Қазақстанда мыс концентратын қайта өңдеу тарифін есептеу тәсілдеріне қатысты талқылау жалғасып келеді. Бұл мәселе тек концентратты өңдеу құнымен шектелмейді. Ол отандық мыс өнеркәсібінің болашағына, өндірісті тереңдетуге, металлургиялық кәсіпорындардың тұрақтылығына және олардың бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді, деп жазады Ozgeris.info.
Осы мәселеге қатысты пікір білдірген PhD докторы, профессор, Байқоңыров О.А. атындағы Тау-кен металлургия институтының «Металлургия және пайдалы қазбаларды байыту» кафедрасының профессоры Өмірсерік Байгенженов Қазақстан үшін мыс концентратын ел ішінде қайта өңдеудің экономикалық тұрғыдан тиімді әрі тұрақты моделін қалыптастыру маңызды екенін атап өтті.
«Қазіргі таңда әлемдік нарықтағы жағдай мыс концентратын қайта өңдеу саласына жаңа талаптар қойып отыр. Treatment Charge (TC), яғни концентратты қайта өңдеу үшін төленетін төлем тарихи төмен деңгейге түсті. Алайда TC көрсеткіші металлургиялық кәсіпорынның барлық шығынын білдірмейді», – деді ол.
Профессордың түсіндіруінше, TC мөлшері ең алдымен нарықтағы мыс концентратының ұсынысы мен оны өңдеуге қабілетті өндірістік қуаттардың арақатынасына қарай қалыптасады. Сондықтан халықаралық нарықтағы бұл көрсеткішті кәсіпорынның нақты өндірістік шығындарымен тікелей салыстыру дұрыс емес.
«Шикізат көлемі азайған кезде металлургиялық кәсіпорындар концентрат үшін бәсекеге түсіп, оны қайта өңдеу ақысы төмендеуі мүмкін. Бірақ бұл зауыттардың шығыны жойылды дегенді білдірмейді. Электр энергиясы, еңбек ақысы, жөндеу, экологиялық талаптар және өндірісті жаңғыртуға кететін шығындар сақталады», – деді Өмірсерік Байгенженов.
Оның айтуынша, әлемдік нарықта TC көрсеткішінің нөлге дейін төмендеуі немесе теріс мәнге түсуі де металлургиялық өндірістің шығынсыз жұмыс істейтінін білдірмейді. Мұндай кезеңдерде кәсіпорындардың экономикалық тиімділігі ілеспе өнімдерден түсетін табысқа көбірек тәуелді болуы ықтимал.
«Нөлдік немесе теріс TC металлургиялық өндірістің барлық шығыны жоқ деген сөз емес. Керісінше, мұндай жағдайда кәсіпорындар алтын, күміс, күкірт қышқылы және басқа да ілеспе өнімдерден түсетін кіріске көбірек тәуелді болуы мүмкін. Бірақ оларды өндірудің өзі қосымша жабдықты, энергияны және басқа да шығындарды талап етеді», – деді сарапшы.
Сондықтан ішкі нарықтағы қайта өңдеу тарифін қалыптастырғанда кәсіпорындардың ағымдағы шығындарымен қатар, өндірісті ұзақ мерзімді дамытуға қажетті инвестициялар да есепке алынуы тиіс.
Өмірсерік Байгенженовтің пікірінше, металлургиялық өндіріс тұрақты жұмыс істеуі үшін жабдықтарды жаңарту, экологиялық талаптарға сай технологияларды енгізу, өндірісті автоматтандыру және жаңа қуаттар салу қажет. Алайда инвестициялық шығындардың тарифке енгізілуі ашық әрі негізді болуы керек.
«Металлургиялық өндірісті ұзақ мерзімде дамыту үшін жабдықтарды жаңғырту, экологиялық жобаларды жүзеге асыру, автоматтандыру және жаңа өндірістік қуаттар салу қажет. Сондықтан инвестициялық құрамдас бөлік экономикалық есепте ескерілуі тиіс. Бірақ мұндай инвестициялар нақты жобалармен байланысты болып, құжаттармен расталуы және өзін-өзі ақтау мерзімі түсінікті болуы керек», – деді ол.
Сонымен қатар тарифтік саясатта тек металлургиялық кәсіпорындардың ғана емес, кен өндіруші компаниялардың да экономикалық мүддесі ескерілуі қажет. Кен өндірушілер үшін концентратты қайта өңдеу шығынын оңтайландыру және өндірілген өнімді барынша тиімді өткізу маңызды.
«Кен өндірушілер үшін қайта өңдеу шығынын азайту және өнімін тиімді нарыққа шығару маңызды. Сондықтан ішкі тариф барлық тарап үшін түсінікті, ашық әрі экономикалық тұрғыдан негізделген болуы керек. Тарифті есептеу кезінде нақты шығындар, инвестициялық құрамдас бөлік және нарықтың барлық қатысушысына ортақ қағидалар ескерілуі қажет», – деді Өмірсерік Байгенженов.
Профессордың пікірінше, Қазақстанда жеке тарифтік әдістеме әзірлеудің негізгі мақсаты ішкі нарықты әкімшілік тетіктер арқылы шектеу емес, қайта өңдеу саласының ұзақ мерзімді әрі тұрақты дамуына жағдай жасау болуы тиіс.
Бұл ретте тарифтің болжамды әрі ашық болуы кен өндірушілер мен металлургиялық кәсіпорындардың мүддесін теңестіруге, өндіріс көлемін жоспарлауға және жаңа инвестиция тартуға мүмкіндік береді.
«Қазақстанның ұзақ мерзімді мақсаты тек мыс өндірумен шектелмеуі керек. Біз шикізатты ел ішінде тереңірек қайта өңдеп, қосылған құны жоғары өнім өндірісін дамытуымыз қажет. Ол үшін ашық әрі болжамды ережелер керек. Бұл кен өндіру мен металлургия салаларының мүддесін теңестіруге мүмкіндік береді», – деді профессор.
Өмірсерік Байгенженовтің айтуынша, бүгінгі пікірталастың түпкі мәні тек бір тарифтің мөлшерін анықтауда емес. Негізгі мәселе – Қазақстанның мыс өнеркәсібін алдағы жылдары қандай модель бойынша дамытатынын айқындау.
Егер ел шикізатты терең өңдеуге басымдық берсе, табиғи ресурстардан түсетін экономикалық тиімділік экспорттық кіріспен ғана шектелмей, жаңа өндірістердің ашылуы, инвестицияның көбеюі, жұмыс орындарының құрылуы және технологиялық құзыреттердің қалыптасуы арқылы арта түспек.
«Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану ел экономикасына тек шикізат экспорты арқылы емес, қайта өңдеу кәсіпорындары, жаңа инвестициялар, жұмыс орындары және технологиялық құзыреттер арқылы да ұзақ мерзімді пайда әкелуі тиіс», – деді ол.
