Дүниежүзілік банктің соңғы есебі Қазақстан мен Орталық Азия елдерінің экономикасы жаңа кезеңге аяқ басқанын айқындап берді. Кейінгі жылдары жоғары қарқынмен дамыған аймақ енді сыртқы қысымдар мен ішкі құрылымдық әлсіздіктердің ықпалын айқын сезіне бастайды. Сарапшылардың бағалауынша, 2026 жылдан бастап өсім баяулап, экономикалық тұрақтылық бұрынғыдан да күрделі жағдайда сыналмақ, деп жазады Ozgeris.info.
Өсімнің шарықтау шегінен төмендеу кезеңіне өтуі
2025 жыл Орталық Азия үшін ерекше табысты болды. Жалпы ішкі өнімнің өсімі 5,8 пайыздан 7 пайызға дейін жетіп, соңғы 14 жылдағы ең жоғары көрсеткіш тіркелді. Қазақстан экономикасы да осы толқынмен бірге өсіп, 6,5 пайыздық нәтижеге қол жеткізді. Бұл – 2011 жылдан бергі ең жоғары деңгей. Мұндай серпінді өсімге бірнеше фактор әсер етті: халықтың нақты табысының артуы, ішкі тұтынудың кеңеюі, мемлекеттік инфрақұрылымдық жобалардың қарқынды жүзеге асуы және мұнай өндірісінің ұлғаюы.
Сонымен қатар, аймақтағы басқа елдер де өсім көрсеткіштерін жақсартты. Өзбекстан экономикасы 7,7 пайызға дейін өсіп, алтын бағасының жоғары болуы мен нақты жалақының артуы арқылы ішкі сұранысты күшейтті. Жалпы алғанда, тұтыну мен инвестиция экономикалық өсімнің басты драйвері болды.
Алайда бұл қарқын тұрақты емес. Дүниежүзілік банк болжамына сәйкес, 2026 жылы Орталық Азия елдеріндегі орташа өсім 4,9 пайызға дейін төмендейді. Бұл – өсімнің табиғи баяулауы ғана емес, сыртқы және ішкі тәуекелдердің күшеюінің нәтижесі.
«2026 жылы энергия бағасының өсуі мен геосаяси белгісіздік жағдайында Еуропа және Орталық Азия аймағындағы экономикалық өсім айтарлықтай баяулайды. Жалпы өңір бойынша өсім 2,1 пайызға дейін төмендеуі ықтимал. Ресей экономикасындағы өсімнің 0,8 пайызға дейін төмендеуі, инвестициялардың әлсіреуі және сыртқы сұраныстың қысқаруы жалпы өңірлік динамикаға тікелей әсер етеді. Бұл жағдай 2020 жылдан бергі ең төмен өсім көрсеткіштерінің біріне айналуы мүмкін», дейді Дүниежүзілік банк.
Бұл мәліметтер Қазақстан үшін де маңызды белгі. Себебі ел экономикасы аймақтық және жаһандық үрдістермен тығыз байланысты. Яғни, сыртқы нарықтағы кез келген өзгеріс ішкі экономикалық жағдайға әсер етеді.
Геосаяси қысым
2026 жылғы экономикалық болжамдардың басты ерекшелігі – геосаяси факторлардың күшеюі. Таяу Шығыстағы қақтығыстар, әсіресе Иран төңірегіндегі шиеленіс пен Ормуз бұғазы арқылы энергия тасымалына қатысты тәуекелдер мұнай мен газ бағасының күрт өсуіне себеп болуы мүмкін.
«Таяу Шығыстағы қақтығыстардың ушығуы және энергия жеткізілімдерінің бұзылуы жаһандық экономикалық өсімге айтарлықтай қауіп төндіреді. Мұндай жағдайда мұнай мен газ бағасы болжанған деңгейден де жоғары өсіп, инфляцияның күшеюіне алып келеді. Инфляцияның өсуі өз кезегінде халықтың сатып алу қабілетін төмендетіп, тұтыну сұранысын әлсіретеді. Сонымен қатар белгісіздік инвестициялық белсенділікті тежейді, ал сыртқы сұраныстың қысқаруы экспорт көлемінің азаюына әкеледі», дейді банк.
Энергия экспорттаушы елдер, соның ішінде Қазақстан, қысқа мерзімде жоғары бағадан белгілі бір пайда көргенімен, ұзақ мерзімді перспективада бұл тұрақсыздық тәуекелдерін күшейтеді. Ал энергия импорттаушы елдер үшін жағдай одан да күрделі – бюджет тапшылығы артып, төлем балансы нашарлауы мүмкін.
Сонымен қатар Ресей мен Украина арасындағы ұзаққа созылған соғыс, санкциялық қысым және әлемдік саудадағы белгісіздік те аймақ экономикасына кері әсерін тигізіп отыр. Ресей экономикасының өсімі 0,8 пайыз деңгейінде ғана болжанса, Түркияда өсім 2,8 пайызға дейін төмендейді. Бұл Қазақстанның негізгі сауда серіктестеріндегі экономикалық баяулаудың жанама әсері ретінде қарастырылады.
Шикізатқа тәуелділік
Дүниежүзілік банк есебінде ерекше атап өтілген мәселенің бірі – аймақ елдерінің шикізатқа тәуелділігі. Қазақстан да бұл тұрғыда ерекшелік емес. Экономиканың негізгі бөлігі мұнай-газ және басқа да шикізат секторларына тәуелді болып отыр.
Есепке сәйкес, индустриялық саясаттың шамамен 66 пайызы ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өндірісіне бағытталған. Ал жоғары технологиялық салаларға небәрі 10 пайыз ғана бөлінеді. Бұл экономиканың әртараптандырылуы жеткіліксіз екенін көрсетеді.
«Индустриялық саясатты кеңінен қолдану экономиканы қолдаудың маңызды құралы болғанымен, оның тиімділігі әрдайым жоғары бола бермейді. Көп жағдайда мұндай саясат бюджетке қосымша салмақ түсіріп, нарықтық тепе-теңдікті бұзады. Мемлекеттік кәсіпорындардың басымдығы жеке сектордың дамуын тежейді. Сондықтан ұзақ мерзімді және тұрақты өсімге қол жеткізу үшін құрылымдық реформаларды тереңдету, бәсекелестікті арттыру және кәсіпкерлікті дамыту қажет», дейді банк.
Сарапшылардың пікірінше, экономиканың төзімділігін арттыру үшін мемлекет нарықтағы рөлін қайта қарауы тиіс. Атап айтқанда, мемлекеттік бақылауды азайтып, жеке сектордың белсенділігін күшейту маңызды. Индустриялық парктер мен арнайы экономикалық аймақтар сияқты құралдар уақытша қолдау ретінде ғана қолданылуы қажет.
Бұдан бөлек, білім беру сапасын арттыру, жаңа технологияларды енгізу және инновациялық экожүйені дамыту – ұзақ мерзімді өсімнің басты шарттары. Экономиканың бәсекеге қабілеттілігі ең алдымен адами капитал сапасына байланысты.
Жалпы алғанда, Қазақстан экономикасы жаңа сын кезеңіне аяқ басты. Бұрынғыдай жоғары өсім қарқыны сақталмауы мүмкін, алайда бұл жағдай елді құрылымдық реформаларды жеделдетуге мәжбүр етеді. Сыртқы қысым күшейген сайын, ішкі экономикалық әлеуетті тиімді пайдалану – негізгі міндетке айналады.
