Қазақстанда жыл сайын ондаған мың отбасы ажырасады. Ерлі-зайыптылар екі жаққа кеткенімен, ортақ балаларының алдындағы жауапкершілігі сақталады. Бірақ алимент өндіру мәселесі елімізде әлі күнге дейін өзекті. Бірі баласына қаражат төлеуден жалтарса, енді бірі тұрақты табысы болмағандықтан берешекке батады. Ал мұның салдарын көбіне балалар мен оларды тәрбиелеп отырған ата-аналар тартады. Қазақстанда алимент бойынша қарыз неге жиналып жатыр, заң талаптарын орындау қаншалықты қиын және баланың құқығын қорғау үшін не өзгеруі керек?
Толығырақ Оzgeris.info сайтының материалынан оқыңыз...
Әр ажырасудың артында бір-бір тағдыр бар
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанда 115,9 мың неке тіркеліп, 45,7 мың ерлі-зайыпты ажырасқан. Некесін бұзғандардың 34 мыңы қалада, 11,7 мыңы ауылдық жерлерде тұрған.
Өңірлер арасында да айырмашылық бар. Мың адамға шаққандағы ажырасу көрсеткіші Павлодар облысында 3,43, Қарағанды облысында 3,41, Солтүстік Қазақстан облысында 3,28 болған. Ал Түркістан облысында бұл көрсеткіш 1,03 деңгейінде тіркелген.
Ажырасқандардың 35 пайызы некеде 1-4 жыл, тағы 24 пайызы 5–9 жыл бірге тұрған. Некесі бір жылға жетпей бұзылғандардың үлесі 8 пайызды құраған. Демек, ажырасудың едәуір бөлігі отбасылық өмірдің алғашқы он жылында тіркелген.
Бірақ бұл көрсеткіштер ажырасқан отбасылардағы балалардың нақты санын білдірмейді. Өйткені некесін бұзған жұптардың бәрінде кәмелетке толмаған бала бола бермейді. Оның үстіне ажырасу статистикасы ерлі-зайыптылардың не себепті екі жаққа кеткенін толық ашып көрсетпейді.
Ажырасудың өзі ата-ананың бала алдындағы міндетін тоқтатпайды. Қазақстан заңнамасына сәйкес, әке мен ана баласын асырауға бірдей жауапты. Соған қарамастан, алимент өндіру тәжірибесі бұл талаптың барлық жағдайда орындала бермейтінін көрсетеді.
18 миллиард теңге: балаларға төленбеген ақша
Қазақстан Үкіметінің 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасында алимент төлеу мәселесіне ерекше назар аударылған. Құжатта келтірілген дерекке сәйкес, 2025 жылы алимент өндіруге қатысты 337 мыңнан астам атқарушылық іс болған. Соның шамамен 13 мыңы алимент төленбеуіне байланысты проблемалық істер санатына жатқызылған. Жалпы берешек 18 миллиард теңгеден асқан.
Бұл көрсеткіштердің бәрін алимент төлемейтін ата-аналардың саны деп түсінуге болмайды. Атқарушылық істердің едәуір бөлігінде қаражат тұрақты өндіріліп отырады. Негізгі қиындық борышкерлердің төлемді кешіктіруіне немесе мүлде төлемеуіне байланысты туындайды.
Ресми деректер алимент берешегінің қаншалықты ауқымды екенін көрсеткенімен, оның балалардың күнделікті өміріне әсерін толық ашпайды. Өйткені әр істің артында жеке отбасының жағдайы тұр. Бір балаға балабақша ақысы төленуі керек болса, екіншісіне дәрі-дәрмек, үшіншісіне мектепке қажетті заттар алынуға тиіс. Алимент уақытында түспеген жағдайда бұл шығындар баланы тәрбиелеп отырған ата-ананың мойнында қалады.
Мәселенің тағы бір қыры бар. Алимент бойынша берешек жиналған сайын оны өтеу де қиындай береді. Әсіресе борышкердің тұрақты жұмысы, ресми табысы немесе өндіріп алуға болатын мүлкі болмаса, сот шешімін орындау ұзаққа созылуы мүмкін.
Табысын жасырған ата-анадан алимент қалай өндіріледі?
Әділет министрлігі алимент өндірудегі басты қиындықтардың бірі борышкерлердің нақты табысын жасыруы екенін мойындайды.
2026 жылғы 26 наурызда Орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте Әділет министрлігі Мәжбүрлеп орындату комитетінің төрағасы Махсат Балабайов осы мәселеге арнайы тоқталды. Оның айтуынша, кейбір азаматтар алимент мөлшерін азайту үшін ресми табысын төмен көрсетеді. Мұндай жағдайда сот орындаушыларына борышкердің шын мәнінде қанша табыс табатынын анықтау қиын.
Махсат Балабайов мәселені шешу үшін Әділет министрлігі Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігімен, Қаржы министрлігімен және Мемлекеттік кірістер комитетімен бірлесіп жұмыс жүргізіп жатқанын айтты. Мемлекеттік органдар арасындағы ақпарат алмасу борышкерлердің табысы мен жасасқан келісімшарттары туралы қосымша мәлімет алуға мүмкіндік бермек.
– Біз Еңбек министрлігімен және Қаржы министрлігімен, атап айтқанда, Мемлекеттік кірістер комитетімен кірістер мен келісімшарттар туралы қосымша ақпарат алу үшін ықпалдасу жұмыстарын жүргізіп жатырмыз. Бұл олардың нақты кірісін анықтауға мүмкіндік береді, – деді Махсат Балабайов.
Бұл бастама алимент өндіру ісінде маңызды өзгеріске жол ашуы мүмкін. Өйткені азаматтың ресми жалақысы мен нақты табысы бірдей бола бермейді. Мысалы, борышкер құжат жүзінде төмен жалақы алуы мүмкін, бірақ қосымша кәсіппен айналысып немесе басқа қызметтерден табыс табуы ықтимал. Мұндай кірістер есепке алынбаса, балаға төленетін алимент те оның шынайы қаржылық мүмкіндігін көрсетпейді.
Дегенмен бұл жерде әр адамның жағдайын жеке қарастыру маңызды. Тұрақты жұмыс таба алмаған азамат пен табысын әдейі жасырып жүрген борышкерге бірдей қарауға болмайды. Біріншісіне жұмысқа орналасуға көмектесу қажет болса, екіншісіне қатысты заңда көзделген шараларды қолдану керек.
Жұмыссыздық алимент төлемеуге себеп бола ала ма?
Қазақстан заңнамасы бойынша ата-ананың жұмыссыз қалуы оны баласын асырау міндетінен босатпайды. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекске сәйкес, алимент төлеу туралы келісім болмаған жағдайда бір балаға ата-ананың табысының төрттен бірі, екі балаға үштен бірі, үш және одан көп балаға жартысы өндіріліп алынады. Сот тараптардың материалдық жағдайын ескеріп, бұл мөлшерді өзгерте алады.
Мәселен, азамат айына 300 мың теңге табыс тапса, бір баласына 75 мың теңге алимент төлеуі мүмкін. Ал екі балаға жалпы 100 мың теңге қарастырылған. Бірақ борышкердің табысы тұрақсыз болса, сот алиментті ай сайын төленетін нақты ақша сомасымен белгілеуге құқылы.
Жұмыссыз жүрген немесе табысын растайтын құжат ұсынбаған адамның алимент бойынша берешегі Қазақстандағы орташа айлық жалақы негізінде есептеледі. Сондықтан жұмыссыздық қарыздың жиналуын тоқтатпайды.
Астана қаласы Әділет департаментінің мәліметінше, алимент өндіру кезіндегі негізгі қиындықтардың бірі – борышкерлердің тұрақты табысының болмауы. Осы мәселені шешу үшін мемлекеттік органдар оларды жұмысқа орналастыруға көмектесіп жатыр. Мәселен, 2025 жылы елордада алимент бойынша қарызы бар 171 азамат жұмысқа орналастырылған.
Бұл шара борышкерлердің табысын тұрақтандыруға мүмкіндік береді. Бірақ жұмысқа орналасқан азаматтардың қаншасы берешегін толық өтегені жөніндегі мәлімет жарияланған деректерде көрсетілмеген. Сондықтан жұмыспен қамту шараларының нәтижесін бағалау үшін тек жұмысқа орналасқандардың санын емес, нақты өндірілген қаражат көлемін де ескеру қажет.
Баланы тәрбиелеу тек алимент төлеумен шектелмейді
Ажырасқаннан кейін ата-аналардың бірінің мойнына баланың күнделікті күтімі мен тәрбиесіне байланысты міндеттердің басым бөлігі түсуі мүмкін. Баланы мектепке немесе балабақшаға апару, ауырғанда дәрігерге қарату, сабағын қадағалау, қосымша үйірмелерге қатыстыру уақыт пен қаражатты талап етеді.
Алимент уақытында төленбесе, осы шығындардың бәрін баламен бірге тұратын ата-ана өз табысынан өтеуге мәжбүр болады. Әсіресе жалдамалы баспанада тұратын, бірнеше баласы бар немесе табысы төмен отбасылар үшін мұндай жағдай қаржылық қиындық туғызуы мүмкін.
Бірақ алимент мәселесін тек ақшамен өлшеу жеткіліксіз. Балаға ата-анасының материалдық көмегімен қатар, қамқорлығы мен тәрбиесі де қажет. Ажырасқаннан кейін баланың қай ата-анамен тұратынына қарамастан, оның мүддесі бірінші орында болуы тиіс.
Бұл ретте ата-аналардың арасындағы жеке келіспеушіліктер баланың құқығына әсер етпеуі керек. Өйткені алимент бұрынғы ерлі-зайыптылардың біріне берілетін сыйақы емес, баланы асырауға арналған қаражат.
Алимент өндіру тәртібінде не өзгерді?
2026 жылғы 25 тамыздан бастап Қазақстанда алимент қаражатын аударуға қатысты жаңа талап қолданысқа енгізілді. Әділет органдарының түсіндірмесіне сәйкес, атқарушылық іс жүргізу барысында өндірілген алимент арнайы банктік шотқа аударылуы тиіс.
Бұл өзгеріс 2026 жылғы 24 маусымда қабылданған №325-VIII заңмен енгізілген. Жаңа тәртіп бойынша алимент алушы сот орындаушысына арнайы шоттың деректемелерін ұсынуы қажет.
Мұндай шоттың мақсаты – алимент қаражатын басқа төлемдерден бөліп есепке алу және оны қорғау. Бірақ жаңа талаптың өзі борышкерлердің төлем тәртібін жақсартатынын білдірмейді. Оның тиімділігін бағалау үшін алименттің уақытында түсуі мен берешектің азаюына қатысты кейінгі деректер қажет.
Сонымен бірге алимент өндіруде мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерін байланыстыру жұмысы жалғасып жатыр. 2026 жылғы 14 қазанда жарияланған ақпаратқа сәйкес, сот орындаушылары пайдаланатын автоматтандырылған жүйеде алимент борышкерлерінің міндетті зейнетақы жарналары туралы мәлімет алу мүмкіндігі жаңартылған. Енді алимент өндіруге қатысты істер бойынша соңғы үш жылдағы зейнетақы аударымдары жөнінде сұрау салуға болады.
Бұл борышкердің еңбек қызметі мен ресми табысы туралы қосымша ақпарат алуға көмектеседі. Дегенмен зейнетақы жарналары адамның барлық табысын толық көрсете бермейді. Сондықтан мемлекеттік органдар арасындағы ақпарат алмасуды жетілдіру мәселесі әлі де маңызды.
Жаза бар, нәтиже қандай?
Қазақстанда алимент төлеуден жалтарған азаматтарға әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. Заңда белгіленген негіздер болған жағдайда борышкердің банк шоттарына тыйым салынуы, елден шығуына шектеу қойылуы немесе мүлкі есебінен берешек өндіріліп алынуы мүмкін.
Әділет министрлігінің 2025 жылы жарияланған мәліметіне сәйкес, 2024 жылы алимент төлеу міндетін орындамаған 4,5 мыңнан астам азамат әкімшілік жауапкершілікке тартылған. Тағы 391 адам Қылмыстық кодекстің 139-бабы бойынша сотталған.
Мемлекеттік органдар борышкерлердің мүлкін сату арқылы қарыз өндіру тәжірибесін де қолданады. Мәселен, Астанада алимент бойынша берешекті өтеу үшін борышкердің Mercedes-Benz S400 автокөлігі 23 миллион теңгеге сатылған. Жамбыл облысында азамат 11 миллион теңгеден асатын жылжымайтын мүлкін қарыз есебіне берген.
Бұл мысалдар борышкердің мүлкі анықталған жағдайда алимент өндіруге мүмкіндік бар екенін көрсетеді. Бірақ жауапкершілікке тартылған азаматтардың саны мен балаларға нақты төленген қаражат көлемі бірдей көрсеткіш емес.
Алимент өндіру жүйесінің нәтижесін бағалағанда осы айырмашылықты ескеру маңызды. Борышкерге айыппұл салынуы немесе оның сотталуы баланың қажеттілігін бірден өтемейді. Сондықтан мемлекеттік органдар үшін басты міндет тек заң бұзғандарды жазалау емес, алименттің уақытында төленуін қамтамасыз ету болуы керек.
Қазақстанда бұл бағытта заңнамалық және ұйымдастырушылық шаралар қабылданып жатыр. Борышкерлерді жұмысқа орналастыру, олардың нақты табысын анықтау, мемлекеттік ақпараттық жүйелерді байланыстыру және алиментке арналған арнайы шоттар енгізу – осы жұмыстың бір бөлігі.
Дегенмен 2025 жылдың қорытындысында алимент бойынша берешектің 18 миллиард теңгеден асуы мәселенің ауқымды екенін көрсетеді. Ал мұндай қарыздың жиналуы ең алдымен балалардың материалдық жағдайына әсер етуі мүмкін.
Ажырасу – ерлі-зайыптылардың ортақ өмірді тоқтату туралы шешімі. Бірақ ол баланың ата-анасының екеуінен де қамқорлық көру құқығын өзгертпейді. Сондықтан алимент өндіру мәселесінде ең маңыздысы – борышкердің қаншалықты қатаң жазаланғаны емес, баланың өзіне тиесілі қаражатты уақытында алуы.
