Әлемде әр алтыншы адам өзін жалғыз сезінеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, бұл мәселе әсіресе жасөспірімдер мен жастар арасында кең таралған. Бір қарағанда, мұндай жағдай түсініксіз көрінеді. Өйткені бүгінде адамдар бір-бірімен бұрынғыдан әлдеқайда оңай байланыса алады. Хабарлама жіберу, бейнеқоңырау шалу немесе әлеуметтік желі арқылы танысу үшін бірнеше секунд жеткілікті. Соған қарамастан, технология дамыған сайын адамдар арасындағы жақындық мәселесі де өткірленіп отыр. Неліктен байланыс көбейгенімен, жалғыздық жойылмайды? Оның адам денсаулығына, отбасылық қатынасқа және қоғам өміріне әсері қандай?
Жалғыздық енді жеке адамның мәселесі емес
2025 жылғы 30 маусымда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы әлеуметтік байланыс туралы алғашқы жаһандық баяндамасын жариялады. Құжатта әлем халқының шамамен 16 пайызы жалғыздықты сезінетіні айтылған. Әсіресе 13 пен 29 жас аралығындағы жастардың жағдайы алаңдатады. Бұл жастағылардың 17-21 пайызы өзін жалғыз сезінетінін хабарлаған. Ал табысы төмен елдерде мұндай адамдардың үлесі 24 пайызға жетеді. Табысы жоғары мемлекеттерде көрсеткіш шамамен 11 пайызды құрайды.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жалғыздық пен әлеуметтік оқшаулануды екі бөлек ұғым ретінде қарастырады. Әлеуметтік оқшаулану адамның өзгелермен байланысының аздығын білдіреді. Ал жалғыздық – адамның өзі қалаған қарым-қатынас пен шынайы өміріндегі байланыстың арасындағы алшақтықтан туатын сезім. Сондықтан үнемі адамдардың ортасында жүретін, жұмысы мен отбасы бар адам да өзін жалғыз сезінуі мүмкін.
Бұл айырмашылық мәселенің ауқымын түсінуге көмектеседі. Мысалы, жалғыз тұратын адамның достарымен, туыстарымен тығыз араласуы оның әлеуметтік тұрғыдан оқшауланбағанын көрсетеді. Керісінше, үлкен отбасында өмір сүретін адам жақындарынан түсіністік пен қолдау таппаса, жалғыздықты сезінуі ықтимал. Демек мәселе айналадағы адамдардың санында емес, қарым-қатынастың сапасында.
ДДСҰ бас директоры Тедрос Адханом Гебрейесус 2025 жылғы 30 маусымда баяндаманың таныстырылымында осы қайшылыққа назар аударды.
– Технология мен әлеуметтік желілер арқылы бұрынғыдан да тығыз байланыс орнатқанымызбен, көптеген адам әлі де өзін оқшау әрі жалғыз сезінеді. Жалғыздық жанында ешкімнің болмауымен ғана шектелмейді. Бұл – адамның өзгелермен байланысы үзілгендей сезінуі. Мұндай жағдай оның психикалық және физикалық денсаулығына зиян келтіруі мүмкін, – деді ол.
Ұйым басшысының айтуынша, урбанизация, халық құрамының өзгеруі, цифрлық технологиялардың дамуы және әлеуметтік теңсіздік адамдар арасындағы қарым-қатынасқа әсер етіп жатыр. Сондықтан жалғыздықты адамның мінезіне немесе жеке таңдауына ғана байланыстыру жеткіліксіз.
Неге жастар өздерін жалғыз сезінеді?
Жалғыздық туралы айтқанда көбіне егде жастағы, жақындарынан айырылған немесе жалғыз тұратын адамдар еске түседі. Бірақ халықаралық зерттеулер бұл мәселенің жастар арасында да кең таралғанын көрсетеді.
Жасөспірімдік және жастық шақта адамның әлеуметтік ортасы жиі өзгереді. Мектеп бітіру, жоғары оқу орнына түсу, басқа қалаға көшу, жұмысқа орналасу немесе отбасын құру бұрынғы қарым-қатынастарға әсер етеді. Бір кезеңде күн сайын араласқан достар кейін сирек кездесуі мүмкін. Жаңа ортаға бейімделу де әркімге бірдей оңай емес.
Мұндай өзгерістер қалыпты өмірлік кезеңдерге жатады. Бірақ адамның жаңа ортадан өзіне жақын адамдар табуы қиын болса, жалғыздық сезімі күшеюі ықтимал. Әсіресе әлеуметтік желіде өзгелердің өмірін үнемі бақылау бұл сезімді күрделендіруі мүмкін. Себебі интернетте адамдар көбіне өмірінің жағымды сәттерін көрсетеді. Ал оны көрген адам өз өмірін басқалардың жетістігімен, қарым-қатынасымен немесе демалысымен салыстыра бастайды.
Дегенмен әлеуметтік желілерді жалғыздықтың жалғыз себебі деп қарастыру дұрыс емес. Олар шалғайда тұратын туыстармен байланыс орнатуға, ортақ қызығушылығы бар адамдарды табуға және қолдау алуға да мүмкіндік береді. Нәтиже адамның интернетті қандай мақсатта пайдаланатынына және онлайн қарым-қатынастың шынайы өмірдегі байланыстармен қалай ұштасатынына байланысты.
ДДСҰ-ның әлеуметтік байланыс жөніндегі комиссиясының тең төрайымы, Африка одағы төрағасының кеңесшісі Чидо Мпемба 2025 жылғы баяндаманың жариялануына байланысты жастардың жағдайына ерекше тоқталды.
– Цифрлық технологиялар арқылы байланыс орнату мүмкіндігі кеңейген әлемде де көптеген жас өзін жалғыз сезінеді. Технология өмірімізді өзгертіп жатқанда, оның адамдар арасындағы байланысты әлсіретпей, керісінше нығайтуына жағдай жасауымыз керек, – деді ол.
Бұл пікір цифрлық технологиядан бас тарту қажет дегенді білдірмейді. Мәселе интернеттегі байланыстың шынайы қарым-қатынасты қаншалықты толықтыра алатынында. Хабарлама алмасу адамдардың бір-бірінен хабардар болуына көмектескенімен, кей жағдайда эмоционалдық жақындық үшін жеткіліксіз болуы мүмкін.
Отбасылы адам да жалғыз болуы мүмкін
Жалғыздықтың тағы бір ерекшелігі – ол адамның отбасылық жағдайына тікелей байланысты емес. Некеде тұру, балалы болу немесе туыстармен бірге өмір сүру әрдайым эмоционалдық жақындықтың бар екенін білдірмейді. Бір шаңырақ астында тұратын адамдар күнделікті шаруаны бірге атқарғанымен, бір-бірінің көңіл күйін, уайымын немесе ішкі қажеттілігін түсінбеуі мүмкін.
Мұндай жағдайда қарым-қатынас көбіне тұрмыстық міндеттер төңірегінде қалып қояды. Ерлі-зайыптылар жұмыс, бала тәрбиесі, қаржы және үй шаруасы туралы сөйлескенімен, өз сезімдері мен жеке мәселелерін талқылауға уақыт таппауы ықтимал. Нәтижесінде адам жанында жақыны бола тұра, өзін түсінетін ешкім жоқтай сезінеді.
Гарвард университетінің психиатрия профессоры, адам дамуын ұзақмерзімді зерттеу жобасының жетекшісі Роберт Уолдингердің пікірінше, адамның бақытты әрі дені сау болуы үшін қарым-қатынастың саны емес, сапасы маңызды.
1938 жылы басталған Гарвард зерттеуінде ғалымдар жүздеген адамның өмірін бірнеше ондаған жыл бойы бақылаған. Олардың денсаулығы, отбасылық қатынасы, жұмысы және өміріне қанағаттану деңгейі зерттелген. Кейін жобаға алғашқы қатысушылардың отбасы мүшелері мен ұрпақтары да қосылған.
2023 жылы Harvard Gazette басылымына берген сұхбатында Уолдингер зерттеудің күтпеген нәтижесіне тоқталған. Ғалымдар адамның сексен жасындағы денсаулығы мен өміріне қанағаттану деңгейін қандай көрсеткіш жақсырақ болжайтынын анықтауға тырысқан. Бастапқыда олар қан қысымы мен холестерин деңгейі маңыздырақ болады деп ойлаған. Бірақ нәтижелер басқа фактордың ықпалы зор екенін көрсеткен.
– Біз зерттеу барысында әр адамға кем дегенде бір сенімді қарым-қатынас қажет екенін байқадық. Яғни қиын сәтте арқа сүйей алатын бір адамның болуы маңызды, – деді Роберт Уолдингер.
Ғалымның айтуынша, адамның айналасында міндетті түрде көп дос болуы шарт емес. Біреу жақындарымен жиі араласуды қаласа, енді біреуге шағын орта жеткілікті. Ең бастысы – қажет кезде қолдау көрсететін, сенім артуға болатын адамның болуы.
Бұл тұжырым отбасылық қатынасты бағалауға да мүмкіндік береді. Өйткені бір үйде тұру мен бір-біріне жақын болу екі бөлек нәрсе. Отбасы мүшелерінің арасында сенім, түсіністік және қолдау болмаса, күнделікті қарым-қатынастың өзі жалғыздық сезімін жоя алмауы мүмкін.
Жалғыздық денсаулыққа қаншалықты қауіпті?
Жалғыздық ұзақ уақыт бойы адамның көңіл күйіне қатысты мәселе ретінде қарастырылып келді. Бірақ кейінгі зерттеулер оның физикалық денсаулықпен де байланысты екенін көрсетеді.
ДДСҰ-ның 2025 жылғы баяндамасына сәйкес, 2014–2019 жылдардағы деректер негізінде жалғыздық жыл сайын шамамен 871 мың өлім жағдайымен байланысты болған. Бұл орта есеппен сағатына 100 адамға тең. Ұйым жалғыздық пен әлеуметтік оқшауланудың жүрек-қан тамырлары аурулары, инсульт, депрессия, мазасыздық және мерзімінен бұрын қайтыс болу қаупімен байланысты екенін атап өтеді. Бұл көрсеткіш жалғыздық аталған өлімдердің әрқайсысына тікелей себеп болды дегенді білдірмейді.
Роберт Уолдингер бұл байланысты адамның күйзеліске қалай төтеп беретіні арқылы түсіндіреді. Оның айтуынша, күнделікті өмірде түрлі қиындыққа тап болған адамның ағзасы күйзеліске жауап береді. Жүрек соғысы жиілеп, қан қысымы көтерілуі мүмкін. Қауіп сейілгеннен кейін ағза қалыпты жағдайына оралуы керек. Ал адамның уайымын бөлісетін, оны тыңдайтын жақыны болмаса, күйзеліс ұзаққа созылуы ықтимал.
– Егер адам жалғыз қалып, күйзеліс пен жалғыздықты сезінсе, бұл оның денсаулығын әлсірететін факторлардың біріне айналады, – деп түсіндірді ғалым Harvard Gazette басылымына берген сұхбатында.
Оның пікірінше, сенімді қарым-қатынас күйзелістің әсерін жеңілдетуге көмектеседі. Мысалы, адам жұмыста қиын жағдайға тап болып, кейін оны жақынымен талқыласа, өзін тыныш сезінуі мүмкін. Ал мұндай мүмкіндік болмаған жағдайда мазасыздық ұзақ сақталуы ықтимал.
Дегенмен жалғыздықты кез келген аурудың тікелей себебі ретінде қарастыру дұрыс емес. Денсаулыққа адамның жасы, өмір салты, әлеуметтік жағдайы және басқа да көптеген фактор әсер етеді. Ғылыми зерттеулер жалғыздықтың осы факторлармен қатар ескеруге тұрарлық қауіп екенін көрсетіп отыр.
Үлкен қаладағы жалғыздық
Қалада адамдар көп болғанымен, олардың бір-бірімен жақын араласуына мүмкіндік әрдайым бола бермейді. Жұмысқа бару, жолға кететін уақыт, тұрмыстық міндеттер мен қарбалас өмір салты әлеуметтік байланыстарға әсер етеді. Әсіресе басқа өңірден көшіп келген адамдар үшін жаңа ортаға бейімделу қиын болуы мүмкін.
Бұрын шағын елді мекенде туыстарымен, көршілерімен немесе таныстарымен күнделікті араласқан адам үлкен қалаға келгенде мұндай байланыстарынан алыстайды. Жаңа жұмыс пен баспана табу оның негізгі мақсатына айналып, достық қатынас орнату кейінге қалуы ықтимал.
Бірақ үлкен қала жалғыздықтың міндетті себебі емес. Керісінше, мұнда жаңа адамдармен танысуға, ортақ қызығушылығы бар қауымдастықтарға қосылуға және түрлі қоғамдық іс-шараға қатысуға мүмкіндік мол. Мәселе сол мүмкіндіктердің қаншалықты қолжетімді екенінде.
АҚШ-тың бұрынғы бас санитарлық дәрігері Вивек Мурти 2023 жылы Axios басылымына берген сұхбатында жалғыздыққа әсер ететін қоғамдық өзгерістерді түсіндірген. Оның айтуынша, соңғы ондаған жылда адамдардың жұмыс ауыстыруы, қоныс аударуы және бір-бірімен байланысу тәсілі өзгерген.
– Соңғы елу жылда өміріміздегі өзгерістердің қарқыны айтарлықтай өсті. Технологияның әсерінен адамдармен басқаша сөйлесетін болдық. Жұмысымызды да, тұрғылықты жерімізді де жиі ауыстырамыз. Мұның бәрі өзара қарым-қатынасымызға елеулі әсер етеді, – деді Вивек Мурти.
Ол қаланы жоспарлау кезінде адамдардың бір-бірімен араласуына жағдай жасаудың маңызын да атап өткен. Мысалы, жаяу жүргіншіге ыңғайлы көшелер, тұрғын үйлерге жақын орналасқан дүкендер мен қоғамдық орындар адамдардың күнделікті кездесіп, сөйлесуіне мүмкіндік береді.
Бұл пікір жалғыздықтың әлеуметтік жағын ашады. Адамдар арасындағы қарым-қатынас тек жеке ниетке байланысты емес. Оған қаланың құрылысы, қоғамдық кеңістіктің қолжетімділігі және күнделікті өмірді ұйымдастыру тәсілі де ықпал етеді.
Әлеуметтік желі жақындата ма, алыстата ма?
Цифрлық технологиялардың дамуы адамдар арасындағы байланысты түбегейлі өзгертті. Бүгінде басқа елде тұратын туыспен сөйлесу немесе бұрынғы сыныптастармен хабарласу үшін арнайы кездесу ұйымдастырудың қажеті жоқ. Бірақ байланыс орнатудың жеңілдеуі оның сапасы да жақсарды дегенді білдірмейді.
Вивек Муртидің пікірінше, алаңдататын мәселелердің бірі – интернеттегі қарым-қатынастың бетпе-бет кездесуді алмастыра бастауы.
– Мені алаңдататыны – адамдардың тікелей кездесудің орнына интернет арқылы көбірек араласуы. Бетпе-бет қарым-қатынасты толық алмастыратын ештеңе жоқ, – деді ол Axios басылымына берген сұхбатында.
Дегенмен интернет арқылы араласудың пайдасын да жоққа шығаруға болмайды. Мәселен, шетелде оқитын студент үшін отбасымен бейнеқоңырау арқылы сөйлесу маңызды қолдау болуы мүмкін. Сол сияқты денсаулығына немесе қозғалу мүмкіндігіне байланысты үйден жиі шыға алмайтын адам онлайн қауымдастық арқылы жаңа таныстар таба алады.
Сондықтан мәселе әлеуметтік желіні пайдаланудың өзінде емес, оның адамның күнделікті қарым-қатынасына қалай әсер ететінінде. Егер интернет жақындармен байланысты сақтауға және жаңа таныстық орнатуға көмектессе, оның пайдасы болуы мүмкін. Ал онлайн араласу шынайы кездесулерді үнемі кейінге ысырып, адамды өз ортасынан алыстатса, жалғыздық сезімі күшеюі ықтимал.
Бұл жерде тағы бір маңызды жайт бар. Әлеуметтік желіде жүздеген адамның жазбасын көру немесе ондаған хабарлама алу әрдайым эмоционалдық қолдау бар екенін білдірмейді. Адамға кейде көпшілікпен байланысқаннан гөрі, өзін түсінетін бір адаммен ашық сөйлесу маңыздырақ.
Жалғыздықпен күресу кімнің міндеті?
Жалғыздықты азайту туралы айтқанда көбіне адамға достарымен жиі кездесуге, жаңа орта табуға немесе қоғамдық іс-шараларға қатысуға кеңес беріледі. Мұндай ұсыныстар пайдалы болғанымен, мәселені толық шешпейді. Өйткені кей адамдардың әлеуметтік байланыс орнатуына қаржылық қиындық, денсаулық жағдайы, көлік қатынасы немесе қолайлы қоғамдық орындардың болмауы кедергі келтіреді.
ДДСҰ-ның әлеуметтік байланыс жөніндегі комиссиясы жалғыздықпен күресті қоғамдық денсаулық сақтау саясатының маңызды бағыты ретінде қарастыруды ұсынады. Ұйымның пікірінше, бұл үшін мемлекет, жергілікті қауымдастықтар, білім беру ұйымдары және азаматтық қоғам бірлесіп жұмыс істеуі қажет.
Мысалы, қарт адамдарға арналған күндізгі орталықтар, жастар клубтары, еріктілер қозғалысы, қоғамдық кітапханалар мен қолжетімді спорт алаңдары адамдардың араласуына жағдай жасай алады. Бірақ мұндай орындардың болуы ғана жеткіліксіз. Олардың қызметі тұрғындардың жасына, қажеттілігіне және әлеуметтік жағдайына сай ұйымдастырылуы маңызды.
Гарвард профессоры Роберт Уолдингер қарым-қатынасты сақтауды дене шынықтырумен салыстырады. Адам денсаулығын күту үшін үнемі қозғалып, жаттығу жасауы керек болса, жақындарымен байланысын сақтау үшін де уақыт пен көңіл бөлуі қажет.
– Біздің әлеуметтік өміріміз де үнемі күтімді қажет етеді. Оны жақсарту үшін шағын әрекеттерден бастауға болады, – деді ғалым.
Ол көптен бері хабарласпаған досқа қоңырау шалуды, жақын адаммен кездесуді немесе ортақ қызығушылығы бар адамдармен бірге бір іспен айналысуды ұсынады. Ғалымның айтуынша, тұрақты кездесулер мен күнделікті қарапайым әңгімелер уақыт өте жақын қарым-қатынасқа ұласуы мүмкін.
Бұл ұсыныстың мәні – жалғыздықтан шығу үшін міндетті түрде үлкен өзгеріс жасау қажет емес. Кейде бұрынғы байланысты қалпына келтіру немесе жаңа ортаға біртіндеп араласу да маңызды қадам бола алады.
Адамға қанша дос керек?
Қазіргі қоғамда адамның әлеуметтік белсенділігі көбіне оның таныстарының санымен, желідегі жазылушыларымен немесе қоғамдық ортадағы танымалдығымен бағаланады. Бірақ мұндай көрсеткіштер адамның қаншалықты бақытты екенін немесе жалғыздықты сезінбейтінін анықтай алмайды.
Гарвард зерттеуі де осыны көрсетеді. Ғалымдар адамның өміріне қанағаттануы үшін достарының нақты бір саны болуы керек деген қорытындыға келмеген. Біреуге бірнеше жақын дос жеткілікті болса, енді біреу кең әлеуметтік ортада өзін жайлы сезінеді. Маңыздысы – қарым-қатынастың адамға қолдау мен сенім беруі.
Сонымен бірге жалғыз қалуды ұнату мен жалғыздықтан қиналудың айырмашылығы бар. Кей адамдар тыныштықта уақыт өткізгенді, кітап оқуды немесе жеке іспен айналысуды қалайды. Бұл олардың әлеуметтік тұрғыдан оқшауланғанын білдірмейді. Жалғыздық адам өзі қалаған қарым-қатынасқа қол жеткізе алмаған кезде мәселеге айналады.
Демек жалғыздықпен күресу барлығын бірдей көпшілікпен араласуға мәжбүрлеу емес. Әр адамның қажеттілігіне сай қарым-қатынас орнатуына мүмкіндік беру маңызды.
Бүгінде технология адамдар арасындағы қашықтықты қысқартқанымен, олардың бір-біріне жақын болуына кепілдік бере алмайды. Бір қалада, бір үйде, тіпті бір бөлмеде отырған адамдардың өздері кейде бір-бірінен алыстап кетуі мүмкін. Ал мыңдаған шақырым қашықтықта тұратын жақындар тұрақты қарым-қатынас пен өзара қолдаудың арқасында байланысын сақтай алады.
Сондықтан жалғыздық мәселесін тек интернеттің дамуымен, үлкен қалалардың көбеюімен немесе адамдардың мінез-құлқының өзгеруімен түсіндіру жеткіліксіз. Оған өмір салты, әлеуметтік жағдай, отбасындағы қарым-қатынас және қоғамдағы өзгерістер қатар әсер етеді.
Адамдардың бір-бірімен байланысу мүмкіндігі бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткен заманда ең маңызды сұрақтардың бірі өзгеріссіз қалып отыр: қиын сәтте кімге хабарласа аламыз және бізді шынымен тыңдайтын адам бар ма? Өйткені жалғыздықты жеңу үшін айналамызда көп адамның болуы да міндетті емес. Кейде бір сенімді адамның өзі жеткілікті.
