жеке әрекеті жеткіліксіз болуы мүмкін.
Кристина Маслач осы мәселеге бірнеше рет назар аударған. 2023 жылы Калифорния университетінің Berkeley News басылымына берген сұхбатында ол кәсіби қажуды тек қызметкердің төзімділігімен байланыстыруға болмайтынын түсіндірген.
– Дұрыс ұйымдастырылмаған жұмыс ортасы – адамдар шыдап жүруге тиіс жағдай емес. Оны өзгерту керек, – деген тұжырымды Маслач әріптесі Майкл Лейтермен бірге жазған The Burnout Challenge кітабында келтіреді.
Ғалымдардың пікірінше, жұмыс беруші қызметкерлердің міндетін, еңбек жағдайын, ұжымдағы қарым-қатынасты және еңбекті бағалау жүйесін қайта қарауы қажет. Өйткені кәсіби қажудың алдын алу үшін тек демалыс ұсыну жеткіліксіз. Оның пайда болуына әсер ететін себептерді азайту маңызды.
Мысалы, қызметкерге үнемі шамадан тыс тапсырма беріліп, оны орындауға жеткілікті уақыт бөлінбесе, уақытты басқару туралы кеңес мәселені толық шешпейді. Сол сияқты ұжымда әділетсіздік немесе тұрақты жанжал болса, бірнеше күн демалу адамның жұмысқа деген көзқарасын түбегейлі өзгертпеуі мүмкін.
Отбасындағы жағдай да осыған ұқсас. Үй шаруасы мен бала күтімі бір адамның мойнына жүктелсе, оның шаршауын тек жеке төзімділігімен түсіндіру дұрыс емес. Міндеттерді бөлісу, жақындардың қолдауы және демалуға мүмкіндік жасау да маңызды.
Сондықтан қазіргі адамның шаршауын азайту жеке жауапкершілік пен қоғамдық жағдайды қатар қарастыруды талап етеді. Жұмыс беруші қолайлы еңбек ортасын қалыптастыруға, отбасы мүшелері күнделікті міндеттерді әділ бөлуге, ал адамның өзі денсаулығы мен демалысына көңіл бөлуге тиіс.
Бәріне үлгеру міндет пе?
Қазіргі өмір адамға бұрынғыдан көп мүмкіндік ұсынады. Білім алу, мансап құру, қосымша табыс табу, саяхаттау немесе жаңа кәсіп меңгеру үшін түрлі құрал қолжетімді. Бірақ мүмкіндіктің көбеюі адамның бәрін бірдей орындауға міндетті екенін білдірмейді.
Кейде адамдар уақыттың жетіспеуінен емес, өзіне тым көп міндет алғандықтан шаршайды. Бір мезгілде жақсы қызметкер, қамқор ата-ана, үлгілі жар және табысты адам болуға ұмтылу оңай емес. Әсіресе бұл талаптарға қаржылық қиындықтар мен күнделікті тұрмыстық мәселелер қосылса, адамның демалуға мүмкіндігі азаяды.
Ғылыми зерттеулер шаршау мен кәсіби қажудың бір ғана себебі жоқ екенін көрсетеді. Оған жұмыс көлемі, еңбек жағдайы, ұжымдағы қарым-қатынас, отбасылық міндеттер және адамның денсаулығы қатар әсер етуі мүмкін. Сондықтан мәселені шешудің де барлығына бірдей жарайтын жолы жоқ.
Бір адамға жұмыс кестесін өзгерту көмектессе, екіншісіне отбасындағы міндеттерді бөлісу маңызды болуы мүмкін. Ал үшінші адамға ұзаққа созылған шаршаудың себебін анықтау үшін дәрігердің көмегі қажет болады.
Қоғамда еңбекқорлық пен жетістік жоғары бағаланғанымен, адамның құндылығын тек орындаған жұмысының көлемімен өлшеуге болмайды. Демалыс – еңбектің сыйақысы емес, денсаулық пен қалыпты өмір сүрудің қажетті бөлігі.
Түптеп келгенде, мәселе адамның бір күнде қанша шаруа тындырғанында ғана емес, сол қарқынмен қанша уақыт өмір сүре алатынында. Өйткені үнемі асығып, барлық міндетке үлгеруге тырысқан адам кейде өзіне қажет ең қарапайым нәрселерге – тынығуға, жақындарымен уақыт өткізуге және денсаулығына көңіл бөлуге мүмкіндік таппай қалады. Сондықтан қазіргі қоғам үшін маңызды сұрақтардың бірі – қалай көбірек жұмыс істеу емес, қалай еңбек етіп, сонымен бірге толыққанды өмір сүруге болатыны.
