Қазақстандықтардың банктер алдындағы қарызы 26,5 триллион теңгеге жетті. Оның басым бөлігі күнделікті тұтынуға арналған несиелерге тиесілі. Бір жағынан, халықтың қарызы көбейіп, банктердің несие портфелі ұлғайып жатыр. Екінші жағынан, азаматтардың нақты жалақысы инфляцияға ілесе алмай отыр. Қарыздың өсуі қаншалықты қауіпті? Қазақстандықтар алған несиелерін уақытында қайтара алып жүр ме?
Ozgeris.info сайты ресми деректер мен статистикаға сүйеніп, халықтың қарыз жүктемесіне талдау жасады.
Халықтың қарызы қаншаға өсті?
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша қазақстандықтардың екінші деңгейдегі банктер алдындағы қарызы 26,5 триллион теңгеге жеткен. Бұл жыл басындағы көрсеткіштен 6,9 пайызға көп. Тек тамыз айының өзінде халықтың несие берешегі 1,2 пайызға ұлғайған.
Қарыз құрылымына назар аударсақ, ең үлкен үлес тұтынушылық несиелерге тиесілі. Олардың жалпы көлемі 17,6 триллион теңгеге жетіп, жыл басынан бері 5,9 пайызға өскен. Ал ипотекалық қарыздар 7,8 триллион теңгені құрады. Бұл көрсеткіш жыл басынан бері 11,5 пайызға артқан.
Осылайша, халықтың банктер алдындағы жалпы қарызының шамамен 66 пайызы тұтынушылық несиелерден тұрады. Басқаша айтқанда, банктерге қайтарылуға тиіс әрбір 100 теңгенің 66 теңгесі осы санаттағы қарыздарға тиесілі. Тұтынушылық несиеге тұрмыстық техника, жиһаз, түрлі тауарлар сатып алуға және басқа да жеке қажеттіліктерді өтеуге берілетін қарыздар кіреді. Сондықтан бұл көрсеткіштің өсуін халықтың тек күнделікті азық-түлікке немесе тұрмыстық шығындарға ақша таппай отырғанымен түсіндіру дұрыс емес. Десе де, тұтынушылық қарыздардың басымдығы халықтың қаржылық жағдайын бағалағанда назар аударуды қажет етеді.
Мұнда тағы бір маңызды жайт бар. 26,5 триллион теңге – азаматтардың банктер алдындағы өтелмеген негізгі несие берешегінің жиынтық көлемі. Бұл әр қазақстандықтың осынша қарызы бар деген сөз емес. Сондай-ақ көрсеткішке микроқаржы ұйымдары алдындағы барлық міндеттемелер кірмейді.
Қарыз көбейіп жатыр, ал жалақы ше?
Халықтың қарызының өсуін түсіну үшін оны азаматтардың табысымен салыстыру қажет. Өйткені несие көлемінің артуы өздігінен қаржылық қиындықтың белгісі бола алмайды. Егер адамның табысы да өсіп, ай сайынғы төлемдерді өтеуге мүмкіндігі жетсе, несие оның тұрмыс сапасын жақсартуға көмектесуі мүмкін. Ал табыс өспей, қарыз көбейсе, жағдай күрделене түседі.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың екінші тоқсанында Қазақстандағы орташа айлық жалақы 486 388 теңгені құрады. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 8,4 пайызға жоғары.
Бірақ жалақының ақшалай мөлшерде өсуі халықтың сатып алу мүмкіндігі де артты дегенді білдірмейді. Инфляцияны ескергендегі нақты жалақы индексі 98,2 пайыз болды. Яғни бір жыл ішінде нақты жалақы 1,8 пайызға төмендеген.
Осы кезеңдегі медианалық жалақы 348 415 теңгені құрады. Бұл көрсеткіш орташа жалақыдан шамамен 138 мың теңгеге аз. Медианалық жалақы қызметкерлердің жартысы осы сомадан аз, қалған жартысы одан көп алатынын көрсетеді. Сондықтан халықтың нақты табыс деңгейін бағалағанда осы көрсеткішке де назар аударған жөн.
Мәселен, айына 348 мың теңге табатын адамның 100 мың теңгесі несие төлеуге кетсе, оның қолында шамамен 248 мың теңге қалады. Бұл қаражаттан азық-түлік, коммуналдық қызмет, жолақы және басқа да күнделікті қажеттіліктер өтелуі керек. Ал отбасында бірнеше бала болса немесе тұрғын үй жалдап тұрса, қаржылық жүктеме одан әрі артады.
Әрине, бұл – шартты есеп. Ол қазақстандықтардың орта есеппен несиеге қанша төлейтінін көрсетпейді. Бірақ қарыз жүктемесін тек алынған несиенің сомасымен емес, ай сайынғы төлемнің табысқа қатынасымен бағалау неге маңызды екенін түсіндіреді.
Осы тұста негізгі мәселе айқындала түседі. Халықтың банктер алдындағы берешегі жыл басынан бері ұлғайып жатқанда, нақты жалақының жылдық көрсеткіші төмендеген. Бұл екі көрсеткіштің есептелетін кезеңдері әртүрлі болғандықтан, оларды тікелей салыстырып, халықтың төлем қабілеті дәл соншалықты нашарлады деуге болмайды. Бірақ олардың арасындағы айырмашылық несие нарығындағы тәуекелдерді мұқият бағалау қажеттігін көрсетеді.
Қарызын қайтара алмай жүргендер көбейді ме?
Несие нарығындағы жағдайды бағалаудың тағы бір маңызды көрсеткіші – мерзімі өткен берешек. Адамның несие алуы қалыпты қаржылық қатынас болғанымен, оны уақытында қайтара алмауы қарыз алушыға да, банкке де қиындық туғызады.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, 2026 жылғы 1 қыркүйекте халыққа берілген несиелердің 4,6 пайызы немесе шамамен 1,2 триллион теңгесі 90 күннен астам уақыт бойы өтелмеген қарыздар санатына кірген. Бұл – қарыз алушылардың кемінде үш ай бойы төлем мерзімін өткізіп алған несиелері бойынша есептелетін көрсеткіш.
Салыстыру үшін, 2025 жылдың басында мұндай қарыздардың көлемі 790 миллиард теңге немесе халықтың несие портфелінің 3,8 пайызы болған. Ал 2026 жылдың басында 1,072 триллион теңгеге жетіп, үлесі 4,3 пайызды құраған. Демек, бір жыл сегіз айға жуық уақыт ішінде проблемалық қарыздардың сомасы шамамен 410 миллиард теңгеге көбейген.
Бұл сандар екі түрлі жағдайды көрсетеді. Біріншіден, халықтың жалпы несие берешегі ұлғайған сайын уақытында өтелмеген қарыздардың ақшалай көлемі де өсіп отыр. Екіншіден, проблемалық несиелердің үлесі де 2025 жылдың басындағы 3,8 пайыздан 2026 жылғы қыркүйекте 4,6 пайызға жеткен. Яғни мәселені тек несие нарығының кеңеюімен түсіндіру жеткіліксіз.
Дегенмен соңғы айлардағы өзгеріске де назар аударған жөн. Мәселен, биыл мамыр айының қорытындысында халықтың проблемалық несиелерінің үлесі 4,9 пайызға жеткен. Тамыздың соңында бұл көрсеткіш 4,6 пайызға дейін төмендеді. Сондықтан соңғы айларда жағдай үздіксіз нашарлап жатыр деуге негіз жоқ. Бірақ өткен жылдың басымен салыстырғанда тәуекел деңгейі әлі де жоғары.
Мұнда 1,2 триллион теңге қарызды мүлде қайтару мүмкін емес деген сөз емес. Оның бір бөлігі кейін өтелуі, қайта құрылымдалуы немесе басқа жолмен өндіріліп алынуы мүмкін. Соған қарамастан, бұл көрсеткіш азаматтардың белгілі бір бөлігінің несиелік міндеттемелерін орындауда қиындыққа тап болғанын аңғартады.
Несие қымбаттаса, халықтың шығыны да артады
Қазақстандықтардың қарыз жүктемесіне әсер ететін тағы бір мәселе – несиенің пайыздық мөлшерлемесі. Өйткені қарыздың негізгі сомасынан бөлек, азамат банкке пайыз да төлейді. Несие неғұрлым қымбат болса, ай сайынғы төлем мен жалпы артық төлем де соғұрлым көп болады.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2026 жылғы тамызда халыққа теңгемен берілген несиелер бойынша орташа алынған сыйақы мөлшерлемесі 20,6 пайызды құрады. Бұл шілдедегі көрсеткіштен 0,3 пайыздық тармаққа жоғары. Ал ипотекалық несиелер бойынша орташа мөлшерлеме 10,7 пайызға жеткен.
Мысалы, азамат банктен жылдық 20,6 пайыздық мөлшерлемемен бес жылға 3 миллион теңге несие алды делік. Егер қарыз ай сайын тең төлеммен өтелсе, оның ай сайынғы төлемі шамамен 80 мың теңгені құрайды. Бес жылда банкке қайтарылатын жалпы сома 4,8 миллион теңгеге жуықтайды. Яғни бастапқы 3 миллион теңгеден бөлек, шамамен 1,8 миллион теңге пайыз төленеді.
Бұл – комиссиялар мен сақтандыру шығындары есепке алынбаған шартты мысал. Нақты төлем несие шартына байланысты өзгереді.
Осы есептің өзі несиенің қолжетімді болуы мен оның арзан болуы екі бөлек мәселе екенін көрсетеді. Банк қарыз беруге дайын болғанымен, азамат үшін оны бірнеше жыл бойы өтеу едәуір қаржылық міндеттеме болып қала береді.
Әсіресе бірнеше несиесі бар адамдар үшін жағдай күрделірек. Бір несиенің төлемі отбасы бюджетіне айтарлықтай әсер етпеуі мүмкін. Ал бірнеше қарыздың ай сайынғы төлемі қосылғанда, табыстың едәуір бөлігі банкке кетеді. Мұндай жағдайда күтпеген шығын, жұмыссыз қалу немесе табыстың азаюы төлемді кешіктіру қаупін арттырады.
Несие нарығының өсуі баяулады
Соңғы жылдардағы статистикаға қарағанда, Қазақстанда тұтынушылық несие беру қарқыны біршама бәсеңдеген. Бірақ бұл халықтың қарызы азайып жатыр дегенді білдірмейді.
Агенттік мәліметінше, 2024 жылы халыққа берілген несиелердің жалпы көлемі 23,9 пайызға өскен. Ал 2025 жылы өсім 19,8 пайызды құрап, жыл соңында халықтың банктер алдындағы берешегі 24,8 триллион теңгеге жеткен.
Тұтынушылық несиелер бойынша да осындай өзгеріс байқалады. 2024 жылы олардың көлемі 33,5 пайызға өссе, 2025 жылы өсім 21 пайызға дейін баяулаған. Кепілсіз тұтынушылық несиелердің өсімі 29,3 пайыздан 14,5 пайызға төмендеген.
Реттеуші бұл өзгерісті тұтынушылық кредиттеуді тежеуге және тәуекелдерді шектеуге бағытталған шаралармен байланыстырады.
Бірақ қарыздың өсу қарқыны төмендегенімен, оның жалпы көлемі ұлғаюын жалғастырып отыр. 2025 жылдың соңындағы 24,8 триллион теңгемен салыстырғанда, 2026 жылғы тамыздың соңында халықтың берешегі шамамен 1,7 триллион теңгеге көбейген.
Мұнда автонесиелердің де ықпалы бар. Мәселен, 2025 жылы автокредиттердің көлемі 42,4 пайызға өсіп, 4 триллион теңгеге жеткен. Бұл тұтынушылық кредиттер құрылымындағы өзгерістерді бағалағанда маңызды. Себебі тұтынушылық несие көлемінің өсуі тек күнделікті шығындарға қарыз алумен байланысты емес.
Қарыздың көбеюі қаншалықты қауіпті?
Халықтың банктер алдындағы 26,5 триллион теңге берешегін біржақты бағалау дұрыс болмайды. Несие экономикалық белсенділікті арттырып, азаматтарға баспана, көлік және қажетті тауарлар сатып алуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге ол болашақ табыстың белгілі бір бөлігін алдын ала жұмсауды білдіреді.
Сондықтан мәселе халықтың қанша несие алғанында ғана емес, сол қарызды қандай табыспен және қандай мерзімде өтейтінінде.
Қазіргі статистика бірнеше маңызды үрдісті көрсетіп отыр. Біріншіден, халықтың несие берешегі өсіп жатыр. Екіншіден, оның басым бөлігі тұтынушылық қарыздардан тұрады. Үшіншіден, 90 күннен астам уақыт өтелмеген несиелердің көлемі өткен жылдың басымен салыстырғанда айтарлықтай көбейген. Төртіншіден, нақты жалақының жылдық көрсеткіші төмендеген.
Бұл деректер халықтың белгілі бір бөлігінде қарыз жүктемесіне байланысты тәуекелдер бар екенін көрсетеді. Бірақ бүкіл елдің төлем қабілеті нашарлады деген қорытынды жасауға жеткіліксіз. Ол үшін несие алушылардың саны, бір адамға тиесілі қарыз көлемі, ай сайынғы төлемдердің табысқа қатынасы және бірнеше несиесі бар азаматтардың үлесі туралы қосымша мәліметтер қажет.
Тағы бір маңызды айырмашылық бар: банктердің несие портфелі мен азаматтардың нақты қаржылық жағдайы бірдей көрсеткіш емес. Банк жүйесіндегі проблемалық несиелердің үлесі салыстырмалы түрде төмен болуы мүмкін, бірақ бұл жекелеген отбасылардың қарыз өтеуде қиындық көрмейтінін білдірмейді. Сондықтан несие нарығының жағдайын бағалағанда тек банктердің қанша қарыз бергеніне немесе оның қанша пайызы уақытында өтелмегеніне назар аудару жеткіліксіз. Қарыз алушының қолында ай сайынғы төлемнен кейін қанша қаражат қалатыны да маңызды.
