Бала жыласа – телефон, тамақ ішпесе – мультфильм, ата-анасы жұмыспен айналысса – планшет. Смартфон бүгінде көптеген отбасында баланы жұбатудың, көңілін аулаудың, тіпті тәрбиелеудің бір құралына айналды. Бір жағынан, цифрлық технологиялар білім алуға, жаңа дағдыларды меңгеруге мүмкіндік береді. Екінші жағынан, экран алдында ұзақ отырудың баланың сөйлеу қабілетіне, зейініне және мінез-құлқына әсері туралы ғылыми зерттеулер көбейіп келеді. Сонда мәселе смартфонның өзінде ме, әлде оны қалай пайдаланатынымызда ма?
Экран баланың өмірінен нені ығыстырып жатыр?
Бұрын бала бос уақытында аулада ойнап, құрдастарымен араласып, айналасындағы дүниені танып өсетін. Қазір осы әрекеттердің бір бөлігін цифрлық құрылғылар алмастырып жатыр. Әсіресе мектепке дейінгі жастағы балалардың экран алдында өткізетін уақыты мамандарды алаңдатады.
2026 жылғы қыркүйекте Healthcare ғылыми журналында жарияланған зерттеу осы мәселеге арналған. Ғалымдар екі мен бес жас аралығындағы балаларға қатысты 43 ғылыми жұмысты талдап, экран алдында ұзақ отыру мен сөйлеу дағдысының, зейінді басқару қабілетінің төмен көрсеткіштері арасында байланыс бар екенін анықтаған. Дегенмен зерттеушілер барлық экрандық әрекетті бірдей зиянды деп бағаламайды. Баланың қандай мазмұн көретіні, ата-анасының оған қаншалықты көңіл бөлетіні және отбасындағы қарым-қатынас ерекшеліктері де маңызды.
Мәселен, бала мультфильм көрген кезде жаңа сөздерді естуі мүмкін. Бірақ экрандағы кейіпкер оның жауабын күтпейді, айтқан сөзін түзетпейді, қызығушылығына қарай әңгімесін өзгертпейді. Ал күнделікті қарым-қатынаста бала сөзді естіп қана қоймай, оны қолдануды, сұрақ қоюды, өз ойын жеткізуді үйренеді. Сондықтан экран алдында өткізілген уақыттан бөлек, сол уақыттың қандай әрекетті алмастырғанын да ескеру қажет.
Мысалы, бала күніне екі сағат мультфильм көрсе, осы аралықта ата-анасымен сөйлесуге, кітап қарауға, ойын ойнауға немесе далада серуендеуге мүмкіндігі азаюы ықтимал. Яғни мәселе экранның өзінде ғана емес, оның күнделікті өмірдегі басқа әрекеттерге қаншалықты орын қалдыратынында.
Сөйлеудің кешігуіне телефон кінәлі ме?
Соңғы жылдары балалардың сөйлеуінің кешігуін смартфонмен байланыстыратын пікір жиі айтылады. Бірақ ғылыми тұрғыдан бұл мәселені бір ғана себеппен түсіндіру дұрыс емес.
2026 жылдың қаңтарында Ұлыбританияда жарияланған зерттеу нәтижелері екі жастағы балалардың экран пайдалану ұзақтығы мен сөздік қоры арасында байланыс бар екенін көрсетті. Экран алдында көп уақыт өткізетін балалар сөздік қорды бағалауға арналған тапсырмаларда салыстырмалы түрде төмен нәтиже көрсеткен. Дегенмен бұл смартфон сөйлеу дамуын тікелей тежейді дегенді білдірмейді. Баланың тілінің шығуына отбасындағы қарым-қатынас, әлеуметтік орта, жеке даму ерекшеліктері және басқа да жағдайлар әсер етеді.
Бұл айырмашылықты түсіну маңызды. Егер бала кеш сөйлей бастаса, оның себебін тек телефоннан іздеу даму ерекшеліктерін дер кезінде анықтауға кедергі келтіруі мүмкін. Сонымен бірге смартфонды алып қоюдың өзі мәселені бірден шешпейді. Балаға жасына сай ойын, ересектермен тұрақты қарым-қатынас және қажет болған жағдайда маман көмегі керек.
Сондықтан ата-аналар экран уақытын қысқартумен ғана шектелмей, баламен бірге өткізетін уақыттың сапасына да көңіл бөлгені жөн. Күнделікті әңгімелесу, кітап оқу, айналадағы заттарды атап көрсету және баланың сұрағына жауап беру сөйлеу дағдысын дамытуға көмектеседі.
Зейін неге тұрақсызданады?
Экранның бала дамуына ықпалын зерттеудегі тағы бір бағыт – зейін мен өзін-өзі басқару қабілеті. 2026 жылы Developmental Review журналында жарияланған ғылыми шолуда 58 зерттеу қарастырылған. Олардың 47-сінде экранды пайдалану мен зейінді басқару, әрекетті жоспарлау және өзін тежеу қабілеттерінің көрсеткіштері арасында кемінде бір жағымсыз ұзақмерзімді байланыс анықталған.
Ғалымдар мұндай қабілеттерді атқарушы функциялар деп атайды. Олар адамның бір тапсырмаға назар аударуына, әрекетін реттеуіне, шешім қабылдауына және қажет кезде бір істен екіншісіне ауысуына көмектеседі. Зерттеушілер бұл мәселеде екіжақты байланыс болуы мүмкін екенін де байқаған. Экран алдында ұзақ отыру кейінгі қиындықтармен байланысты болуы ықтимал. Сонымен қатар өзін-өзі басқаруы бастапқыдан әлсіз балалардың цифрлық құрылғыларға көбірек жүгінуі де мүмкін.
Мұндай қорытынды смартфон баланың зейінін міндетті түрде бұзады деген сөз емес. Бірақ цифрлық әдеттер мен өзін-өзі басқару қабілетінің өзара байланысты екенін көрсетеді.
Мәселенің тағы бір қыры – интернеттегі бейнемазмұнның ерекшелігі. Қысқа видеолар, үздіксіз ауысатын көріністер мен келесі бейненің автоматты түрде қосылуы баланың экран алдында ұзақ отыруына жағдай жасайды. Ал кітап оқу, сурет салу немесе күрделі ойын құрастыру бір әрекетке ұзақ уақыт көңіл бөлуді талап етеді.
Сондықтан баланың телефонға қанша уақыт қарағанын есептеу жеткіліксіз. Оның не көретінін, қандай ойын ойнайтынын және күнделікті өмірінде басқа әрекеттерге қанша уақыт бөлетінін де ескерген дұрыс.
Ата-ананың телефоны да маңызды
Балалардың смартфон пайдалануын талқылағанда жауапкершілік көбіне ата-анаға жүктеледі. Бірақ мәселенің әлеуметтік жағы да бар. Қазіргі отбасыларда ересектер жұмыс, тұрмыс, бала күтімі және күнделікті міндеттерді қатар алып жүреді. Осындай жағдайда телефон баланы аз уақытқа болса да тыныштандыратын қолжетімді құралға айналады.
Бұған қоса, бала ересектердің әрекетін қайталайды. Егер отбасы мүшелері тамақтанғанда, серуендегенде немесе әңгімелескенде телефонға жиі үңілсе, ол да экранды күнделікті өмірдің қалыпты бөлігі ретінде қабылдайды.
2025 жылы жарияланған жүйелі шолу мен метаталдауда ата-ананың баласының жанында цифрлық құрылғыларды пайдалануы мен ерте жастағы балалардың дамуы арасындағы байланыс қарастырылған. Нәтижелер ересектердің телефонға жиі алаңдауы баланың мінез-құлқы мен дамуына қатысты кейбір көрсеткіштермен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті. Дегенмен ғалымдар бұл байланыстың себептерін нақтылау үшін қосымша ұзақмерзімді зерттеулер қажет екенін атап өткен.
Мұнда назар аударатын мәселе – ата-ананың баламен бірге өткізетін уақыты ғана емес, сол сәтте оған қаншалықты көңіл бөлетіні. Мысалы, ересек адам баласымен ойнап отырып, телефонын қайта-қайта тексерсе, олардың арасындағы қарым-қатынас үзіле береді. Ал кішкентай бала үшін ересектің назар аударуы, оның әрекетіне жауап беруі және әңгімеге араласуы маңызды.
Демек баланың экран алдындағы уақытын азайту үшін отбасының ортақ әдеттерін де өзгерту қажет болуы мүмкін.
Тыйым салу мәселені шеше ме?
Смартфонның ықтимал зияны туралы зерттеулер көбейген сайын балаларға цифрлық құрылғыларды пайдалануға қатаң шектеу қою ұсыныстары да жиілеп келеді. Бірақ толық тыйым салу барлық жағдайда тиімді шешім бола бермейді.
2026 жылы Америкалық педиатрия академиясы экран уақытын бағалауда кешенді тәсілдің маңызын атап өтті. Мамандардың пікірінше, баланың телефонға қанша уақыт қарайтынын ғана емес, қандай мазмұн тұтынатынын, оны кіммен бірге көретінін және отбасындағы цифрлық әдеттерді де ескеру қажет.
Мысалы, ата-анасымен бірге танымдық бағдарлама көріп, кейін сол туралы әңгімелескен баланың тәжірибесі бірнеше сағат бойы бейнелерді жалғыз қараған баланың тәжірибесінен өзгеше. Бірінші жағдайда экран жаңа нәрсе үйренуге және әңгімелесуге себеп болуы мүмкін. Екінші жағдайда бала дайын ақпаратты қабылдаумен шектеледі.
Бұл ретте жас ерекшелігі де маңызды. Екі жастағы бала мен он жастағы оқушының цифрлық технологияны пайдалану қажеттілігі бірдей емес. Кішкентай балалар қоршаған ортаны көбіне қимыл-қозғалыс, ойын және адамдармен тікелей қарым-қатынас арқылы таниды. Ал мектеп жасындағы балалар үшін интернет білім алудың, ақпарат іздеудің және шығармашылық қабілетін дамытудың қосымша құралы бола алады.
Сондықтан технологияны баланың өмірінен толық алып тастаудан гөрі, оны жасына және қажеттілігіне қарай пайдалануға үйреткен дұрыс. Бұл үшін ересектердің бақылауы ғана емес, баламен ашық сөйлесуі, цифрлық ортадағы қауіптерді түсіндіруі және өздері үлгі көрсетуі де қажет.
Мәселе тек отбасында емес
Балалардың цифрлық ортадағы қауіпсіздігі көбіне ата-ананың жауапкершілігі ретінде қарастырылады. Бірақ қазіргі технологиялық ортада жеке отбасының мүмкіндігі шектеулі. Өйткені көптеген цифрлық платформа пайдаланушыны экран алдында мүмкіндігінше ұзақ ұстауға мүдделі.
Келесі бейненің автоматты түрде қосылуы, үздіксіз ұсынылатын контент пен назар аудартатын хабарламалар адамның қосымшада көбірек уақыт өткізуіне ықпал етеді. Мұндай тетіктер ересектерге де әсер етеді. Ал өзін-өзі басқару қабілеті әлі қалыптасып жатқан бала үшін экраннан өз еркімен бас тарту одан да қиын болуы мүмкін.
Сондықтан балалардың цифрлық әдеттерін реттеу тек отбасындағы тәрбиеге байланысты болмауы керек. Бұл мәселеде технологиялық компаниялардың, білім беру ұйымдарының және мемлекеттің де жауапкершілігі бар.
Мектептер балаларға интернеттегі ақпаратты бағалауды, жеке деректерін қорғауды және технологияны орынды пайдалануды үйрете алады. Технологиялық компаниялар жас ерекшелігіне сай қауіпсіздік тетіктерін жетілдіріп, баланың назарын шектен тыс пайдалануға жол бермейтін шешімдер ұсынуы қажет. Ал мемлекет ата-аналар мен педагогтерге ғылыми негізделген, түсінікті ұсынымдардың қолжетімді болуына жағдай жасауы тиіс.
Мұндай шаралар әсіресе цифрлық сауаттылық деңгейі әртүрлі отбасылар үшін маңызды. Өйткені барлық ата-ананың баласына қандай контент қауіпсіз екенін анықтауға немесе цифрлық құрылғылардың әсері туралы ғылыми ақпаратты өздігінен талдауға мүмкіндігі бола бермейді.
Бұдан бөлек, баланың бос уақытын тиімді ұйымдастыруға жағдай жасау да назардан тыс қалмауы керек. Егер үйдің жанында қауіпсіз ойын алаңы болмаса, спорт секциялары мен шығармашылық үйірмелер қолжетімсіз болса, смартфон бос уақыт өткізудің ең оңай жолына айналуы мүмкін. Сондықтан балалардың экранға тәуелділігін азайту мәселесін олардың демалысын ұйымдастыру және дамуына қолайлы орта қалыптастыру міндетінен бөліп қарауға болмайды.
Балалық шақты экраннан қалай қайтаруға болады?
Бүгінде балалардың смартфон пайдалануы туралы пікірталас көбіне екі ұстанымның төңірегінде өрбиді. Бір тарап технологияны баланың дамуына төнген қауіп деп санаса, екіншісі оны қазіргі өмірдің қалыпты бөлігі ретінде қабылдайды. Шын мәнінде, мәселе әлдеқайда күрделі.
Смартфон баланың білім алуына, жаңа нәрселерді тануына және шығармашылық қабілетін дамытуына көмектесе алады. Бірақ ол ата-анамен қарым-қатынасты, құрдастарымен ойнауды, қозғалысты және күнделікті өмірден тәжірибе жинауды толық алмастыра алмайды.
Ғылыми зерттеулер де осыны аңғартады. Экранды шамадан тыс пайдалану мен баланың кейбір даму көрсеткіштері арасында байланыс анықталғанымен, оның барлық жағдайда қиындықтардың тікелей себебі екенін айтуға негіз жеткіліксіз. Нәтижеге баланың жасы, отбасындағы жағдай, көретін мазмұны және басқа да ерекшеліктер әсер етеді.
Сондықтан басты сұрақ баланың қолында смартфон бар-жоғында емес, оның күнделікті өмірде қандай орын алатынында. Бала телефон арқылы жаңа нәрсе үйреніп жүр ме, әлде экран шынайы қарым-қатынастың орнын басып жатыр ма? Цифрлық құрылғы оның мүмкіндігін кеңейте ме, әлде басқа әрекеттерге бөлетін уақытын азайта ма?
Балаларды технологиядан толық оқшаулау мүмкін емес әрі қажет те емес. Бірақ олардың балалық шағын тек экранмен шектеп қоюға да болмайды. Өйткені бала дайын ақпаратты қабылдау арқылы ғана емес, айналасындағы адамдармен сөйлесіп, ойнап, қателесіп, өздігінен әрекет ету арқылы да дамиды.
Түптеп келгенде, мәселе баланың қолынан телефонды тартып алуда емес, оған экраннан тыс өмірді қызықты ете білуде. Баланың смартфонға қанша уақыт бөлетіні ғана емес, қалған уақытын қалай өткізетіні де маңызды.
